කර්තෘ: ඩැනියෙල් ෆින් (Daniel Finn) මූලාශ්‍රය: Jacobin සඟරාව (ඔක්තෝබර් 29)
මීට වසර විසිපහකට පමණ පෙර, ‘ගෝලීය යුක්තිය උදෙසා වූ ව්‍යාපාරයට’ (Global justice movement) පටු, ගෝත්‍රික ජාතිකවාදයක් ප්‍රවර්ධනය කරන්නේය යන චෝදනාවට මුහුණ දීමට සිදුවිය. මෙම චෝදනාව එල්ල කරන ලද්දේ The Economist සහ The New Republic වැනි වැදගත් යැයි සැලකෙන, ඉදිරිගාමී යැයි කියාගන්නා මාධ්‍ය ආයතන විසිනි. එකල සියැටල් (Seattle) සහ ජෙනෝවා (Genoa) හි විරෝධතා දැක්වූවන් අවධාරණය කළේ අන්තර්-සම්බන්ධිත ලෝකයක් පිළිබඳ අදහස සම්බන්ධයෙන් තමන්ට කිසිදු ගැටලුවක් නොමැති බවයි. ඔවුන් විරුද්ධ වූයේ ජාතික ආර්ථිකයන් ලිහිල්කරණයට (liberalize) සහ පෞද්ගලීකරණයට ලක් කිරීම සඳහා එල්ල කෙරුණු බලපෑමටය. ඔවුන් විරුද්ධ වූයේ ලෝක වෙළඳ සංවිධානය (WTO) සහ G8 බලවතුන්ගේ සමුළු හරහා ප්‍රවර්ධනය කරන ලද එම විශේෂිත ගෝලීයකරණ ස්වරූපයටයි.
අද වන විට, 2000 දශකයේ මුල් භාගයේ පැවති ධනේශ්වර ජාත්‍යන්තරවාදය වේගයෙන් පසුබසිමින් තිබේ. පෞද්ගලික ජෙට් යානාවලින් ලොව වටා පියාසර කරන ප්‍රකෝටිපති පන්තියේ සාමාජිකයින් අන්ත දක්ෂිණාංශයේ ස්වදේශිකවාදී (nativist) දේශපාලනය වැළඳ ගනිමින් සිටින අතර, ට්‍රම්ප් පාලනාධිකාරිය නිදහස් වෙළඳාම පිළිබඳ අදහසට කුළුගෙඩි පහර දෙමින් සිටියි. මෙම කවයන් තුළ, “ගෝලීයවාදය” (globalism) යන්න අසභ්‍ය වචනයක් බවට පත්ව ඇතත්, ධනවාදය තවමත් ප්‍රශ්න කිරීමෙන් ඔබ්බෙහි පවතී. ‘වොෂින්ටන් සම්මුතිය’ (Washington Consensus) විසින් එක් කලෙක තීරුබදු සහ වෘත්තීය සමිති හඳුන්වනු ලැබුවේ ප්‍රාග්ධනයේ නිදහස් සංසරණයට බාධා කරන යල් පැන ගිය බාධක ලෙසය. දැන් තීරුබදු යළිත් විලාසිතාවක් බවට පත්ව ඇති නමුත් වෘත්තීය සමිතිවලට තවමත් සිය පැවැත්ම රැකගැනීම සඳහා පවා දැඩි සටනක නිරත වීමට සිදුව ඇත.
