Featured

23. චක්‍රීය ආර්ථිකය පිළිබඳ කේට් රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් මොඩලය

ආර්ථික විද්‍යාවේ විවිධ ශාඛා සහ විවිධ ගුරුකුල අතර නිතර ම පාහේ වාද විවාද ඇති වී තිබෙන අතර ආර්ථික විද්‍යාව හදාරන ශිෂ්‍යයෝ විශ්ව විද්‍යාල ඇතුළු උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවල ඉගැන්වෙන ප්‍රධාන ධාරාවේ ආර්ථික විද්‍යා උපකල්පන හා ඉලක්කවල අසාර්ථක ප්‍රතිඵල ගැන එන්න එන්න ම තම නො සතුට පළ කරති. ඒ අතර ආණ්ඩු සහ ව්‍යාපාර සිය තීරණ ගැනීමට එකී පටු ආර්ථික න්‍යායන් උපයෝගී කර ගනිති. ඒ නිසා ආර්ථික විද්‍යාවේ සුසමාදර්ශීය වෙනසකින් තොර ව දේශගුණය වෙනස් වීම සහ වැඩිවන සමාජ ආර්ථික විෂමතාව නිසා ඇති වෙන අභියෝගවලට සාර්ථකව මුහුණ දීමට අසීරු බවට ඇති මතය අවඥාවෙන් බැහැර කළ නො හැකි ය.  

ආර්ථික විද්‍යා විෂය වෙනස් විය යුතු ය යන ඉල්ලීම පදනම් කොට ගත් ශිෂ්‍ය ව්‍යාපාර ලෝකය පුරා බොහෝ රටවලට පැතිර ගොස් තිබේ. ආර්ථික චින්තනය පිළිබඳ ශික්ෂණයට ආර්ථික විද්‍යා න්‍යායවල එන සාම්ප්‍රදායික උපකල්පන දැඩි ලෙස ප්‍රශ්න කිරීම ඇතුළත් විය යුතු බවත් අනෙකුත් ආර්ථික චින්තන ගුරුකුල හා මතවාදවල අදහස් ද විමසිය යුතු බවත් එකී ශිෂ්‍ය ව්‍යාපාරවල එක් ප්‍රබල ඉල්ලීමකි.[1]ආර්ථික විද්‍යාව යනු හුදෙක් නවලිබරල්වාදය ප්‍රමුඛ නව සම්භාව්‍ය සම්ප්‍රදායේ විවිධ ප්‍රභේදවල නිරූපණයක් නො වන බවත් අප මතක තබා ගත යුතු ය. චක්‍රීය ආර්ථිකය සම්බන්ධයෙන් උනන්දුව තව තව තවත් වැඩි වීමත් සමඟ ආර්ථික විද්‍යාව සම්බන්ධ සැලකිය යුතු  සුසමාදර්ශීය වෙනසක් සිදු කිරීමට ඇතිවෙන බලපෑම වැඩි විය හැකි ය.

ආර්ථික විද්‍යාඥයින් අතර කොතෙකුත් දෘෂ්ටිවාද හා පරස්පරතා තිබුණ ද ආර්ථික විද්‍යාව සහමුලින්ම බැහැර කොට අපට කටයුතු කළ නො හැකි ය. එහෙත් සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික න්‍යායවලින් ආර්ථික විද්‍යාව පටන් ගන්නවා වෙනුවට මනුෂ්‍යත්වයේ දිගුකාලීන අරමුණුවලින් පටන් ගෙන ඒ අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගත හැකි ආර්ථික විද්‍යා චින්තනයක් ගොඩනගා ගත්තොත් කොතරම් ආශ්චර්යක් ද?. 

ඔක්ස්ෆර්ඩ් සහ කේම්බ්‍රිජ් විශ්ව විද්‍යාලවල ආර්ථික විද්‍යා ආචාර්යවරියක ලෙස කටයුතු කළ කේට් රේවර්ත් පවසන අන්දමට ආර්ථික විද්‍යාව ගැන නැවත සිතීම යනු නිවැරදි ආර්ථික විද්‍යාවක් සොයා ගැනීම නො ව, (මන්ද නිවැරදි ආර්ථික විද්‍යාවක් කියා දෙයක් නො පවතින බැවිනි)  අපේ අරමුණ සඳහා වඩාත් සුදුසු ආර්ථික විද්‍යාවක් තෝරා ගැනීම හෝ නිර්මාණය කර ගැනීම යි.  මනුෂ්‍යත්වයේ සන්දර්භය තුළ වටිනාකම් සහ අරමුණු යනු නිරන්තරයෙන් ම විකාසනය වන ඒවා බැවින් ආර්ථිකය පිළිබඳ අපේ දැක්ම ද එසේ විකාසනය වන එකක් විය යුතු ය.

දැනට තිබෙන දෘෂ්ටිවාද අතරින් ඒ සඳහා අවශ්‍ය කරන නිවැරදි රාමුවක් අපට නැති වෙන්නට පුළුවන. (මන්ද එවැනි නිවැරදි රාමුවක් ඇත්ත වසයෙන් ම නොමැති බැවිනි)  අවශ්‍ය වන්නේ අප එකඟ වන අරමුණට සරිලන හොඳ ම රාමුවක් තෝරා ගැනීම හෝ නිර්මාණය කර ගැනීමයි. ආර්ථික විද්‍යාව විෂයයක් වසයෙන් හදාරා තිබුණත් නැතත් අප කිසිවෙකුටත් ආර්ථික විද්‍යාවේ බලපෑමට ලක් නො වී විසිය නො හැකි ය.  ආර්ථික විද්‍යාඥයින්, දේශපාලන ක්‍රියාකාරීන් හා ජනමාධ්‍යකරුවන් ආර්ථිකය අර සම්ප්‍රදායානුකූල ආර්ථික විද්‍යා ප්‍රස්තාර රූසටහන් ආදිය මඟින් කොයි තරම් සැරට රාමු ගත කරන්නේ ද යත් අප ද ඒවායේ එන වාංමාලාව භාවිත කරන්නේ නිරායාසයෙනි. එහෙත් ඔබ කෙදිනකවත් ආර්ථික විද්‍යා දේශනයකට සවන් දී නැත්නම් එය ඇතැම් විටක සාම්ප්‍රදායික චින්තනයෙන් මිදුණු නව ආර්ථික චින්තනයක් තේරුම් ගැනීමේ දී විශේෂ වාසියක් වීමටත් ඉඩ තිබේ. “හුරුපුරුදු චිත්ත රූප සහ ප්‍රකාශනවලින් මිදීමේ අරගලය අසීරු වන්නේ නව අදහස් පිළි නො ගැනීමේ ප්‍රවණතාව නිසා නො ව අපේ සිත්වල හැම අස්සක් මුල්ලක් පාසා ම අතු අතුපතර විහිදී ඇති අප සතු පරණ අදහස්වලින් ගැලවීමේ අපහසුව නිසා යි” යන ජෝන් මේනාඩ් කේන්ස්ගේ කියමන අනුව එය නිවැරදි විය යුතු ය.

කේට් රේවර්ත් යෝජනා කරන ආර්ථික චින්තනයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණය වන්නේ ආර්ථිකය,  සමාජය සහ පරිසරය අතර පවතින එකිනෙක මත යැපීම (dependence) ආර්ථික විග්‍රහයේ දී ප්‍රමුඛ කොට සැලකීම යි. ඒ අන්‍යෝන්‍ය යැපීම නො තකන ආර්ථික කටයුතු අද ලෝකය මුහුණ දෙන ව්‍යසනකාරී අභියෝග බොහෝමයක් තව තවත් උග්‍ර කරනු ඇත. එය ජය ගැනීමට සප්තාංගයකින් සමන්විත එළඹුමක් අනුගමනය කළ යුතු බව ඇය යෝජනා කරයි. ඒ ගැන අපි පසුව විස්තර කරමු.

රේවර්ත් තර්ක කරන අන්දමට 21 වැනි සියවසේ උද්ගත ව ඇති අභියෝගවලට සාර්ථකව මුහුණ දීමට හැකි වෙන පරිදි මුළුමනින් ම වෙනස් වූ රැඩිකල් ආර්ථික විද්‍යා එළඹුමක් අප යොදා ගත යුතු ය. සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික මොඩල අනුව ආර්ථික වර්ධනය ගැන ම ප්‍රහර්ෂයෙන් ඇලී ගැලී සිටීමේ ප්‍රතිඵලය වී ඇත්තේ ආදායම් සහ වත්කම් සම්බන්ධයෙන් ඇති අත්‍යන්ත විෂමතා මෙන් ම අවිචාරවත් ලෙස පෘථිවි සම්පත් යොදා ගැනීමෙන් සජීවි ලෝකය විනාශ වී යෑම නො සලකා හැරීමට සිදුවීම බව ඇය පෙන්වා දෙයි. ඒ නිසා රේවර්ත් පවසන අන්දමට ආර්ථිකය පිළිබඳ අපේ පරමාර්ථය රැඩිකල් ලෙස වෙනස් කර ගත යුතු ය. ආර්ථිකයේ පරමාර්ථය හුදෙක් ආර්ථික වර්ධනය ඇති කර ගැනීම හෝ නිෂ්පාදනය වැඩි කර ගැනීම හෝ විය නො හැක. “විසිඑක් වැනි සියවසට ඊට වඩා සුවිසල් පරමාර්ථයක් අපට අවශ්‍ය වේ. නිරන්තරයෙන් ඉහළ යා යුතු දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයක් වෙනුවට පෘථිවියේ සම්පත්වලට සරිලන ලෙස මිනිස් අයිතිවාසිකම් හා අවශ්‍යතා යුක්තිගරුක ව සාක්ෂාත් කර ගැනීම අපේ පරමාර්ථය විය යුතු ය. පෘථිවියේ පාරිසරික සීමාවන් තුළ සමබර කරගත් සෞභාග්‍යයක් අත්පත් කර ගන්නේ කෙසේ ද? යන්න සොයා ගැනීමට අපට කාලය පැමිණ තිබේ”[2] කේට් රේවර්ත් පවසන අන්දමට මෙය සිදුවිය හැක්කේ ආර්ථිකය යන්න වියුක්ත දෙයක් නො ව සමාජය සහ පෘථිවි පරිසර පද්ධතිය තුළ ඒකාග්‍ර ව ක්‍රියාත්මක වන දෙයක් ලෙස සලකන්නට පටන් ගත් විට ය.  මේ සම්බන්ධයෙන් අප මුහුණ දෙන අභියෝග සහ අප සාක්ෂාත් කර ගැනීමට බලාපොරොත්තු විය යුතු ලෝකය කුමක් ද? යන්න විදහා දක්වන කදිම රූප සටහනක්  කේට් විසින් සම්පාදනය කර ඇත. ඒක කේන්ද්‍රීය වෘත්ත දෙකකින් සමන්විත කේට්ගේ මොඩලය දිස් වන්නේ ඩෝනට් නමින් හැඳින්වෙන මැද හිඩැසක් සහිත වටකුරු රස කැවිල්ලක ස්වරූපයෙනි. ඩෝනට් යනු ස්වරූපයෙන් හා ප්‍රමාණයෙන් උළුඳු වඩයක් වැනි එහෙත් මැද හිඩැස තරමක් ලොකු රස කැවිල්ලකි. ඇය  ඇගේ ආර්ථික මොඩලය සංයුක්ත කර පෙන්වීමට මේ ඩෝනට් මොඩලය පහත දැක්වෙන අන්දමින් රූපාදර්ශයක් ලෙස භාවිත කරයි.

ඉහත දැක්වෙන ඩෝනට් රූපාදර්ශයේ පිහිටි කළු පැහැති වළලු දෙක අතරින් ඇතුළත වළල්ලෙන් නියෝජනය වන්නේ ජන සමාජයේ සමාජ පදනම යි. මෙහි දී සමාජ පදනම යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ජනසමාජය තුළ ශිෂ්ට ජීවිතයක් ගත කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් වන ලෙස හැම පුද්ගලයෙකුට ම සිය මූලික අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමේ හැකියාව සහතික කෙරෙන දේශපාලන, ආර්ථික හා සමාජීය වාතාවරණය යි. සමාජ පදනම යනු ජීවත් වන හැම කෙනෙකුට ම අවම වසයෙන් දොළොස් ආකාරයක මූලික අවශ්‍යතා ප්‍රමාණාත්මක ව මෙන් ම ගුණාත්මක ව ද සපුරා ගැනීමට හැකියාව ජනසමාජයේ අඩිතාලම ලෙස සැලකීමයි. එම මූලික අවශ්‍යතා නම්,  ප්‍රමාණවත් ආහාර, පිරිසිදු ජලය සහ ප්‍රමාණවත් සනීපාරක්ෂාව, පහසුවෙන් බලශක්තිය ලබාගැනීමේ හැකියාව සහ පිරිසිදුව ආහාර පිස ගැනීමේ පහසුකම්, ගුණාත්මක අධ්‍යාපනය හා සුව සේවා පහසුකම්, ප්‍රමාණවත් මූලික ආදායමක් සහ යෝග්‍ය රැකියාවක් ලබා ගැනීමේ හැකියාව සහ තොරතුරු ජාලවලට ප්‍රවේශ වීමේ සහ සමාජ ආධාර ජාලවල සේවය ලබා ගැනීමේ හැකියාව ද යන මූලික අවශ්‍යතාවයෝ ය. මේ අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාව, සමාජ සාධාරණය, දේශපාලන හඬ නැංවීමේ හැකියාව, සාමය සහ යුක්තිය සහතික කෙරෙන අන්දමට ඉටු විය යුතු ය.

ඉහත කී මූලික අවශ්‍යතාවලින් වැඩි කොටසක් 1948දී සම්මත කරගත් ජාත්‍යන්තර මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ප්‍රතිමාන (norms) සහ නීති යටතේ කිසිදු වෙනස්කමකින් තොර ව හැම පුද්ගලයෙකුගේ ම අයිතීන් ලෙස හිමිකර දීමට උත්සාහ කර තිබේ. ඒවා සාක්ෂාත් කර දීම සම්බන්ධයෙන් නිශ්චිත දින වකවානු හඳුන්වා දීම අසාමාන්‍ය ලෙස උන්නතිකාමී වීමක් යැ’යි එකල කෙනෙකුට පැවසිය හැකි වුවත් අවුරුදු 67කට පසු දැන් එම අයිතීන් සාක්ෂාත් කර දීම දින වකවානු හා නිශ්චිත ඉලක්ක සහිතව නිල වසයෙන් ම ප්‍රකාශයට පත් කර තිබේ. රටවල් 195ක් එක් ව 2015දී එක්සත් ජාතීන්ගේ තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු ප්‍රකාශයට පත් කරමින් ඉහත කී අයිතීන් පරිපූර්ණ ලෙස සාක්ෂාත් කර දීමේ ඉලක්කය වසර 2030 ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම එම නිල ප්‍රකාශනය යි. 

ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලය පිළිබඳ ඉහත රූපාදර්ශයේ බාහිර කළු වළල්ලෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ ආර්ථිකය  ක්‍රියාත්මක වන පෘථිවි පරිසරයේ සීමා මායිම් ය. අපේ ආර්ථික හා සමාජීය කටයුතු මේ සීමා මායිම් ඉක්මවා යන තරම් පීඩනයක් පරිසරයට එල්ල කරන විට පෘථිවි පරිසර පද්ධති සහ එම පරිසර පද්ධති තුළ අපට ජීවත් වීමට ඇති හැකියාව අනතුරට ලක් වේ. 

ඒ නිසා මනුෂ්‍යයන් සඳහා වඩාත් රක්ෂිත කලාපය වසයෙන් හැඳින්විය හැක්කේ ඉහත රූපාදර්ශයේ බාහිර සහ අභ්‍යන්තරය වළලු අතර ඇති අළු පැහැති ප්‍රදේශයයි. එම කලාපය මානව හිමිකම් සුරැකෙන, යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගත හැකි දේශපාලන අවකාශය මෙන් ම, ප්‍රතිජනනය (regeneration) සහ ප්‍රතිඵල අතළොස්සක් අත සංකේන්ද්‍රණය වීම වෙනුවට පුළුල් ව විභජනය කෙරෙන (distributive) චක්‍රීය ආර්ථිකයේ අවකාශය නියෝජනය කරයි. කේට් රේවර්ත්ගේ මතය වන්නේ සියලු ආර්ථික පරමාර්ථ,  ආදර්ශන සහ න්‍යායවල කාර්ය විය යුත්තේ අප සියලු දෙනා  ම මෙකී රක්ෂිත කලාපය තුළ යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගනිමින් වෙසෙන බවට වග බලා ගත යුතු බව යි.  පෘථිවියේ පාරිසරික සීමා නො ඉක්මවමින් යුක්තිගරුක ව මනුෂ්‍ය අවශ්‍යතා සහ මානුෂික අයිතිවාසිකම් සාක්ෂාත් කර ගත හැකි ආර්ථික චින්තනයක් කේට් රේවර්ත් සිය ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලයෙන් යෝජනා කරයි.

විසිවැනි සියවසේ මැද භාගයේ සිට ඇති වූ ගෝලීය ආර්ථික සංවර්ධනය ලොව පුරා මිලියන ගණනක් මිනිසුන් අගහිඟකම්වලින් මුදවා ගැනීමට සමත් විය. බොහෝ විට ප්‍රථම වරට සිය පවුල්වලට ප්‍රමාණවත් ආහාර, බීමට පිරිසිදු ජලය, නිවසට විදුලිය, සෑහෙන අධ්‍යාපනයක් සහ සෞඛ්‍ය පහසුකම් ලබාගැනීමට හැකි වූ පරම්පරාව ඔවුන් විය හැකි ය. මේ පරිවර්තනය සමඟ බොහෝ දෙනෙකුට ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානතාව පිළිගැනීමට සහ දේශපාලන හඬ නැංවීමට ඉඩ දීමට සිදුවිය.  එහෙත් මේ ගෝලීය ආර්ථික සංවර්ධනය මිනිසුන් විසින් පෙර නො වූ විරූ ලෙස මිහිපිට සහ භූගත ව ඇති සම්පත් උද්ධරණය කොට ප්‍රයෝජනයට ගැනීම ද සීමාන්තික ව වැඩි කළේ ය. මුලින් ම එය ඉහළ ආදායම් සහිත රටවල සම්පත් භක්ෂක ජීවන රටාව නිසා සිදුවිය. වඩාත් මෑතක දී ඉහළ ආදායම් සහිත රටවල ජීවන රටාව අනුකරණය කිරීම ගෝලීය මධ්‍යම පන්තියේ වර්ධනය නිසා දෙගුණ වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස එම උද්ධරණය තවත් වැඩි විය. ඒ හැර 1950-2010 අතර කාල පරාසය තුළ දී ගෝලීය ජනගහනය ප්‍රමාණයෙන් තුන් ගුණයකින් පමණ වැඩි වූ අතර සමස්ත ලෝකයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය හත් ගුණයකින් ඉහළ ගියේ ය. ඒ අනුව ලොව පුරා මිරිදිය ජල භාවිතය තුන් ගුණයකින් ද, බලශක්ති භාවිතය සිව් ගුණයකින් ද, පොහොර භාවිතය දස ගුණයකින් ද ඉහළ ගියේ ය.[1]

මෙසේ මානව ක්‍රියාකාරකම් වේගයෙන් වැඩි වීමේ දුර්විපාක පෘථිවි ජීවන පද්ධතිවල වර්තමාන තත්වය විදහා දක්වන දර්ශක ගණනාවකින් ම පෙන්නුම් කරයි. එම දර්ශකවලින් පෙන්වන පරිදි ගෝලීය උණුසුම ඉහළ නැංවීමට තුඩු දෙන වායුගෝලයේ හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය වැඩි වීමේ සිට සාගර ආම්ලීකරණය සහ ජෛව විවිධත්වයට සිදුවී ඇති හානිය දක්වා වූ පාරිසරික බලපෑම් ගණනාවක් 1950 සිට වැඩි වී ගොස් තිබේ. “මේ වෙනසේ පරිමාණය සහ වේගය අධිතක්සේරු කිරීමට අපට අසීරු ය.” යනුවෙන් එම ප්‍රවණතා පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළ විද්‍යාඥ කණ්ඩායම මෙහෙය වූ විල් ස්ටෙෆාන් පවසයි[2]. “මනුෂ්‍යයින් එක පරම්පරාවක් ඇතුළත ග්‍රහලෝක මට්ටමින් භූවිද්‍යා බලවේගයක් බවට පත්වී තිබේ…. මෙය නව ආකාරයක ප්‍රපංචයකි. එමඟින් පෙන්නුම් කරන්නේ මනුෂ්‍ය වර්ගයාට මේ ග්‍රහලෝකය සම්බන්ධයෙන් ගෝලීය මට්ටමෙන් නව වගකීම් ඇති බව යි.”

මානව ක්‍රියාකාරකම් වේගයෙන් වැඩි වීම නිසැක ව ම අපේ ග්‍රහලෝකය මත ඉමහත් පීඩනයක් ඇති කර තිබේ. එහෙත් මේ ග්‍රහලෝකය තුළ අපේ පැවැත්ම තහවුරු කරන ජීවදාන පද්ධති බිඳවැටීමට පෙර තවත් කොතරම් පීඩනයක් එයට දරා ගත හැකි වෙයි ද? වෙනත් අන්දමකින් කිව හොත් කේට් රෙවර්ත්ගේ ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලයේ උපරිම පාරිසරික සීමාව කුමක් විය හැකි ද? එම පැනයට පිළිතුරු සෙවීමට පසුගිය වසර ලක්ෂය තුළ පෘථිවියේ අප ගත කළ ජීවිතය දෙස ආපසු හැරී බැලිය යුතු ය. මුල් වරට මිනිසුන් අප්‍රිකාවෙන් නිකුත් ව ගොස් අනෙක් මහාද්වීප කරා සංක්‍රමණය වන අවධියේ දී පෘථිවියේ උෂ්ණත්ව සාමාන්‍යය විටින් විට ඉහළ පහළ යමින් තිබුණි. එහෙත් පසුගිය වසර 12,000 තිස්සේ පැවති උණුසුම් දේශගුණය බෙහෙවින් ස්ථාවර විය. මේ කාල පරිච්ඡේදය ‘හොලෝසීන අවධිය’ යන නමින් හැදින්වෙන බව අප මුල් පරිච්ඡේදයේ දීම සනිටුහන් කළ බව ඔබට මතක ඇති. එම යෙදුම මතක තබා ගැනීමට වටින්නේ මනුෂ්‍ය වර්ගයා ලෙස අපේ මිහිපිට වාසයේ ඇති හොඳම අවධිය ද එය වන බැවිනි.

මහාද්වීප ගණනක එක ම විට කෘෂිකර්මය සොයා ගනු ලැබුවේ මේ හොලෝසීන අවධියේ දී ය. කෘෂිකර්මය එසේ සියලු මහාද්වීපවල සමපාත ව  බිහි වීම අහම්බයක් නො වන බව විද්‍යාඥයන්ගේ මතයයි. පෘථිවි දේශගුණයේ නව ස්ථාවරත්වය, එතෙක් තැනින් තැන යමින් දඩයමින් සහ වන ඵලවලින් ද ජීවත් වෙමින් සිටි අයගෙන් පැවත ගෙන එන අයට එක තැනක පැළපදියම් වී සෘතුවට අනුව  වැසි සමය බලාපොරොත්තු වෙමින් බීජ තෝරා ගනිමින්, පැල කරමින් සහ අස්වැන්න නෙළමින් දිවි ගෙවීමට ඉඩ සැලසීය. එමෙන් ම ඉන්දු නිම්නය, පුරාණ ඊජිප්තුව, චීනයේ ෂැන්ග් රජ පෙළපත, මායාවරු, රෝම සහ ග්‍රීක වැනි සියලු වැදගත් මානව ශිෂ්ටාචාර මේ හොලෝසීන අවධියේ බිහි වීම ද අහම්බයක් නො වේ.

වඩාත් සුවිශේෂ කාරණය හොලෝසීන යුගයේ මේ වාසිදායක තත්වය ඇති ව තිබෙන්නේ අනෙක් බොහෝ ග්‍රහලෝකවල කක්ෂවලට වෙනස් ව අසාමාන්‍ය ලෙස වෘත්තාකාර වී ඇති කක්ෂයක වර්තමානයේ පෘථිවිය සූර්යයා වටා ගමන් කිරීමයි. ( අනෙක් බොහෝ ග්‍රහයන් ගමන් කරන්නේ ඉලිප්සාකාර කක්ෂයක යි) අවසාන වරට මින් වසර හාරලක්ෂයකට පෙර ඇති වී නැවතත් සිදු වන මේ සංසිද්ධිය කිසියම් අහේතුවකින් නතර නො වුව හොත් තවත් වසර 50,000ක් පමණ පැවතීමට ඉඩ තිබේ. මේ වනාහි දැඩි අවධානයක් යොමු කරමින් කල්පනා කර බැලිය යුතු සංසිද්ධියකි. දැනට දන්නා පරිදි එසේ කලාතුරකින් සිදු වන අකාරයකට දිගින් දිගට ම සූර්යයා වටා වෘත්තාකාර ව කක්ෂ ගත වී සිටීම නිසා ඇති වූ හොඳ ම තත්වය සහිත යුගයක ආශීර්වාදය ලත් එකම ජීවමාන ග්‍රහ වස්තුව මත අපි බිහි වී ඇත්තෙමු. ඒ නිසා ස්වෝත්සාහයෙන් ම මේ හොලෝසීන අවධියෙන් ඉකුත් ව යෑමට තැත් කිරීම තරම් උමතු ක්‍රියාවක් තවත් තිබිය නො හැක. එනමුදු අප දැන් නිසැක ව ම කරමින් සිටින්නේ ද එකී උමතු ක්‍රියාව යි. අප විසින් නො කඩවා පෘථිවිය මත ඇති කෙරෙන පීඩනය නිසා මේ ග්‍රහ වස්තුව වෙනස් කරන එක ම තනි සාධකය මනුෂ්‍ය වර්ගයා බවට පත්කර තිබේ. අප විසින් ඇති කර තිබෙන එකී බලපෑමේ පරිමාව අනුව දැන් අපි හොලෝසීන අවධිය අවසන් කොට අප තව මත් හරියට ම නො දන්නා ඇන්ත්‍රොපසීන් අවධියට එළඹ ඇත්තෙමු. ඇන්ත්‍රොපසීන් අවධිය යනු හුදෙක් මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් නිසා ම හැඩ ගැසෙන ප්‍රථම භූවිද්‍යාත්මක අවධිය යි. හොලෝසීන අවධියේ අපට ලැබුණු හිතකාමී ස්ථාවර දේශගුණය, ඇති පදම් මිරිදිය ජලය, සප්‍රාණික ජෛව විවිධත්වය සහ නිරෝගී සාගරය වැනි හිතකාමී ස්වාභාවික තත්ව දැන් අප වසන ඇන්ත්‍රොපසීන් අවධියේ දී ද නො වෙනස් ව පවත්වා ගෙන යෑමට නම් අප කුමක් කළ යුතු ද?