එමෙන්ම, එක්සත් ජනපද බල ප්‍රභූ පැලැන්තිය ලොව පුරා අඛණ්ඩව යුද්ධ දියත් කරන අතරතුර, ‘රාජ්‍ය ගොඩනැගීම’ (nation-building) සහ ‘මානුෂීය මැදිහත්වීම්’ පිළිබඳව එතෙක් ගෙන ගිය විශ්වීයවාදී වාගාලංකාරයන් ක්‍රමයෙන් අත්හැර දමා තිබේ. ගෝලීයකරණය ආපසු හැරවීම යන්නෙන් අධිරාජ්‍යයෙන් පසුබැසීමක් අදහස් නොවේ. ඊට පටහැනිව, එහි ඇතුළත් වන්නේ සිය නග්න කෑදරකම වසා ගැනීමට වචන මාත්‍රයක හෝ සළුවක් නොමැතිව සිදු කරන අධිරාජ්‍යවාදී ආක්‍රමණශීලීත්වයේ ගොරහැඩි ප්‍රදර්ශනයන්ය. “නීති මත පදනම් වූ ජාත්‍යන්තර පර්යාය” (rules-based international order) යන්න සැමවිටම වොෂින්ටනයට නීති සම්පාදනය කරන්නේත්, අණ දෙන්නේත් තමන්මය යන කාරණය ලස්සනට සරසා පෙන්වීමට තිබූ කදිම ක්‍රමයක් විය. එහෙත් බහුපාර්ශ්විකවාදයේ එම මතුපිට ආලේපය පවා දැන් එක්සත් ජනපද නායකයින්ට දරාගත නොහැකි බරක් බවට පත්ව ඇති සේය.
ගෝලීයකරණය ආපසු හැරවීම යන්නෙන් අධිරාජ්‍යයෙන් පසුබැසීමක් අදහස් නොවේ.
තමන්ගේම ආකාරයක ජාත්‍යන්තරවාදයක් ගොඩනැගීමට උත්සාහ කරන වෙනත් භූ-දේශපාලනික බලවතුන් සිටීද? චීනය ලෝක විප්ලවය ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ අදහස බොහෝ කලකට පෙර අත්හැර දැමීය. ඊට හාත්පසින්ම වෙනස්ව, සෝවියට් සංගමය 1980 දශකයේ අගභාගය දක්වාම ජාත්‍යන්තර සමාජවාදයේ පවුරක් ලෙස තමන්ව හඳුන්වා දුන් අතර, එම කැපවීමේ නාමයෙන් ලොව පුරා විවිධ රාජ්‍යයන්ට සහ පක්ෂවලට සහාය දුන්නේය. එහෙත් චීන කොමියුනිස්ට් පක්ෂය සිය අවධානය යොමු කළේ තමන්ගේම රාජ්‍ය ධාරිතාව සහ ආර්ථික යටිතල පහසුකම් ගොඩනැගීම කෙරෙහිය — සෝවියට් සංගමය බිඳවැටී දශක ගණනාවකට පසුවත් චීනය අදටත් නොසැලී සිටීමට එක් හේතුවක් වන්නේ එයයි.
දීර්ඝ කාලීන අභ්‍යන්තර සංවර්ධනයකින් පසුව, ගෝලීය කටයුතුවලදී තම භූමිකාව තහවුරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් චීන පාලකයින් තුළ වැඩි ආත්ම විශ්වාසයක් ගොඩනැගී තිබේ. ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ සිට ජෝ බයිඩන් දක්වාත්, නැවතත් ට්‍රම්ප් දක්වාත් දිවෙන ද්වි-පාක්ෂික ප්‍රතිපත්තියක් වන එක්සත් ජනපද දේශපාලන පන්තියේ ගැටුම්කාරී නැඹුරුව, සිය භූ-දේශපාලනික ශක්තිය තර කර ගැනීමට චීනයට ප්‍රබල උත්තේජනයක් ලබා දෙයි. බහුපාර්ශ්වික ආයතනවල සැබෑ ආරක්ෂකයින් ලෙස තමන්ව හඳුන්වා දීමට චීන රජයේ නිලධාරීන් මෙම අවස්ථාව ප්‍රයෝජනයට ගෙන ඇත. එහෙත් 1945 න් පසු වොෂින්ටනය කළාක් මෙන්, බීජිං පාලනයට තමන් වටා නව ජාත්‍යන්තර පර්යායක් ගොඩනැගිය හැකි බවට මෙතෙක් ඇත්තේ ඉතා අල්ප වූ සලකුණු ප්‍රමාණයකි.