ඉහත සඳහන් කළ ප්‍රශ්නය 2009 දී ජෝන් රොක්ස්ට්‍රොම් සහ විල් ස්ටෙෆාන් ප්‍රමුඛ භූගෝලීය පද්ධති පිළිබඳ විද්‍යාඥයින් සමූහයකගේ විමසුමට ලක් විය. ඒ අනුව අභිවෘද්ධි දායක හොලෝසීන තත්ව පවත්වා ගැනීමට පෘථිවියට හැකි වන දේශගුණ පද්ධතිය සහ මිරිදිය ජල චක්‍රය වැනි තීරණාත්මක ස්වාභාවික ක්‍රියාවලි නවයක් ඔවුන් විසින් හඳුනා ගනු ලැබී ය. ඒ ක්‍රියාවලි නවය මෙසේ ය:

දේශගුණ  විපර්යාසය (Climate change): වායුගෝලයට එක් වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ්, මීතේන් සහ නයිට්‍රස් ඔක්සයිඩ් වැනි හරිතාගාර වායු පෘථිවියේ ස්වාභාවික හරිතාගාර බලපෑම තීව්‍ර කරමින් වායුගෝලය තුළ සිර වෙන තාප ප්‍රමාණය වැඩි කරවයි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වැඩිවන ගෝලීය උණුසුම නිසා උෂ්ණත්වය ඉහළ නැගීම, නිරන්තරයෙන් අත්‍යන්ත කාලගුණ ව්‍යසන ඇතිවීම සහ සාගර ජල මට්ටම් ඉහළ යෑම සිදුවේ.

සාගර ආම්ලීකරණය (Ocean acidification) : මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් නිසා විමෝචනය වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ්වලින් හතරෙන් එකක් පමණ අවශෝෂණය වන්නේ සාගර ජලයේ දිය වීම මගිනි. එසේ දිය වෙන කාබන් නිසා ඇතිවෙන කාබොනික් අම්ලය මඟින් සාගර මතුපිට ජලයේ pH අගය අඩුවෙයි. එයින් කියවෙන්නේ ජලයේ අම්ල සංයුතිය වැඩි වන බවයි. මෙසේ සාගරයේ ආම්ලීකරණය වැඩි වීම නිසා සාගර ජීවීන්ගේ අස්ථි මෙන් ම බෙලි කටු වැනි ආරක්ෂිත ආවරණ තැනීමට දායක වන  කාබනේට් අයනවල පැවැත්ම බෙහෙවින් අඩු කරයි. ඒ නිසා කොරල්, බෙල්ලන් සහ ප්ලැන්ක්ටන් වැනි සාගර ජීවීන්ගේ වැඩීම හා පැවැත්ම බාල කරමින් හෝ අවහිර කරමින් සාගර පරිසර පද්ධති සහ ආහාර දාම දුර්වල කරයි.

රසායනික දූෂණය (Chemical pollution): ජීව ගෝලයට මුදා හැරෙන කෘත්‍රිම කාබනික දූෂණකාරක සහ බැර ලෝහ ඇතුළු  විෂ සංයෝග ආපසු හැරවිය නො හැකි දුර්විපාක ඇති කරමින් බොහෝ කලක් යන තෙක් ම ජීව ගෝලයේ පවතී. පක්ෂීන් සහ ක්ෂීරපායීන් ඇතුළු බොහෝ ජීවීන්ගේ පටකවලට කාන්දු වන මේ දූෂණ කාරක සහ විෂ ද්‍රව්‍යවලට එම ජීවීන්ගේ ජනක ශක්තිය අඩු කළ හැකි අතර ගොඩ බිම හා සාගර පරිසර පද්ධති අනතුරට ලක් කරමින් ජානවලට ද හානි පැමිණ විය හැකි ය.

නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් අධි භාවිතය (Nitrogen and phosphorus loading) : කෘෂිකාර්මික පොහොරක් ලෙස ප්‍රතික්‍රීය නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් බෙහෙවින් භාවිත වන නමුත් භෝගවලින් උරාගන්නේ ඉන් කුඩා ප්‍රමාණයක් පමණි. ඉතිරියෙන් බොහෝමයක් ගංගා, ජලාශ සහ සාගර ජලයට මුසු වී ජලය කොළ පැහැය ගන්වන ඇල්ගී යවට (algae blooms) ඇති කිරීමට හේතු වෙයි. මේ යවට විස සහගත විය හැකි අතර ජලයෙන් ඔක්සිජන් ලබා ගැනීම වළක්වා ලමින් අනෙකුත් ජලජ ජීවීන් මරණයට පත් කරයි.

මිරිදිය නිෂ්ක්‍රමණය (Freshwater withdrawals): ජීවය පවත්වා ගැනීම සඳහා ජලය අත්‍යවශ්‍ය වන අතර එය කෘෂිකාර්මික, කාර්මික සහ නේවාසික කටයුතු සඳහා ද බෙහෙවින් යොදා ගැනේ. එහෙත් අධික ලෙස ජලය නිෂ්ක්‍රමණය කිරීම හෙවත් ඉවත් කිරීම පරිසර පද්ධතිවලට හානි කරමින් ජල චක්‍රය සහ දේශගුණය විපර්යාසයට ලක් කරමින් ජලාශ, ගංගා සහ භූ ජලධර දුබල කිරීමට පමණක් නො ව ඒවා වියලා දැමීමට ද හේතු විය හැකි ය.

භූමි පරිවර්තනය (Land conversion): මිනිසාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා වනාන්තර සහ තෙත් බිම් වැනි ස්වාභාවික භූමි නගර, ගොවි බිම්, සහ මහා මාර්ගවලට යොදා ගැනීම පෘථිවියේ කාබන් අවශෝෂණ හැකියාව දුර්වල කරමින් වනජීවි වාසස්ථාන ද විනාශ කරයි. ඒ හැර ජල චක්‍රය නිසි ලෙස ක්‍රියා කිරීමට, අතිරික්ත නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් ඉවත් කිරීමට ද මේ භූමි පරිවර්තනය අහිතකර ලෙස බලපායි.

ජෛව විවිධත්වය හානි වීම (Biodiversity loss): ජීවීන් විශේෂ විවිධත්වයෙන් හා සංඛ්‍යාවෙන් අඩු වීම පරිසර පද්ධතිවල පැවැත්මට හානිදායක වන අතර ජීවි විශේෂ නෂ්ට ප්‍රාප්තියට (extinction) ද හේතු වෙයි. එමඟින් පරිසර පද්ධතිවල හිටි හැටියේ ආපසු හැරවිය නො හැකි අන්දමේ වෙනස් වීම් ඇතිවීමේ අනතුර වැඩි කරමින් ප්‍රත්‍යස්ථිතිය (resilience) අඩු කරමින් ආහාර, ඉන්ධන, තන්තු ලබා දීමට සහ ජීවීන් ප්‍රවර්තනය (sustain) කිරීමට ඒවාට ඇති හැකියාව අවිනිශ්චිත කරවයි.

වායු දූෂණය (Air pollution): වාතයට නිකුත් වන එයරොසොල් (aerosol) හෙවත් දුම්, දූවිලි, දූෂණකාරක ගෑස් වැනි ක්ෂුද්‍ර අංශුවලට ජීවීන්ට හානි කළ හැකි ය. ඒ හැර මෙකී ක්ෂුද්‍ර අංශු වාතයේ ඇති ජල වාෂ්ප සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කිරීම නිසා වලාකුළු ජනනය වීමෙහි ලා බලපෑම් කරයි. විශාල පරිමාවලින් නිකුත් වන විට මෙම එයරොසොල්වලට ඝර්ම කලාපයේ මෝසම් වැසි පතිත වන ප්‍රදේශ පමණක් නො ව කාල වකවානු පවා වෙනස් කරමින් කලාපීය වර්ෂාපතන රටා වන්ට සැලකිය යුතු අන්දමේ බලපෑමක් ඇති කළ හැකි ය.

ඕසෝන් ස්තරය ක්ෂය වීම (Ozone layer depletion): සූර්යයාගේ සිට පොළොව දෙසට එන පාරජම්බුල කිරණ පෙරා හරින්නේ වායුගෝලීය ස්ට්‍රැටොෂ්පියරය හෙවත් ස්තර ගෝලයේ පිහිටා ඇති ඕසෝන් වායු ස්තරය මගිනි. මිනිසුන් විසින් සාදනු ලබන CFC හෙවත් ක්ලෝරොෆ්ලූරොකාබන් නමැති රසායනය වායු ගෝලයට මුදා හැරිය විට ස්ට්‍රැටොෂ්පියරයේ පිහිටි ඕසෝන් ස්තරය ක්ෂය වීමට එය බලපායි. එවිට පෘථිවිය මත වෙසෙන මිනිසුන් ඇතුළු සියලු ජීවීන් සූර්යයාගේ හානිකර පාරජම්බුල කිරණවලට නිරාවරණය වෙයි.

වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ මනුෂ්‍යයන්ගේ අභිවෘද්ධියට හේතුවන ලෙස ස්ථායී ව පැවතුණ තීරණාත්මක ක්‍රියාවලි නවයක් ඉහත කී අන්දමට හානි දායක ලෙස වෙනස් විය. ජීවීන්ගේ පැවැත්ම දැඩි ලෙස අනතුරට ලක් කිරීමට නම් ඉහත කී එක් එක් ක්‍රියාවලිය මත කොතරම් පීඩනයක් පැටවීමට සිදුවේ ද යන්න ජෝන් රොක්ස්ට්‍රොම් සහ විල් ස්ටෙෆාන් ප්‍රමුඛ විද්‍යාඥයින්ගේ විමසිල්ලට ලක් විය. එහෙත් ඒ වන විටත් එක් එක් ක්‍රියාවලිය තුළ සිදුවී ඇති වෙනස් වීම් බොහොමයක් ආපසු හැරවිය නො හැකි ඒවා වී ඇති බැවින් ප්‍රශ්නය වූයේ අනතුර ඇත්තේ ක්‍රියාවලියේ කොතැන දැ’යි නිශ්චයට ම දැන ගැනීමට අපහසු වීමයි. කෙසේ වෙතත් අත්දැකීමෙන් ම එය හඳුනා ගැනීමට ඉඩ දීම ද නුවණක්කාර වැඩක් නො වේ. එනිසා එම ක්‍රියාවලි නවයේ අවදානම් කලාපවලට එළඹීමට පෙර ඒ ගැන අනතුරු හඟවන සීමා සලකුණු සටහන් කර තැබීම වැදගත් යැ’යි ඔවුහු කල්පනා කළහ. එය හරියට ම ගඟක උඩුගම් බලා යාත්‍රා කරන කෙනෙකුට දිය සුළි සහිත අවදානම් කලාප ගැන කල් තියා අනතුරු හඟවන දැන්වීම් පුවරුවක් පිහිටුවනවා වැනි ය.

එම අනතුරු සංඥාවලින් කියන්නේ මොනවා ද? දේශගුණ විපර්යාසය අනතුරුදායක මට්ටමට එළඹීම වැළැක්වීමට නම් වායුගෝලීය සංයුතියේ සැම කොටස් මිලියනයකට ම කාබන් ඩයොක්සයිඩ් කොටස් 350 ක උපරිම සීමාව නො ඉක්මවීමට කටයුතු කළ යුතු බව ඉන් එක් අනතුරු සංඥාවකි. භූමියේ ස්වභාවය පරිවර්තනය වන කටයුතු කිරීමේ උපරිම සීමාව ලෙස අවම වසයෙන් සමස්ත ගෝලීය භූමි ප්‍රමාණයෙන් 75%ක් වනගහණ වසයෙන් පවත්වා ගෙන යෑමට වග බලා ගත යුතු බව තවත් එක් සංඥාවකි. කෙසේ වෙතත් කලාපීය වසයෙන් ගත් විට මේ උපරිම සීමාවන් සැලකීම සම්බන්ධයෙන් අවිනිශ්චිත තත්වයන් තිබිය හැකි ය. එහෙත් හරය වසයෙන් ගත් විට අප ඇන්ත්‍රොපසීන් යුගයේ සිටියත් ඉහත සඳහන් කළ පෘථිවි ග්‍රහ සීමා (planetary ceilings) නවයට ගරු කිරීම හොලෝසීන අවධියේ පැවති අභිවෘද්ධි දායක තත්වය අත් නො හැර සිටීමේ හැකියාව පිළිබඳ හොඳ ම සහතිකය ලෙස සැලකිය හැකි ය. රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලයේ හුවා දැක්වෙන පාරිසරික සීමාවලින් නිරූපණය වන්නේ මේ කියන පෘථිවි ග්‍රහ සීමාවන් හෙවත් ව්‍යසනයකට තුඩු නො දෙන මට්ටමට පෘථිවියට දරා ගත හැකි පාරිසරික සීමා ය. අපේ නිවහන වන පෘථිවියේ ස්ථාවර භාවය ආරක්ෂා කර ගැනීමට නම් මෙකී සීමා ඉක්මවා යන පීඩනයක් තවදුරටත් මේ ග්‍රහලෝකය මත නො පැටවිය යුතු ය.

කේට් රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් ආර්ථික රූපාදර්ශයේ අභ්‍යන්තර හා බාහිර වළලු පිළිවෙළින් සමන්විත වන්නේ මානව අයිතීන් පිළිබඳ සමාජ පදනම සහ උපරිම ග්‍රහ පාරිසරික සීමා මායිම් නියෝජනය වන වළලු දෙකෙනි. ඒ දෙක ම ගැඹුරු ලෙස අන්‍යෝන්‍ය වසයෙන් සම්බන්ධ ය. එම සීමා වළලු දෙක සම්බන්ධ කරුණු අතර ඇති සහසම්බන්ධය විමසා බැලූ විට මෙය මනාව තේරුම් ගත හැකි ය.

උදාහරණයක් ලෙස කඳු බෑවුම්වල ඇති වනගහණ එළි කිරීම සලකා බලමු. මෙහි දී භූමියේ ස්වභාවය පරිවර්තනයට ලක් වීම ජෛව විවිධත්වයට හානිදායක වන අතර වායුගෝලයේ ඇති ජල වාෂ්ප වනගහනය තුළ ඝනීභවනය වීමෙන් ඇතිවිය යුතු මිරිදිය ජල චක්‍රය ද දුර්වල කරමින් දේශගුණ විපර්යාසකාරකයක් බවට පත් වෙයි. මෙසේ එක තැනක වනගහනය විනාශ වීම යනු ඉතිරිව ඇති වනගහනවලට පැටවෙන පීඩනය ද වැඩි කිරීමකි. වනගහන විනාශය නිසා ජල චක්‍ර දුර්වල වීම අසල්වැසි ප්‍රජා සමූහවල ආහාර නිෂ්පාදන කටයුතුවලට, පානීය ජල සැපයුමට මෙන් ම සනීපාරක්ෂාවට ද සැලකිය යුතු බලපෑමක් කරයි.

අනෙක් අතට මෙවැනි හානි ප්‍රතිවිරුද්ධ අතට හැරවීම ද මානව ක්‍රියාකාරකම් මඟින් ම ඉටු කළ හැකි ය. උදාහරණයක් ලෙස පැළ සිටවීම මඟින් වනය නැවත ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කළ විට ජෛව විවිධත්වය ද ප්‍රතිෂ්ඨාපනය වී පසෙහි සශ්‍රීකත්වය හා ජලය රඳවා ගැනීමේ හැකියාව වැඩි වෙයි. ඒ අනුව ශාක මඟින් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සහ පාංශුවල ඇති ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් මඟින් කාබන් ජීර්ණය කිරීම ද වැඩි කරවයි. එපමණක් නො ව යළි වගා වෙන වනය නිසා අසල්වැසි ප්‍රජාවගේ භවභෝග සහ පරිභෝජනය සඳහා අවශ්‍ය ජල සැපයුම ද වනඵල නෙලා ගැනීම ද ප්‍රතිෂ්ඨාපනය වෙයි.[3]

එහෙත් සරල එළඹුමක් ලෙස පෘථිවි ග්‍රහ මායිම් උල්ලංඝනය වීම වැළැක්වීම සහ සමාජ පදනම සුරක්ෂිත කිරීම පිණිස එක් එක් පාරිසරික සීමා පිළිබඳ වෙනස් වෙනස් ප්‍රතිපත්ති සැකසීමට ඇති පෙලඹීමෙන් අප මිදිය යුතු ය. ඒ වෙනුවට පාරිසරික සීමා සහ සමාජ පදනම හා ඇති සහසම්බන්ධය ද සමස්තයක් ලෙස ගෙන  ඒ හැම ප්‍රශ්නයක් ම ඒකාග්‍ර වූ සංකීර්ණ පද්ධතියක ඇති ගැට‍ලු ලෙස සලකා ප්‍රතිපත්තිමය විසඳුම් සකස් කළ යුතු ය.

ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලය සිසාරා නිරූපණය වන බොහෝ අන්තර් සම්බන්ධකම් සලකා බැලූ විට මානව වර්ගයාගේ අභිවෘද්ධිය පෘථිවියේ යහ පැවැත්ම හා එකට බැඳී ඇති බව පෙනේ. හැම දෙනෙකුට ම සෑහෙන පෝෂ්‍යදායක ආහාර වර්ග වගා කිරීමට පෝෂකවලින් පොහොසත් සරු පසක්, ඇති තරම් ජලය, ජෛව විවිධත්වයෙන් යුතු භෝග වර්ග සහ ස්ථාවර දේශගුණයක් අවශ්‍යය වේ. බීම සඳහා පිරිසිදු ජලය ලබා ගැනීම රඳා පවතින්නේ ප්‍රමාණවත් වර්ෂාපතනයක් සමඟ ගංගා සහ භූජලධරය (aquifers) පෝෂණය කරන දේශීය හා ගෝලීය ජල චක්‍රය මතය. ජීවත් වීමට අවශ්‍ය හුස්ම ගැනීම යනු පෙනහලු ආසාදනය කරන විෂාංශුවලින් තොර පිරිසිදු වාතය සහිත වායුගෝලයක පැවැත්ම සහතික කිරීමකි. හිරුගේ කිරණවල උණුසුම ආපදාවකින් තොර ව විඳ ගැනීමට අපට හැකි වන්නේ ඕසෝන් ස්තරය මඟින් හිරුගෙන් එන පාරජම්බුල කිරණ අවහිර කළොත් සහ වායුගෝලයේ ඇති හරිතාගාර වායු සංයුතිය වැඩි වීම නිසා හිරු රස්නය විනාශකාරී ගෝලීය උණුසුමක් බවට පත් නො කළොත් පමණි. විසි එක් වැනි සියවසේ අපට ඇති අභියෝගය වන්නේ කේට් රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් රූපාදර්ශයේ අභ්‍යන්තර හා බාහිර වළලු අතර ඇති  සුරක්ෂිත යුක්තිගරුක ප්‍රදේශයට මාරු වීම යි. එසේ නම් ඇසිය යුතු වැදගත් ප්‍රශ්නය වන්නේ දැන් අප කරන කටයුතු එයට සැබැවින් ම දායක වන්නේ ද යන්න යි. පෘථිවි විද්‍යාව මෙන් ම මානව හිමිකම් පිළිබඳ දත්ත පිළියෙළ කිරීම සම්බන්ධයෙන් ලබා ඇති දියුණුවට පින් සිදු වන්නට අන් කවර කලකටත් වඩා ඒ සම්බන්ධයෙන් පැහැදිලි චිත්‍රයක් ලබාගැනීමට දැන් අපට හැකි ව තිබේ. ඒ අනුව පසුගිය 70 වසර තුළ මානව සුභසාධනය සම්බන්ධයෙන් කොයි තරම් දියුණුවක් ලබා තිබුණත් අපි දැනටමත් රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් රූපාදර්ශයේ දෙපැත්තේ ම ඇති සීමා මායිම් ඉක්මවා බොහෝ දුර ගොස් ඇත්තෙමු.

ඩෝනට් රූපාදර්ශයේ සමාජ පදනම නිරූපණය වන ඇතුළත වළල්ල තුළ පෙන්වා ඇති එක් එක් මාන සම්බන්ධයෙන් බැලූ විට ජනගහනයෙන් මිලියන ගණනාවක් තව මත් ජීවත් වන්නේ එකී අවශ්‍යතා ප්‍රමාණවත් ලෙස සපුරා ගැනීමේ ලා සම්මත ප්‍රමිතිවලට වඩා බෙහෙවින් පහළින් අගහිඟකම්වලින් මිරිකෙමිනි. උදාහරණයක් ලෙස ලොව පුරා හැම නව දෙනෙකුගෙන් ම එක් අයෙකුට තවමත් දෛනික ව ප්‍රමාණවත් ආහාරයක් ලබා ගැනීම අසීරු කරුණක් වී තිබේ. හැම සිව් දෙනෙකුගෙන් ම එක් අයෙකුට ජීවත් වීමට සිදු ව ඇත්තේ දිනකට ඩොලර් 3 (රු. 600/-) කට අඩු ආදායමකිනි. එමෙන් ම තරුණ අය අතරින් හැම අට දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුට කුලියක් හෝ වැටුපක් හෝ උපයා ගත හැකි වැඩක් සොයා ගැනීම අසීරු වී තිබේ. හැම තුන් දෙනෙකුගෙන් ම එක් අයෙකුට සනීපාරක්ෂක වැසිකිළි පහසුකම් නැති අතර හැම එකොළොස් දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුට පිරිසිදු පානීය ජලය ලබා ගැනීමේ හැකියාවක් නැත. වයස 12ත් 15ත් අතර පාසල් යා යුතු දරුවන් හය දෙනෙකු අතරින් එක් අයකු පාසල් නො යන අතර ඉන් බහුතරයක් ගැහැනු දරුවෝ වෙති. ලෝක ජනගහනයෙන් 40% ක් ම ජීවත් වන්නේ ආදායම් විෂමතා වැඩියෙන් ම ඇති රටවල යි. ඒ අතර ලෝක ජනගහනයෙන් හරි අඩක් ජීවත් වන්නේ දේශපාලන හඬක් නැගීමට පොදු ජනතාවට අවස්ථාවක් නො දෙන රටවල ය. ජීවිතයක් පරිපූර්ණ ලෙස විඳ ගැනීමට සපුරා ගත යුතු මෙකී අවශ්‍යතා විසි එක් වැනි සියවසේ දී පවා මේ සා විශාල ලෝකවාසීන් පිරිසකට අහිමි ව තිබීම මොන තරම් ඛේදවාචකයක් ද?. 

ඒ සමඟ ම මිනිසුන් විසින් මහ පොළොවේ ජීවදාන පද්ධතියට මින් පෙර නො වූ විරූ අන්දමේ ආතතියක් ඇති කර තිබේ. ඇත්ත වසයෙන් ම මේ වන විටත් අපි දේශගුණ විපර්යාසය, භූමි පරිවර්තනය, නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් දරා ගැනීම සහ ජෛව විවිධත්වයට හානි පැමිණීම යන සිව් ක්ෂේත්‍රවල පෘථිවි ග්‍රහ ධාරිතා සීමා මායිම් (planetary boundaries) අතික්‍රමණය කර තිබේ. අපේ කටයුතු නිසා වායුගෝලයේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සාන්ද්‍රණය ද එහි වායුගෝලීය කොටස් මිලියනයකට  තිබිය යුතු සීමාව වන කොටස් 350 ඉක්මවා ගොස් තිබේ. 2020 දී එය කොටස් 412.5ක් දක්වා වැඩි විය. ඒ අනුව අප වඩ වඩා රස්නය සහ වියලි බව ඇති අහිතකර දේශගුණයක් කරා යොමු කරවමින් ගෝලීය උණුසුම තව තවත් ඉහළ නගිමින් තිබේ. ඒ සමඟ ලොව පුරා දූපත් සහ වෙරළ බද නගරවල පැවැත්මට තර්ජනයක් වන අන්දමින් සාගර ජල මට්ටම ද තව තවත් ඉහළ යමින් පවතී. තවත් අතකින් අධික රසායනික පොහොර භාවිතය නිසා මහ පොළොවේ පසට ආරක්ෂාකාරී ව දැරිය හැකි ප්‍රමාණයට වඩා දෙගුණයක නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් අප විසින් එකතු කර තිබේ. එමඟින් ජලයට එක් වන විෂ රසායනික ද්‍රව්‍ය නිසා බොහෝ ජලාශ, ගංගා සහ සාගරවල ජලජ ජීවිතය කඩා වැටී ඇත. ඇතැම් සාගර කලාපවල මේ කඩා වැටීම මෙක්සිකෝ බොක්ක තරම් විශාල ප්‍රදේශයක් පුරා පැතිරී තිබේ. වනාන්තර පිළිබඳ ව සලකා බැලුවොත් ලොව පුරා දැනට ඉතිරි ව ඇති වනාන්තර ප්‍රමාණය වනාන්තර වසයෙන් ඇත්ත වසයෙන් ම පැවතිය හැකි බිම් ප්‍රමාණයෙන්  62% ක් පමණි. එය ද නිතිපතා අඩු වෙමින් කාබන් අවශෝෂණය කිරීමට පෘථිවියට ඇති හැකියාව තව තවත් දුර්වල කර දමයි.

ජෛව විවිධත්වයට ඇති ව තිබෙන හානිය ද අතිවිශාල ය. පෘථිවියේ ප්‍රවේසම් සහගත ග්‍රහ (planetary) ධාරිතා සීමා මායිම් ඉක්මවා දස ගුණයක වේගයෙන් පෘථිවියේ ජීවි විශේෂ වඳ වී යයි. 1970 – 2016 ත් අතර සිට ලොව පුරා ම සිව්පා, පක්ෂි, උරග, උභයජීවී සහ මත්ස්‍ය විශේෂවල ජනගහනය 68% කින් අඩු වී තිබෙන අතර ඇතැම් කලාපවල එම අඩු වීම 73% කි.[1] ලෝක මට්ටමින් ඇති ව තිබෙන රසායනික දූෂණය තවමත් ප්‍රමාණාත්මක වසයෙන් හරියට ම ගණන් බලා නැති නමුත් එහි බලපෑම විද්‍යාඥයන්ගේ දැඩි කනස්සල්ලට හේතු වී තිබේ. තීරණාත්මක පෘථිවි පද්ධති ක්‍රියාකාරකම් මත මනුෂ්‍යයන් විසින් ඇති කර තිබෙන පීඩනය නිසා වැඩි වන මිරිදිය ජල භාවිතය සහ සාගර ආම්ලීකරණය පෘථිවි ග්‍රහ ධාරිතා මට්ටමේ කලාපීය අර්බුද හා අනතුරු ඇති වීම දක්වා තීව්‍ර විය හැකි ය.