යුරෝපීය නායකයින් දෙස බැලූ විට, ඔවුන් එක්සත් ජනපදයෙන් වඩාත් ස්වාධීන වන බවට කරන වාචික රඟපෑම්, ප්‍රායෝගිකව තම යටහත්පහත්භාවය වැඩි කරගැනීමේ පියවර සමඟ මුසු කරයි. 2003 වසරේදී, ඇමරිකානු “සුපිරි බලයේ” උච්චතම අවස්ථාවේදී පවා, ප්‍රංශය සහ ජර්මනිය එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේදී ඉරාක ආක්‍රමණයට එරෙහිව ස්ථාවරයක් ගත් අතර, රාජ්‍ය ලේකම් කොලින් පවෙල් විසින් ඉතා සූක්ෂ්ම ලෙස ගොනු කරන ලද තර්ක ප්‍රතික්ෂේප කළහ. අද වන විට, බලශක්තියෙන් ස්වයංපෝෂිත එක්සත් ජනපදයට වඩා තම ආර්ථිකයන්ට දැඩි ලෙස හානි කරන තවත් මැදපෙරදිග යුද්ධයක් ට්‍රම්ප් විසින් දියත් කරද්දී, ප්‍රධාන යුරෝපීය රාජ්‍යයන් සාමූහිකව හිස නමාගෙන සිටියි.
යුරෝපයට තමන්ගේම සටන් කරගැනීමට සහ තමන්ගේම දේශසීමා ආරක්ෂා කරගැනීමට හැකි වන පරිදි ඇමරිකානුවන්ගෙන් ‘උපායමාර්ගික ස්වාධීනත්වයක්’ (strategic autonomy) ලබා ගැනීම කොතරම් වැදගත්දැයි තම පුරවැසියන්ට පවසමින්, යුරෝපීය ප්‍රභූන් තම යළි සන්නද්ධ වීමේ සැලසුම් අලෙවි කරති. සැබෑවටම නම්, මිලිටරි වියදම්වල මෙම දැවැන්ත ඉහළ දැමීම් යනු සැනසීමේ (appeasement) ප්‍රතිපත්තියකට කැපවී සිටින ආණ්ඩු විසින් ට්‍රම්ප් පාලනාධිකාරියට ගෙවනු ලබන කප්පමකි. ආරක්ෂක අයවැය මෙලෙස පිම්බීමට එරෙහිව ප්‍රබලතම විරෝධය එල්ල වී ඇත්තේ ස්පාඤ්ඤ අගමැති පෙද්‍රෝ සැන්චෙස් (Pedro Sánchez) ගෙනි; ඔහු සිය සමකාලීන නායකයින් අතර ඉරානයට එරෙහි ට්‍රම්ප්ගේ යුද්ධය සහ ගාසා තීරයේ ඊශ්‍රායලය සිදුකරන ජනසංහාරක කෲරකම් පිළිබඳ ප්‍රබලතම විවේචකයාද වේ. කෙසේ වෙතත්, පොදුවේ ගත් කල, තම මිතුරා යැයි කියාගන්නා එක්සත් ජනපදය විසින් ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ (ICC) විනිසුරුවරුන්ට හිරිහැර කරද්දී සහ ග්‍රීන්ලන්තය ඈඳා ගන්නා බවට තර්ජනය කරද්දී පවා, යුරෝපය ‘අත්ලාන්තික් සාගරය හරහා වූ හවුල්කාරිත්වය’ (transatlantic partnership) නමැති සැනසිලිදායක මායාවේ තව තවත් දැඩිව එල්ලී සිටියි.
ලතින් ඇමරිකාව යනු එක්සත් ජනපද බලයේ පෙනෙන්නට තිබෙන පිරිහීම හමුවේ ස්වාධීනව කටයුතු කිරීමේ අවකාශය ඇහිරී ගිය තවත් කලාපයකි. මීට දශක දෙකකට පෙර කළාක් මෙන් වොෂින්ටනයට තවදුරටත් සිය කැමැත්ත පුළුල් ලෙස පැටවිය නොහැකි වීම නිසාම, තමන්ගේ මූලික බල ප්‍රදේශ ලෙස සලකන භූමි ප්‍රදේශ තම ග්‍රහණයේ තබා ගැනීමට එය වඩාත් දැඩි ලෙස අධිෂ්ඨාන කරගෙන සිටියි. මැතිවරණවලට කරන ලද දැඩි මැදිහත්වීම් මගින් ලතින් ඇමරිකාවේ සහයෝගය දීමට කැමැත්තෙන් සිටින අන්ත දක්ෂිණාංශික බලවේගවල වාසනාව උදා කර දී ඇති අතර, වෙනිසියුලාවේ ජනාධිපතිවරයා පැහැර ගැනීම මගින් පෙන්නුම් කළේ බටහිර අර්ධගෝලයේ ආධිපත්‍යය හඹා යාමේදී ඔවුන්ට කිසිදු සීමාවක් නොමැති බවයි. මෙක්සිකෝවේ සහ බ්‍රසීලයේ ආණ්ඩු මෙම ට්‍රම්ප්වාදී රැල්ලට එරෙහිව නැගී සිටින වැදගත්ම රාජ්‍යයන් වුවද, ඇමරිකානු මහාද්වීපයේ බලවත්ම රාජ්‍යයෙන් එල්ල වන බලහත්කාරී පීඩනය හමුවේ ඔවුන්ට කොපමණ කලක් අල්ලාගෙන සිටීමට හැකි වේද යන්න ගැන කිසිදු සහතිකයක් නැත.
කෙසේ වෙතත්, මෙම නව ජවයකින් යුත් අධිරාජ්‍යවාදයට සිය රට තුළම ශක්තිමත් ජනතා පදනමක් නොමැති බව කිව යුතුය. ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව්. බුෂ් පාලනාධිකාරිය විසින් ජනතා කැමැත්ත ගොඩනැගීම සඳහා භාවිත කළ විවිධ තර්ක පිළිගත් ජනතාවගෙන් ඇෆ්ගනිස්ථාන සහ ඉරාක යුද්ධ සඳහා පුළුල් සහයෝගයක් ලැබුණු බව අමතක කිරීම පහසුය. මහජන මතය තීරණාත්මක ලෙස වෙනස් වීමට පටන් ගත්තේ එම යුද්ධවල ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ව්‍යාකූලත්වය සහ මහා මිනිස් සංහාරයන් ඇති වූ පසුව පමණි. අද වන විට ට්‍රම්ප්, මාකෝ රූබියෝ (Marco Rubio) සහ පීට් හෙග්සෙත් (Pete Hegseth) යන අයට තම අරමුණු වෙනුවෙන් පුළුල් සම්මුතියක් ගොඩනැගීම තබා, ඉරානයට එරෙහි ඔවුන්ගේ යුද්ධයෙන් අත්කර ගැනීමට අදහස් කරන්නේ කුමක්ද යන්න පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කිරීමට පවා නොහැකි තත්ත්වයක් උදා වී ඇත.
ඩිජිටල් ධනවාදයේ මර්මස්ථාන එක්සත් ජනපද තාක්ෂණික දැවැන්තයින්ගේ ඒකාධිකාරය යටතේ පවතින තාක් කල්, සම්භාව්‍ය, ඉහළ පෙළේ ‘ඩාවෝස්’ (Davos) ස්වරූපයේ ගෝලීයකරණයේ අවසානය මගින් ජාතික ස්වයංපෝෂිතභාවයේ පුනර්ජීවනයක් ඇති නොකරනු ඇත.