21 වැනි සිය වසේ මුල දී මනුෂ්‍ය වර්ගයා සහ අපේ පෘථිවි ග්‍රහ නිවහන පිළිබඳ ඉහත විස්තර කළ අඳුරු පින්තූරය මෙතෙක් අප අනුගමනය කර ඇති ගෝලීය ආර්ථික සංවර්ධන පිළිවෙතට එරෙහි ව අධි චෝදනා පත්‍රයක් ලෙස සැලකිය යුතු ය. ලෝක වාසීන් බිලියන ගණනකට තම මූලික අවශ්‍යතා තවමත් සපුරා ගැනීමට නො හැකි ව සිටිය දී පෘථිවියේ අභිවෘද්ධි දායක ස්ථාවරභාවය උවදුරට ලක් කරමින් දැනට මත් අපි ගෝලීය පාරිසරික අනතුරු කලාපයට අවතීර්ණ වී සිටිමු. මේ සන්දර්භය තුළ ප්‍රගතිය යන්න කෙබඳු ස්වරූපයක් ගත හැකි ද?

ඩෝනට් අන්තර්කලාපය තුළ අපට විසීමට හැකි වෙයි ද?

කේට් රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලය අපට 21 වැනි සියවසට ඔබින කදිම මග පෙන්වීමක් කරන නමුත් එම රූපාදර්ශයේ සීමා වළලු දෙක අතර කලාපයෙන් පෙන්නුම් කරන සුරක්ෂිත සහ යුක්තිය ඉටු කෙරෙන අවකාශය අත්පත් කර ගැනීමට ඇත්තට ම අපට හැකි වේද නැද්ද යන්න තීරණය කරන සාධක මොනවා ද? මේ සම්බන්ධයෙන් සාධක පහක් වැදගත් වන බව කේට් රේවර්ත් පෙන්වා දෙයි. ඒවා නම් ජනගහනය (population), ප්‍රතිලාභ විභජනය (distribution) හෙවත් ප්‍රතිව්‍යාප්ත කිරීම, අභිලාෂය (aspiration), තාක්ෂණය (technology) සහ ආණ්ඩුකරණය යි (governance).

ජනගහනයේ ප්‍රමාණය පැහැදිලිව ම වැදගත් සාධකයකි. වැඩිවන ජනගහනයක අවශ්‍යතා සහ අයිතීන් සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස වැඩි වැඩියෙන් සම්පත් අවශ්‍ය වන වෙන බැවින් මානව ජනගහනයේ ප්‍රමාණය ස්ථාවරව පවත්වා ගෙන යෑම අවශ්‍යතම කාරණයකි. කෙසේ වෙතත් මේ සම්බන්ධයෙන් සතුටු විය හැකි කාරණය වන්නේ ගෝලීය ජනගහනය තව මත් වැඩි වෙමින් පවතින නමුත් 1971 සිට ජනගහන වර්ධන වේගය ශීඝ්‍රයෙන් පහළ යමින් තිබීම යි. අනෙක ඉතිහාසයේ ප්‍රථම වරට මේ පහළ බැසීම සිදුවී ඇත්තේ සාගතයක්, වසංගතයක් හෝ යුද්ධයක් නිසා නො ව දශක ගණනාවක් තිස්සේ පොදු අංශයේ ආයෝජන නිසා  වැඩි දියුණු වූ ළදරු සහ ළමා සෞඛ්‍යය, ගැහැණු දරුවන්ගේ  අධ්‍යාපනය හා ස්ත්‍රීන්ගේ ප්‍රජනන සෞඛ්‍යය නිසා සිය පවුලේ දරු උපත් ප්‍රමාණය තීරණය කිරීමට ස්ත්‍රීන්ට හැකි වීම නිසාය. ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලයට අනුව බලන විට පණිවිඩය පැහැදිලි ය. මානව ජනගහනය ස්ථාවර ව පවත්වා ගැනීමට හැකි හොඳ ම ක්‍රමය වන්නේ හැම කෙනෙකුට ම ඩෝනට් මොඩලයේ සමාජ පදනම සහ පාරිසරික සීමාව නිරූපණය වන වළලු අතර පිහිටි සුරක්ෂිත සහ යුක්තිගරුක කලාපයට පිවිස අගහිඟයකින් තොර ජීවිතයක් ගත කළ හැකි නම් ය.

ජනගහනය වැදගත් නම් ආදායම් බෙදාහැරීම හෙවත් විභජනය (distribution) ද ඒ සම ව වැදගත් ය. මන්ද අත්‍යන්ත අසමානතා විසින් ඩෝනට් ආකෘතියේ දෙපැත්තේ ම සීමා මායිම්වලින් ඔබ්බට මනුෂ්‍යත්වය තල්ලු කර දමනු ලබන බැවිනි. ගෝලීය ආදායම් විෂමතාවය නිසා ගෝලීය හරිතාගාර වායු විමෝචනය සම්බන්ධ වග කීම ද අවුල් වී ඇත. හැම මහාද්වීපයක ම වැඩියෙන් ම කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචනය කරන 10% මුළු කාබන් ප්‍රමාණයෙන් 45% ක් විමෝචනය කරන අතර අඩුවෙන් ම විමෝචනය කරන 50% නිසා වායු ගෝලයට එක් වන්නේ 13% ක කාබන් ප්‍රමාණයක් පමණි. ආහාර පරිභෝජනය පිළිබඳ දත්ත ද එවැනි අසාමාන්‍ය ස්වරූපයක් ගනී. ඒ අනුව ලෝක ජනගහනයෙන් 13%ක් මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙති. එහෙත් ඔවුන්ගේ පෝෂණ අවශ්‍යතාවලට සරිලන ආහාර සපයා ගැනීමට වැය වන්නේ ලෝක ආහාර නිෂ්පාදනයෙන් 3% ක් පමණි. එය තවදුරටත් විමසා බැලුවොත් ගෝලීය ආහාර නිෂ්පාදනයෙන් 30%-50% අතර සැලකිය යුතු ආහාර ප්‍රමාණයක් පශ්චාත් නිෂ්පාදන කටයුතුවල දී, ගෝලීය සැපයීම් දාමවල දී ද, පිඟන් සෝදන තැන්වල සහ මුළුතැන්ගෙවල්වල ඉඳුල් ලෙස ද අපතේ යයි.

බ්‍රිතාන්‍යයේ පාන් නිෂ්පාදනයෙන් පාන් ගෙඩි මිලියනයක් හෙවත් පාන් පෙති මිලියන 24ක් දිනපතා අපතේ යන බව එහි ජාතික සංඛ්‍යාලේඛන කාර්යාලය [2] වාර්තා කරන අතර එක්සත් ජනපදයේ කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තු සංඛ්‍යාලේඛනවලට අනුව සමස්ත ආහාර නිෂ්පාදනයෙන් 30%-40% ප්‍රමාණයක් අපතේ යයි.[3]

ගෝලීය වසයෙන් නිපදවෙන මුලු ආහාර ප්‍රමාණයෙන් කිසි ම විටක කෑමට නො ගන්නා 10%කින් ලොව පුරා සාගින්න සහමුලින්ම අවසන් කර දැමිය හැකි ය. මේ උදාහරණවලින් පැහැදිලි වන්නේ ඩෝනට් ආර්ථික ආකෘතියට පිවිසීම යනු මනුෂ්‍යයා විසින් සම්පත් උපයෝගී කර ගැනීම වඩ වඩා සාධාරණ ලෙස සිදු කළ යුතු බව යි.

තුන් වැනි සාධකය අභිලාෂය යි. එනම් හොඳ ජීවිතයකට අවශ්‍ය යැයි මිනිසුන් අපේක්ෂා  කරන කුදු මහත් දේවල් ය. අපේ අභිලාෂ කෙරෙහි වැඩි ම වසයෙන් බලපාන්නේ අප කෙසේ කොතැනක ජීවත් වෙන්නේ ද යන කාරණ යි. වසර 2009 වන විට ප්‍රථම වරට ලෝක ජනගහනයෙන් අඩකට වඩා වාසභූමිය කර ගෙන තිබුණේ නගර හෝ සුළු නගර යි.  2050 වන විට මේ නාගරිකයන්ගේ ප්‍රමාණය මුළු ලෝක ජනගහනයෙන් 70%ක් පමණ වීමට නියමිත ය. තමා අවට වෙසෙන්නන්ගේ උජාරු පාරිභෝගික අනුහස මෙන් ම සුවිසල් දැන්වීම් පුවරුවල දිදුලන පින්තූරවලින් කියැවෙන පරිදි හොඳ නාගරික ජීවිතයක් යනු තවත් මිල දී ගැනීමක්, වඩා වේගයෙන් යන මෝටර් රථයක්, වඩා සිහින් ලැප්ටොප් පරිගණකයක් සහ උන්මාද ජනක නවීනතම ඉලෙක්ට්‍රොනික මෙවලමක් අත්පත් කර ගැනීමට ඇති හැකියාව යි. ආර්ථික විද්‍යාඥ ටිම් ජැක්සන්ගේ හුරුබුහුටි වචනවලින් කිව්වොත්  එය අප විසින් සැකිල්ලකට නො ගන්නා මිනිසුන් තුළ වැඩි කලක් නො පවතින අපට අත්‍යාවශ්‍ය නො වන ප්‍රතිරූපයක් ගොඩ නගා ගැනීම පිණිස අපට අවශ්‍ය නො වන මෙවලමක් සඳහා අනවශ්‍ය වියදමක් කිරීමට අප මෙහෙයවනු ලබයි’. ගෝලීය මධ්‍යම පන්තිය වේගයෙන් වැඩි වෙමින් යන බැවින් මධ්‍යම පාන්තිකයන්ගේ අභිලාෂය බවට පත් වන ජීවන රටාව පෘථිවි ගෝලයේ ග්‍රහ ධාරිතා මායිම් හා සීමා (planetary ceilings) සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් විසින් පටවනු ලබන පීඩනයේ ප්‍රමාණය තීරණය කරයි.

නාගරීකරණය මඟින් පරිභෝජනවාදය උත්සන්න කරනවා විය හැකි නමුත් එමඟින් නිවාස, ප්‍රවාහන කටයුතු, ජල පහසුකම්, සනීපාරක්ෂාව, ආහාර සහ බලශක්තිය වැනි බොහෝ මහජන අවශ්‍යතා වඩා කාර්යක්ෂම ලෙස සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ අවස්ථාවක් ද උදා කරවයි. වසර 2030 වන විට  ලොව පුරා නාගරීකරණයට ලක් වනු ඇතැ’යි ගණන් බලා ඇති භූමි ප්‍රමාණයෙන් 60%ක් තව මත් සූදානම් කොට නො මැති බැවින් ඒ සඳහා අවශ්‍ය යටිතල පහසුකම් ඉදි කිරීමේ දී යොදා ගනු ලබන විසඳුම් බෙහෙවින් දුරදිග යන සමාජීය සහ පාරිසරික බලපෑම්වලට හේතු වනු ඇත. එනිසා නගර මංමාවත්වල තදබද වන පුද්ගලික මෝටර් රිය පෝලිම් වෙනුවට වේගවත් සහ මිල පහසු පොදු ප්‍රවාහන සේවාවක් මඟින් එම සේවාව ඉටු කිරීමට නව ප්‍රවාහන පද්ධති සැලසුම් කළ හැකි ද ෆොසිල ඉන්ධන මඟින් බලශක්තිය ඉපදවීම වෙනුවට ගොඩනැගිලි වහල මත ඇති සූර්ය පුවරු ජාලයකට නගරයට විදුලිය සැපයීමට හැකි වන ලෙස නූතන නාගරික බලශක්ති ක්‍රම සැලසුම් කළ හැකි ද නගරයේ ගොඩනැගිලි ඉබේ උණුසුම සහ සිසිලකරණය සිදු වන අන්දමට සැලසුම් කළ හැකි ද වැඩි කාබන් ප්‍රමාණයක් පොළොවට අවශෝෂණය කර ගත හැකි ක්‍රමවලින් නගරයට අවශ්‍ය ආහාර ද්‍රව්‍ය නිපදවා ගත හැකි ද සහ ප්‍රමාණවත් විවේකයක් ලැබිය හැකි හොඳ රැකියා ද ඇති කළ හැකි ද වැනි ප්‍රශ්න වලට කාර්යසාධක පිළිතුරු සෙවීමට සිදු වනු ඇත. ඒවායින් බොහෝමයක් නගර ඉදිකිරීම සහ පවත්වා ගැනීම සඳහා යොදා ගන්නා නව තාක්ෂණික විසඳුම් මෙන්ම නාගරික දේශපාලනයේ සුසමාදර්ශීය වෙනසක් අනුව සිදුවිය හැකි දේවල් ය.