එක්සත් ජනපද බලය නගා සිටුවීමේ උත්සාහයන් සම්බන්ධයෙන් අනෙකුත් නේටෝ (NATO) සාමාජික රටවල පුරවැසියන් තුළ ඇත්තේ ඊටත් වඩා අඩු උද්යෝගයකි. එහෙත් ඇමරිකානු අවි ආයුධ, තාක්ෂණය සහ මූල්‍ය යටිතල පහසුකම් මත යැපීමට විකල්පයක් ගැන සිතා ගැනීමටවත් ඔවුන්ගේ නායකයින්ට හැකියාවක් නැත. ඩිජිටල් ධනවාදයේ මර්මස්ථාන එක්සත් ජනපද තාක්ෂණික දැවැන්තයින්ගේ ඒකාධිකාරය යටතේ පවතින තාක් කල්, සම්භාව්‍ය, ඉහළ පෙළේ ‘ඩාවෝස්’ (Davos) ස්වරූපයේ ගෝලීයකරණයේ අවසානය මගින් ජාතික ස්වයංපෝෂිතභාවයේ පුනර්ජීවනයක් ඇති නොකරනු ඇත.
බලයේ මෙම සංකේන්ද්‍රණය හමුවේ, ‘ගෝලීය යුක්තිය උදෙසා වූ ව්‍යාපාරයේ’ ජාත්‍යන්තරවාදය යනු වොෂින්ටන් සම්මුතිය එහි උච්චතම අවස්ථාවේදී අභියෝගයට ලක් කිරීමට හෝ අද එහි බිඳවැටීමෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට තරම් ශක්තිමත් නොවූ, බොඳ වී යන සිහිනයක් සේ පෙනෙන්නට පුළුවන. එහෙත් ඉරාක යුද්ධයට එරෙහි ලෝක ව්‍යාප්ත ජනතා පෙළගැස්මේ සිට රාජ්‍ය බලය සහ දේශසීමා ඉක්මවූ සහයෝගීතාවය මගින් කළ හැකි දේ පෙන්වා දුන් ලතින් ඇමරිකාවේ වාමාංශික ව්‍යාපෘති දක්වා, පසුගිය සියවසක කාලය තුළ ප්‍රගතිශීලී ජාත්‍යන්තරවාදයේ වෙනත් බොහෝ ස්වරූපයන් දක්නට ලැබුණි.
2011 අරාබි නැගිටීම් සහ සහන කප්පාදු පියවරයන්ට (austerity) එරෙහි යුරෝපීය ව්‍යාපාර, දේශගුණික විපර්යාසවලට එරෙහි වැඩවර්ජන සහ පලස්තීනය සමඟ සහයෝගීතාවය පළ කරමින් පැවැත්වෙන පාගමන් — මේ සියල්ලම නියෝජනය කරන්නේ නවලිබරල් ගෝලීයකරණයේ තර්කනයට මෙන්ම පශ්චාත්-ලිබරල් ගෝලීයකරණයෙන් ඉවත්වීමේ (postliberal deglobalization) තර්කනයටද එකසේ අභියෝග කරන ජාත්‍යන්තරවාදී ජීවගුණයක විවිධ පැතිකඩයන්ය. එම ජීවගුණය කෙරෙහි විශ්වාසය තැබීම අතිශය අභිලාෂකාමී හෝ මනෝරාජික (utopian) දෙයක් ලෙස පෙනෙන්නට පුළුවන. එහෙත් එය, පිරිහෙමින් පවතින අධිරාජ්‍යයක අස්ථාවර, විනාශකාරී ගැස්සීම් තුළින් ස්ථාවරත්වයක් හෝ සෞභාග්‍යයක් අපේක්ෂා කරනවාට වඩා බෙහෙවින් යථාර්ථවාදීය.
(ඩැනියෙල් ෆින් යනු Jacobin සඟරාවේ විශේෂාංග කතුවරයාය. ඔහු ‘One Man’s Terrorist: A Political History of the IRA’ ග්‍රන්ථයේ කර්තෘවරයා වේ.)