ඒ නිසා ග්‍රාමීය හා නාගරික මට්ටමේ සිට කලාපීය සහ ගෝලීය මට්ටම දක්වා ආණ්‍ඩුකරණයේ ස්වභාවය ද මෙහි දී අතිශය වැදගත් සාධකයකි. අප මුහුණ දෙන අභියෝග ජය ගැනීමට සුදුසු ආණ්ඩුකරණයක් සැලසුම් කිරීමේ දී රටවල්, කෝපරේට් සමාගම් සහ ප්‍රජා කණ්ඩායම් තුළ දිගු කලක සිට පවතින ළැදියා සහ බලාපොරොත්තු හා ගැටෙන දේශපාලන ගැටලුවලට අභිමුඛ වීමට අපට සිදු වනු ඇත. උදාහරණයක් ලෙස පෘථිවි ග්‍රහ ධාරිතා සීමා මායිම් මත මනුෂ්‍යයන් විසින් පටවා ඇති පීඩනය කලාපීය හා ජාතික මට්ටම්වල දී ඇති කර තිබෙන අනිසි ඵල විපාකවල වගකීම පෘථුල ලෙස බෙදා ගැනීමට හැකි වන අන්දමේ ගෝලීය ආණ්ඩුකරණ ව්‍යුහයක් අද අපට අවශ්‍යය.

රේවර්ත් පෙන්වා දෙන අන්දමට අවශ්‍ය කරන දත්ත එක් රැස් කිරීමේ හැකියාව පුළුල් වීමත් සමඟ ඩෝනට් ආකෘතියේ ඇති මිණුම්වලට අනුව අප කටයුතු කරන්නේ ද යන බව සැලකිය යුතු තරම් නිවැරදි ලෙස සොයා ගැනීම අපහසු නො වේ. සමාජ පදනම සම්බන්ධ බොහෝ දේවල දියුණුවක් දක්නට ලැබෙන අතර බොහෝ දුරට ඒ සම්බන්ධ අවක්‍රමණයක් ඇතිවීම වළක්වා ගැනීමට අපට හැකි ව තිබෙන්නට පුළුවන. එහෙත් පාරිසරික කටයුතු සම්බන්ධ ග්‍රහ ධාරිතා සීමාවන් ඉක්මවා කටයුතු කිරීමට අප පෙලඹී තිබීම අකටයුත්තක් බව වටහා ගත යුතු ව ඇත.

විසි එක්වැනි සියවසට ඔබින ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු මෙන් සිතීමට නම් පැරණි ආර්ථික චින්තනයේ සිට නව ආර්ථික චින්තනයකට මාරු වීමට සිදු වේ. ඒ සඳහා කේට්ගේ ඩෝනට් ආර්ථික විද්‍යාව මඟින් යෝජනා කරන සප්තාංගික මාර්ග මෙසේ යි:

නව ආර්ථික චින්තනයක් කරා සප්තාංගික මාර්ග20 වැනි සියවසේ පැරණි ආර්ථික විද්‍යාව21 වැනි සියවසේ ආර්ථික විද්‍යාව
අභිමතාර්ථය වෙනස් කර ගනිමු (Change the Goal)දළ දේශීය නිෂ්පාදිත වර්ධන ආර්ථිකය (GDP)ඩෝනට්  ආර්ථිකය The doughnut economy
සමස්ත පින්තූරය දෙස බලමු (See the big picture)ස්වයං පූර්ණ වෙළඳපොළ(Self-contained market)අන්තරීකෘත වෙළඳපොළ (Embedded Market)
මනුස්සකම පෝෂණය කරමු (nurture the human nature)යථාවාදී ආර්ථික මිනිසා (rational economic man)සමාජ අනුවර්තනීය මනුෂ්‍යයා. (Social adaptable human)
පද්ධතික චින්තනය ගැන සුහුරු වෙමු (get savvy with systems)යාන්ත්‍රික සමතුලිත බව (mechanical equilibrium)ගතික සංකීර්ණත්වය (Dynamic complexity)
විසරිත කිරීමට සැලසුම් කරමු (design to distribute)වර්ධනය මඟින් ම අසමානතා යළි සමපාත වෙතැ’යි විශ්වාසය (growth will even it up again)ප්‍රතිලාභ බෙදී යෑම ආර්ථික සැලසුම මඟින් ම සහතික කිරීම (Distributive by design)
ප්‍රතිජනනය සඳහා නිර්මාණය කරමු (create to regenerate)අපිරිසිදු වීම වර්ධනය මඟින් ම පිරිසිදු කරනු ඇත(Growth will clean it up again)ප්‍රතිජනනය ආර්ථික සැලැස්ම මඟින් ම සහතික කිරීම (regenerative by design)
වර්ධනය ගැන අඥෙයවාදී වෙමු (be agnostic about growth)වර්ධන ලෝලී (Growth addicted)  වර්ධන අඥෙයයි (Growth agnostic)

පළමුවෙන් ම අපේ මූලික අභිමතාර්ථය නොහොත් අරමුණ වෙනස් කර ගනිමු.  අවුරුදු හැත්තෑවකට අධික කාලයක් තිස්සේ ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ GDP හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වැඩි වීම ප්‍රගතියේ  මූලික මිම්ම ලෙස සැලකූහ.  මෙසේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය උත්කර්ෂණයට නැංවීම සමාජය තුළ ඇති ආදායම්වල සහ වත්කම්වල පවතින අත්‍යන්ත අසමානතා නො සලකා හැරීම සහ පෙර නොවූ විරූ අන්දමට ජීව ලෝකය විනාශ කර දැමීම සාධාරණීකරණය කිරීම සඳහා යොදා ගන්නා ලදී. එහෙත් විසිඑක් වැනි සියවස සඳහා අපට ඊට හාත්පසින් ම වෙනස්, වඩා වැදගත් විපුල ජීවිත අරමුණක් අවශ්‍ය වේ.  එය නම් අපට ජීවන හුස්ම ලබා දෙන මේ මහ පොළොවේ ධාරිතාවය තුළ සමාජ විෂමතාවය අවම කොට සියල්ලන්ට ම මානව අයිතීන් පරිපූර්ණව භුක්ති විඳිය හැකි දයාව හා කරුණාව මුල්කරගත් සජ්ජන සමාජයක් ගොඩනගා ගැනීම යි. මානව අයිතීන් සාක්ෂාත් කර ගැනීම යනු සියල්ලන්ට ම සිවිල්, සමාජීය, ආර්ථික හා සංස්කෘතික අයිතීන් යන මේ සියලු මානව අයිතීන් සාක්ෂාත් කර දීම යි.  එය තමා සඳහන් කරන ඩෝනට් ආර්ථිකයේ සමස්තය තුළ සපුරා පැවතිය යුතු  බව කේට් පවසයි. අභියෝගය වන්නේ දේශීය හා ගෝලීය වසයෙන් සමස්ත මනුෂ්‍යවර්ගයා ම කේට්ගේ ඩෝනට් ආර්ථිකයේ නිරූපණය වන සමාජ ආරක්ෂණය සහ සාධාරණත්වය නමැති අවකාශයට ගෙන ඒමයි.  ඒ නිසා නිරන්තරයෙන් ඉහළ යැවිය යුතු දළ දේශීය නිෂ්පාදනයකට වඩා යහපත් සමබරතාවක් සහිත එළඹුමක් තුළ අපට මිනිසුන් වසයෙන් සඵල දායක විය හැකි වන්නේ කෙසේ දැ’යි යන්න සොයා ගත යුතු ය. 

එනිසා ආර්ථිකය නව ආකාරයකට සංකල්ප ගත කිරීමට නම් ආර්ථිකය යනු ස්වභාවධර්මය හා සමස්ත සමාජය තුළ ගැබ් ව පවතින දෙයක් විය යුතු බවත් අවසාන විග්‍රහයේ දී එය සවි බල ගැන්වෙන්නේ හුදෙක් සූර්යයාගෙන් බවත් පැහැදිලි ය. ආර්ථිකය පිළිබඳ කේට් රේවර්ත් කරන නව අර්ථ ගැන්වීම තුළ වෙළෙඳපොළ සතු බලය, රජය හා හවුල්කාරකම, ගෘහයේ මූලික භූමිකාව සහ පොදු අයිතියේ නිර්මාණාත්මක භාවය පැහැදිලි කරන නව ආඛ්‍යානයක් ද අඩංගු විය යුතු ය.

තෙවනුව, නව ආර්ථික චින්තනය මිනිස් ගුණය පෝෂණය කරන්නක් විය යුතු ය (nurture human nature). විසිවැනි සියවසේ පැවති සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික විද්‍යාවේ හරය මඟින් නිරූපණය කළේ හුදු යථාර්ථවාදී ආර්ථික මනුෂ්‍යයෙකි (rational economic man). ඒ මඟින් අපට පැවසූ අන්දමට එකී ආර්ථික මනුෂ්‍යයා ස්වාර්ථය ම සලකන (self-interested) අන්‍යයන් ගෙන් හුදකලා වූ(isolated) තමන්ගේ ම වාසිය සොයන (calculating) තමන්ට ම පුද්ගලික වූ ආසාවන්ගෙන් හරිත (fixed in tastes) සහ අනවරතයෙන් ම ස්වභාව ධර්මය කෙරෙහි සිය ආධිපත්‍යය පතුරවන්නා වූ පුද්ගලයෙකි. යථාර්ථවාදී ආර්ථික මනුෂ්‍යයා පිළිබඳ ඒ ඒකාකෘතික පින්තූරය සමාජය තුළ අප කෙබඳු ජීවිතයක් ගත කළ යුතු ද යන්න ගැන අපට නියෝග කරයි.  එහෙත් ඒ වෙනුවට අපේ නව්‍ය ප්‍රතිමුර්තිය පිළිබඳ මුල් අවධියේ රූසටහන්වලින් පෙන්වන පරිදි අපේ මනුස්සකම, මනුෂ්‍ය ස්වභාවය (human nature) ඊට වඩා බෙහෙවින් පොහොසත් ය. මිනිසුන් වසයෙන් අපි සමාජීය, අන්තරායත්ත (interdependent) නොහොත් උනුන් මත යැපෙන, සන්නිකර්ෂණීය (approximating) හෙවත් සම ගුණගරුක හැසිරීම් ඇති, වෙනස් වන වටිනාකම් අගයන (fluid in values) සහ සහමුලින් ම ලෝකයේ සජීවි ස්වභාවය මත යැපෙන්නෝ වෙමු. එනිසා සියල්ලට ම වඩා වැදගත් වන දෙය නම් කේට්ගේ ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලයේ කේන්ද්‍රස්ථානය වන සුරක්ෂිත සාධාරණ සමාජ අවකාශය කරා සියල්ලන් ම රැගෙන යෑමට අපට හැකි වන ලෙස මේ සහානුකම්පිත මිනිස්කම, මේ යුක්තිගරුක මනුෂ්‍ය ස්වභාවය සවිඥානිකව පෝෂණය කළ හැකි දෙයක් බවට පත් කර ගැනීම යි.

සිව්වැනි ව, අප පද්ධතික චින්තනය ගැන සුහුරු විය යුතු ය.  හැම ආර්ථිකවිද්‍යා ශිෂ්‍යයෙකුට ම පළමුවෙන් ම  අභිමුඛ වන රූප සටහන වෙළඳපොළ ඉල්ලුම හා සැපයුම නියෝජනය කරන වක්‍ර රේඛා  එකිනෙක කැපී යන සාම්ප්‍රදායික ඉල්ලුම් සැපයුම් ප්‍රස්තාරය යි. එහෙත් එයට පාදක වී ඇත්තේ දැන් අවතැන් වී ඇති යාන්ත්‍රික සමතුලිතතාව පිළිබඳ ව 19 වන සියවසේ පැවති රූපකයකි. රේවර්ත්ට අනුව  ආර්ථික විද්‍යාවේ ගතික ස්වභාවය පිළිබඳ ඊට වඩා බෙහෙවින් සුහුරු ඇරඹුම් ලක්ෂ්‍යයක් වන්නේ සරල ප්‍රතිචාර ලූප යුගලයකින් සංක්ෂේප කර පෙන්විය හැකි පද්ධතික චින්තනයයි(system thinking). ඩොනෙලා මිඩොව්ස් පෙන්වා දෙන අන්දමට පද්ධති චින්තනය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ ඕනෑම පද්ධතියක් සම්බන්ධයෙන්  බැලූ බැල්මට ම සරල යැයි පෙනෙන සාධක කිහිපයක අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වය මත පදනම් වූ සංකල්පයකි. ඒ සාධක වලට තත් පද්ධතියට අයත් වන විවිධ කොටස්, පද්ධතියක ප්‍රවාහයේ ස්වරූපය හා ප්‍රතිචාර ලූප සහ ඇතිවිය හැකි පමා වීම් ද අයත් වේ. එකී සාධක සරල සෘජු ඒවා වුවත් සිතා ගත නොහැකි තරම් සංකීර්ණ ප්‍රතිඵල පද්ධතියක ඇතිවෙන්නේ ඒව එකිනෙක හා අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වයක නියැලෙන විට ය. ඒ අන්තර්ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා කල් තියා කිව නො හැකි පුදුමාකාර අහඹු ප්‍රතිඵල ඇති විය හැකිය. උදාහරණයක් ලෙස දහස් සංඛ්‍යාත වැහිලිහිණි රෑනක් අහස සිසාරා විවිධ රටා මවමින් පියාඹන විට ඊළඟට මැවෙන කණ්ඩායම් රටාව කෙබඳු දැයි අපට කල් තියා කිව නොහැකිය. එහෙත් පද්ධතියක් වසයෙන් ගත් විට එම කුරුලු රෑන නො විසිරී විවිධ සංකීර්ණ රටා මවමින් නො කඩවා පියාඹති. ඉතින් එය අරුමයක් නොවේ ද? අපේ සිරුරත් එවැනි පද්ධතියකට හොඳ උදාහරණයකි. අවට පරිසරය උණුසුම් වූ විට සිරුරේ උෂ්ණත්ව සාමාන්‍ය පවත්වා ගැනීමට ප්‍රතිචාර ලූපයක් ලෙස වැඩියෙන් දහදිය පිට කිරීමට අපට සිදුවේ. අනෙක් අතට දරා ගත හැකි පමණට වඩා සිරුර සීතල වූ විට අපේ ඇඟ ගැහෙන්නන්ට පටන් ගෙන උණුසුම ඇති කිරීමේ ප්‍රතිචාර ලූපය ක්‍රියාත්මක වෙයි. හැම පද්ධතියක ම සංකීර්ණ පැවැත්ම සඳහා එවැනි ධනාත්මක හෝ ඍණාත්මක ප්‍රතිචාර ලූප ඇතිවිය හැකි බව මීඩොව්ස් පෙන්වා දෙයි. මෙලෙස කිසියම් පද්ධතියකට අයත් කොටස්, ප්‍රවාහ, ප්‍රතිචාර ලූප සහ ප්‍රමාද අතර ඇතිවෙන අන්තර්ක්‍රියාකාරිකම් නිසා වඩා සංකීර්ණ අනුවර්තනීය පද්ධති බිහි විය හැකිය. ආර්ථික පද්ධතිය ද අනුවර්තනය වන්නේ මේ නියාම ධර්මය ආර්ථික පද්ධතියට ද  අදාළ නිසාය. 

ඒ නිසා ආර්ථික විද්‍යාවේ හරය ගතිකයන් මත ක්‍රියාකරන්නක් ය යන පදනමින් කල්පනා කිරීම මූල්‍ය වෙළඳ පොළේ උත්පාත සහ බිඳ වැටීම්වල සිට ආර්ථික විෂමතාව ස්වයං වර්ධනය වීම සහ දේශගුණ විපර්යාසවල හැරවුම් ලක්ෂ්‍යය අභිමුඛ වීම දක්වා වූ බොහෝ ගැටලු සම්බන්ධ නව අන්තර්ඥාන පහළ වීමට හේතු වන බව රේවර්ත් පෙන්වා දෙයි. එනිසා ආර්ථිකයේ ඇතැ’යි සිතන දුරවබෝධ පාලන ලීවර සොයමින් යෑම නතර කොට ආර්ථිකය යනු විකාසය වන සංකීර්ණ පද්ධතියක් (complex system) ලෙස සලකා මෙහෙය වීමට දැන් කාලය පැමිණ තිබේ.

පස්වැනි ව, නව ආර්ථික චින්තනය යනු ධනය සමුච්චනය හෙවත් එක් රැස් කිරීම වෙනුවට ධනය විභජනය හෙවත් නැවත බෙදී යෑම සඳහා සැලසුම් කළ හැකි එකක් විය යුතු ය.  විසි වෙනි සිය වසේ දී කුස්නෙට්ගේ වක්‍රය (Kuznets Curve) යනුවෙන් හඳුන්වන එක්තරා සරල වක්‍රයක් සමාජ අසමානතාව ගැන අපට බලසම්පන්න පණිවුඩයක් කොඳුරා පැවසී ය. ඉන් කියවුණේ සමනය වීමට පෙර කොහොමටත් අසමානතාව වනාහි තීව්‍ර වීමට නියමිත දෙයක් බවත් ආර්ථික වර්ධනය විසින් ම අනතුරු ව අසමානතා නැවත සමනය කරනු ඇති බවත් ය. එහෙත් අසමානතාව යනු අනිවාර්ය ආර්ථික අවශ්‍යතාවක් නො වන බවත් එය හුදෙක් අසාර්ථක ආර්ථික සැලසුම්වල ප්‍රතිඵලයක් බවත් දැන් වැටහී තිබේ. ආර්ථිකය විසින් ජනනය කරනු ලබන වටිනාකම් වඩාත් සාධාරණ ලෙස බෙදී යෑම උදෙසා ම එකී ආර්ථිකයන් සැලසුම් කිරීමේ ක්‍රම ගණනාවක් ම ඇති බව විසි එක් වැනි සියවසේ ආර්ථික විද්‍යාඥයන් තේරුම් ගෙන ඇත. මේ අදහස වඩාත් විශද ලෙස නියෝජනය වී ඇත්තේ සංජාල ප්‍රවාහ (networks of flows) පිළිබඳ සංකල්පයක් ලෙස යි. එහි තේරුම නම් හුදෙක් ආදායම නැවත බෙදී යෑම පමණක් නො ව ඉන් ඔබ්බට ගොස් වත්කම්, විශේෂයෙන් ම ඉඩම්, ව්‍යවසාය, තාක්ෂණය, දැනුම සමඟ  මුදල් නිර්මාණය කිරීමේ බලය ද ඵලදායක ලෙස නැවත බෙදා දීමේ විවිධ විධික්‍රම ගවේෂණය කළ යුතු බවයි.

හයවැනි ව, නව චින්තනයේ තවත් ඉලක්කයක් විය යුත්තේ ප්‍රතිජනනය කිරීම උදෙසා ම නිර්මාණය කිරීම හා ප්‍රතිජනනීය නිපදවීම (Regenerative production) දිරිගැන්වීම යි. ‘පිරිසිදු’ පරිසරයක් යන්න වත්පොහොසත්කම් ඇති අයට පමණක් ඔරොත්තු දෙන සුඛෝපභෝගී දෙයක් ලෙස සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික න්‍යාය මඟින් නිරූපණය කරයි. ඒ අදහස ම තවත් අයුරකින් කොඳුරන කුස්නෙට්ගේ පරිසරය පිළිබඳ ඒ කුප්‍රකට වක්‍රය, පිරිසිදු වීමට පෙර පරිසරය දූෂණය වීම නියත බවත් අනතුරු ව එන ආර්ථික වර්ධනය විසින් එය නැවත සමනය කරනු ඇති බවටත් පොරොන්දු වෙයි. එහෙත් එවැනි ආර්ථික න්‍යායක් යථා ලෝකයේ නොමැති බව අපි දනිමු. පාරිසරික හායනය යනු කොටින් ම වෙන කිසිවක් නො ව පරිසරය ගැන තැකීමක් නැති හානිදායක කාර්මික සැලසුම්වල ඒකායන ප්‍රතිඵලය යි. එනිසා  මේ සියවසට අවශ්‍ය කරන්නේ වර්ධන ලෝලී රේඛීය ආර්ථික චින්තනයක් නො ව පෘථිවි  ජීවිතයේ චක්‍රීය ක්‍රියාවලියට සහභාගී වන පූර්ණ හවුල්කාරයන් ලෙස මනුෂ්‍යයන් ඔසවා තැබිය හැකි, චක්‍රීය ආර්ථිකයක් ගොඩනැගීමට අවශ්‍ය වන ප්‍රතිජනනීය සැලසුම් නිරතුරු ව මුදා හරින නව ආර්ථික චින්තනයකි.

හත්වැනි ව, වර්ධනය ගැන අප අඥෙයවාදී හෙවත් උපේක්ෂා සහගත විය යුතු ය. නොහොත් වර්ධන ලෝලී හෝ වර්ධන විරෝධී නොවිය යුතුයි. ආර්ථික විද්‍යාව ගැන ඇති එක් දළ රූප සටහනක් කොයි තරම් භයානක දැ’යි කිව හොත් ඇත්තට ම එය කිසි දා නො අඳින රූප සටහනකි. එය නම් නිමක් නැති ව දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වර්ධනය වීමේ දිගු කාලීන මාවත පිළිබඳ දළ රූප සටහන යි. ප්‍රධාන ධාරාවේ ආර්ථික විද්‍යාව නිමක් නැති වර්ධනය සලකන්නේ අත්‍යවශ්‍ය ම දෙයක් ලෙස යි. එහෙත් ස්වභාවධර්මයේ දී කිසිම දෙයක් සදාකාලික ව වර්ධනය නො වේ. නිමක් නැති වර්ධනයක් කරා අප තල්ලු කරන මේ ප්‍රවණතාව නිසා ඉහළ ආදායම් සහ පහළ වර්ධන වේගයන් ඇති රටවලට ඉතා අසීරු ප්‍රශ්නවලට මුහුණ දීමට සිදුවී තිබේ. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය ආර්ථිකයේ ඉලක්කය වසයෙන් සැලකීම අතහැර දැමීම අසීරු නො වුණත් එයට අපේ ඇති ආසක්ත වීම ජය ගැනීම ඊට වඩා අසීරු දෙයක් විය හැකි ය. අපට කිසියම් වැඩක් තිබුණත් නැතත් වර්තමානයේ ද යම් පමණකට වර්ධනය අවශ්‍ය කරන ආර්ථීක පවතී.  එහෙත් වර්ධනයක් වුවත් නැතත් ඇත්ත වසයෙන් අවශ්‍ය වන්නේ අප සියල්ලන්ගේ ම අභිලාෂයට අනුව මිනිසුන් වසයෙන් දියුණු විය හැකි ආර්ථිකයකි. එනිසා අපේ පර්යාලෝකයේ රැඩිකල් වෙනස ආර්ථික වර්ධනය සහ සුවිශේෂයෙන් ම වර්ධන වේගය ගැන අඥෙයවාදී වන ලෙස අපෙන් ඉල්ලා සිටී. එසේ ම දැනට මූල්‍යමය, දේශපාලනික සහ සමාජමය වසයෙන් අතිශයින් වර්ධන ලෝලී වී ඇති ආර්ථිකයන් වර්ධනය ඇතිව හෝ නැතිව ඵල දායකවීමට ඉගෙන ගත යුත්තේ කෙසේ ද යන්න ගැඹුරින් ගවේෂණය කිරීම ද එම ඉල්ලීම තුළ ගැබ් වෙයි.  

ඉහත කී සප්තාංගික මාර්ගය ආර්ථික විද්‍යාව ගැන 21 වැනි සියවසට ඔබින අන්දමින් අලුතෙන් සිතීමට අපට උදව් වෙන බව නිසැක ය. එහෙත් එමඟින් අනාගත ආර්ථිකය සම්බන්ධයෙන් සුවිශේෂ ප්‍රතිපත්ති හෝ ආයතනික වෙනස්කම් පිළිබඳ නිශ්චිත යෝජනා ඉදිරිපත් නො කරයි. එමෙන් ම එමඟින් අප මුහුණ දෙන ප්‍රශ්නවලට වහාම ක්‍රියාත්මක කළ හැකි පිළිතුරු හෝ පරිපූර්ණ පිළිතුරු හෝ ලබා නො දේ. එහෙත් මේ සියවස ඉල්ලා සිටින ආකාරයේ ආර්ථිකයක් පිළිබඳව කල්පනා කිරීම රැඩිකල් වෙනසකට ලක් කිරීමේ ලා ඉහත කී සප්තාංගික මාර්ගය ප්‍රමුඛ වන බව කේට් රේවර්ත් පෙන්වා දෙයි. එමඟින් හඳුන්වා දී ඇති මූලධර්ම සහ චින්තන රටාව සියල්ලන්ට ම සමෘද්ධිය ගෙන දෙන ආර්ථිකයක් නිර්මාණය කිරීම සඳහා  නව පරපුරක ආර්ථික චින්තකයන් මෙන් ම අප සියල්ලන් තුළ ජීවත් වන ආර්ථික විශේෂඥයන් ද සන්නද්ධ කරනු ඇත.  ඉදිරි වර්ෂවල දී සිදු වන වෙනස්වීම්වල වේගය, පරිමාව සහ අවිනිශ්චිත භාවය නිසා අනාගතය සඳහා අවශ්‍ය කරන සියලු ප්‍රතිපත්ති සහ ආයතන දැන් තියා ම නිර්දේශ කිරීම තරමක මෝඩකමකි. සන්දර්භය නිරන්තරයෙන් ම වෙනස් වන බැවින් කුමක් සාර්ථක වේ ද කුමක් අසාර්ථක වේ ද යන්න අත්හදා බැලීම් කොට සොයා දැන ගැනීමට නව පරපුරේ චින්තකයන් සහ ක්‍රියාකාරීන් වඩා උචිත තැනක සිටිනු ඇත. අපට දැනට කළ හැක්කේත් අප කළ යුත්තේත් අප අතර ඉස්මතු වන හොඳ ම අදහස් එක් රැස් කොට අනම්‍ය නො වී විකාසය වන (evolving) නව ආර්ථික මනෝ ගතියක් (new economic mindset) නිර්මාණය කිරීම යි.

ඒ අනුව අනාගත ආර්ථික චින්තකයන්ගේ කාර්යභාරය වන්නේ ඉහත කී සප්තාංගික චින්තනය වැඩි දියුණු කොට ප්‍රායෝගික ව උපයෝගී කර ගැනීම යි. මෙය ආර්ථික විද්‍යාව නැවත හිතා බැලීමකට ලක් කිරීම පිළිබඳ වික්‍රමයක ඇරඹුමක් පමණක් බව රේවර්ත් පවසයි.

21 වෙනි සියවසේ ජීවත් වන මිනිසුන් අතරින් මේ තරම් ප්‍රමාණයකට සිය ශක්‍යතා සීමා කර ගනිමින් ඔය තරම් අගහිඟකම් ඇති ව ජීවත් වීමට සිදුවීම පුදුම සහගත ය. මේ අතර මනුෂ්‍යයෝ පෘථිවියේ ජීවධරණි පරිසර පද්ධතිවලට පෙර නොවූ විරූ පීඩනයක් එල්ල කරමින් සිටිති. දැනට මත් ඔවුන් දේශගුණ විපර්යාසය, භූමි පරිවර්තනය, අධික නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් භාවිතය සහ ජෛව විවිධත්ව හානිය සම්බන්ධ පෘථිවි ග්‍රහ ධාරිතා සීමා මායිම් ඉක්මවා ගොස් තිබේ.

 අවම වසයෙන් තිරසාර සංවර්ධනය පිළිබඳව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් සම්මත කර ගෙන ඇති ඉලක්ක අවංක ව ම හඹා ගිය හොත් අපට මේ තත්වය තරමක් පාලනය කර ගත හැකි වෙන නමුත් ඒ සඳහා ඇති නියම දේශපාලනික කැපවීම ඇති කර ගැනීමට හැකි වන්නේ ගෝලීය මට්ටමේ බහුජන ව්‍යාපාරයක් මගිනි. 

ඒ සන්දර්භය තුළ කේට් රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලය මනුෂ්‍යයාගේ පොදු අනාගතය පිළිබඳ ව ශුභවාදී දැක්මක් සහිත චින්තනයක් බිහි කිරීම දිරි ගන්වයි. ඒ සඳහා පාදක කර ගෙන ඇති විභජනීය (distributive) සහ ප්‍රතිජනනීය (regenerative) සැලැස්ම මඟින් සමබර සශ්‍රීකත්වයක් බිහි කරන ගෝලීය ආර්ථිකයක් ඇති කර ගැනීමට හැකි වෙතැ’යි සිතිය හැකි ය. කෙසේ වෙතත් දේශගුණ විපර්යාසය, ප්‍රචණ්ඩ ගැටුම්, බලහත්කාර සංක්‍රමණ, වැඩිවන ආදායම් විෂමතා, පරජන භීතිකාව, ආවේණික මූල්‍ය අස්ථාවරත්වය ආදී එකිනෙක හා බැඳුණු අභියෝගවලට මුහුණ දෙන අතර එවැනි ශුභවාදී දැක්මක් හා  චින්තනයක් ගැන බලාපොරොත්තු තබා ගැනීම මුග්ධ කමකැ’යි කෙනෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. ජනමාධ්‍ය අපේ සාලය මැද හෝ අතැ’ති ජංගම මෙවලම හරහා අප වෙත ගෙන එන පුවත් දෙස බැලූ විට සමාජීය, පාරිසරික, ආර්ථික සහ දේශපාලන කඩා වැටීම මොන තරම් ඇත්තක් දැයි අපට සිතෙනු ඇත. එහෙත් කේට් රේවර්ත් පවසන අන්දමට පෘථිවි ග්‍රහලෝකය නමැති අපේ මේ පොදු නිවහනට අප විසින් කර ඇති ඉමහත් හානිය අවබෝධ කර ගනිමින් සිටින ප්‍රථම පරම්පරාව අපි වෙමු. එමෙන් ම ඒ සම්බන්ධයෙන් කිසියම් ඵලදායක දෙයක් කළ හැකි අවසාන පරම්පරාව ද අපි වෙමු. සාමූහික ව කටයුතු කිරීමට තීරණය කළ හොත් සියලු ම ආකාරයේ දරිද්‍රතා අවසන් කිරීම සඳහා අවශ්‍ය කරන තාක්ෂණය, දැනුම සහ මූල්‍ය සම්පත් අප සතු බව ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවේ ඒකාග්‍ර කොටසක් වසයෙන් අපි දනිමු.

ශිෂ්ට ජීවිතයක් ගත කිරීම සඳහා ප්‍රමාණවත් වන ලෙස හැම පුද්ගලයෙකුට ම සිය මූලික අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමේ හැකියාව සහතික කෙරෙන දේශපාලන, ආර්ථික හා සමාජීය වාතාවරණයක් බිහි කිරීම ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලයට අනුව කේන්ද්‍රීය අවශ්‍යතාවයකි. කේට් එය හඳුන්වන්නේ ‘සමාජ පදනම ගොඩනැගීම’ ලෙස ය. සමාජ පදනම යනු ජීවත් වන හැම කෙනෙකුට ම අවම වසයෙන් මූලික අවශ්‍යතා එනම්,  ප්‍රමාණවත් ආහාර, පිරිසිදු ජලය සහ ප්‍රමාණවත් සනීපාරක්ෂාව, පහසුවෙන් බලශක්තිය ලබාගැනීමේ හැකියාව සහ පිරිසිදුව ආහාර පිස ගැනීමේ පහසුකම්, ගුණාත්මක අධ්‍යාපනය හා සුව සේවා පහසුකම්, ප්‍රමාණවත් මූලික ආදායමක් සහ යෝග්‍ය රැකියාවක් ලබා ගැනීමේ හැකියාව, තොරතුරු ජාලවලට ප්‍රවේශ වීමේ සහ සමාජ ආධාර ජාලවල සේවය ලබා ගැනීමේ හැකියාව ද යන මූලික අවශ්‍යතා ය. මේ අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාව, සමාජ සාධාරණය, දේශපාලන හඬ නැංවීමේ හැකියාව සහ සාමය හා යුක්තිය සහතික කෙරෙන අන්දමට ඉටු විය යුතු බව කේට් අවධාරණය කරයි. සංවර්ධනය මානව අයිතිවාසිකම් මුල් කොට සිදු කෙරෙන දෙයක් විය යුත්තේ එබැවිනි.

එහෙත් සැමට මානව අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳීම සඳහා අවශ්‍ය කරන ශක්‍යතා ඇති කර ගන්නා තෙක් සමාජය සාධාරණ යුක්තිගරුක සමාජයක් ලෙස සැලකීම උගහටය. අයිතිවාසිකම් සාක්ෂාත් කර ගත හැකි වන්නේ ඒ සඳහා අවශ්‍ය කරන ශක්‍යතා අනුව යැයි කීම මඟින් අප අදහස් කරන්නේ අයිතියක් හුදෙක් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක හෝ කිසියම් විධානයක සඳහන් වීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නො වන බවත් එම අයිතිය භුක්ති විඳීමේ ශක්‍යතාව හෙවත් හැකියාව ද මහජනතාවට ලබා දිය යුතු බවත් ය. උදාහරණයක් වශයෙන් ලංකාව ද ඇතුළුව බොහෝ රටවල ස්ත්‍රීන්ගේ දේශපාලන සහභාගිත්වය ක්‍රියාත්මක වන්නේ නාමික ව පමණි. නිවසෙන් බැහැර රැස්වීම් සඳහා යෑමට අපහසු වීම, තනිපංගලමේ ගමන් කිරීමෙන් ඇති විය හැකි අනාරක්ෂාව, ඉවුම් පිහුම් හා ළමයින් බලා ගැනීමට සිදුවීම, එදිනෙදා  නිවසේ කටයුතු ඇතුළු අනෙකුත් කුදු මහත් හේතු නිසා දේශපාලන සහභාගිත්වයට ස්ත්‍රීන්ගේ ඇති ශක්‍යතාව මඳ වී තිබේ. එනිසා එවැනි ශක්‍යතා ඇති කිරීම සඳහා අවශ්‍ය කටයුතු කිරීමෙන් තොර ව ස්ත්‍රීන්ගේ දේශපාලන සහභාගීත්වය පුළුල් කිරීම අසීරුය. අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳීමේ ශක්‍යතාව කේන්ද්‍රීය කාරණය කරගත් විට යම් කිසිවකු සඳහා අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳීමට ඉඩ සැලසීම යනු කුමක්දැ’ යි වටහා ගැනීම අපහසු නො වේ.

21 වැනි සියවසේ කාර්යභාරය ඉතා පැහැදිලි ය. කේට් රේවර්ත් පෙන්වා දෙන අන්දමට එය ඩෝනට් ආර්ථික මොඩලය මඟින් නිරූපණය කළ ආරක්ෂිත සහ යුක්තිය රජයන අවකාශය තුළ සප්‍රාණික ජීවී සංජාලයක් සමඟ සියලු මනුෂ්‍යයන් සඳහා සමබර සශ්‍රීකත්වයක් ප්‍රවර්ධනය කළ හැකි ආර්ථිකයක් නිර්මාණය කිරීම යි. එය ඇරඹෙන්නේ දේශීය හෝ ගෝලීය වසයෙන් වෙනසක් නො කොට  හැම ආර්ථිකයක් ම රඳා පවතින්නේ සමාජය සහ සජීවී ලෝකයේ ඒකාබද්ධ පැවැත්ම මතය යන ඒකාන්ත අවබෝධයත් සමඟ ය. කුටුම්බය, පොදු දේපළ, වෙළඳපොළ සහ රාජ්‍ය යන සියලු සාධක අපේ බොහෝ ඕනෑකම් සහ අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා වැදගත් වන බවත් එය වඩාත් හොඳින් ම ඉටු වන්නේ එම සියලු සාධක එකට එක් ව කටයුතු කරන විට බවත් ඒ අතර ම අප මතක තබා ගත යුතු ය. මනුෂ්‍යයාගේ ස්වභාවය පිළිබඳ අපේ අවබෝධය වැඩි දියුණු කර ගැනීමෙන් අපට සමාජීය ප්‍රත්‍යුපකාරය සහ අනෙකුත් සමාජ වටිනාකම් පිටු දැකීම වෙනුවට ඒවා දිරි ගන්වන ආයතන සහ ක්‍රමවේද හඳුන්වා දිය හැකි බවත් ආර්ථිකයට ආවේණික සංකීර්ණත්වයක් ඇති බව පිළිගෙන එය තුළ නිරන්තරයෙන් පරිණාමය වන ගතිකයන් අනුව ආර්ථිකය විචක්ෂණ ව මෙහෙයවිය හැකි බවත් කේට් රේවර්ත් පවසයි. ඒ අනුව අද පවතින භේදකාරී පරිහානිදායක ආර්ථිකයන් පරිවර්තනීය ලෙස සැලසුම් කිරීම මඟින් විභජනීය (distributive) සහ ප්‍රතිජනනීය ආර්ථික බවට හැරවිය හැකි ය. එය වර්ධනය ගැන උපේක්ෂා සහගත ව අඥෙයවාදී වීමටත්  වර්ධනය වීම හෝ නො වීම ගැන කරදර නොවී සෞභාග්‍ය ගෙන එන ආර්ථිකයන් නිර්මාණය කිරීමටත් අපට ආරාධනා කරයි.  

විජයානන්ද ජයවීර


[1] WWF (2020) Living Planet Report. Gland: WWF International. Gland

[2] https://www.theguardian.com/environment/2015/sep/22/one-in-five-uk-households-dump-a-loaf-of-bread-in-the-bin-survey-revealsRetrieved on 21 July 2021

[3]  https://www.usda.gov/foodwaste/faqs – Retrieved on 21 July 2021


[1] Raworth, Raworth (2017) Doughnut Economics: Seven ways to think like a 21st Century Economist, New York: Random House. pp. 37-38

[2] Steffen, W. et al. (2015) ‘The trajectory of the Anthropocene: The Great Acceleration’, Anthropocene Review 2: 1, pp. 81–98.

[3] Folke, C. et al. (2011) ‘Reconnecting to the biosphere’, AMBIO 40, p. 719.


[1] Delreal, J. (2011) ‘Students walk out of Ec 10 in solidarity with “Occupy”’, The Harvard Crimson 2 November 2011. http://www.thecrimson.com/article/2011/11/2/mankiw-walkout-economics-10/ – Retrieved on 18 July 2021.

[2] Raworth, Kate (2017) Doughnut Economics: Seven ways to think like a 21st Century Economist, New York: Random House, p. 26

Featured

2. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය – පරමාදර්ශය හා විකෘතිය

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022

නූතන අර්ථයෙන් ගත් විට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක වැදගත් ම ගුණාංග ලෙස සැලකෙන්නේ මහජනතාවගේ දේශපාලන සමානාත්මතාව, මහජන සහභාගිත්වය සහ ආණ්ඩුකරණයේ  වග වීමයි[1].. දේශපාලන සමානාත්මතාව යනුවෙන් හැඳින්වූයේ දේශපාලනය කිරීමේ අයිතිය සමාජයේ හැම සාමාජිකයෙකුට ම එක හා සමානව හිමි වෙන බව යි. මහජන සහභාගීත්වය යන්න මැතිවරණයට  පමණක් සීමා වූවක් නොවේ.  සෘජු ව හෝ සංවිධිත ව හෝ දේශපාලන කටයුතු වලට සහභාගි වීම,  විසම්මුතිය, අදහස්  ප්‍රකාශ කිරීම, ආණ්ඩු කිරීම සංනිරීක්ෂණය කිරීම, රැස්වීම් පැවැත්වීම, උද්ඝෝෂණ හා වැඩ වර්ජනය කිරීම ආදිය ද මහජන සහභාගීත්වයේ විවිධ ස්වරූපයෝ ය.

කෙසේ වෙතත් ඉංග්‍රීසින් විසින් පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය හඳුන්වා දුන් දා සිට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය තේරුම් කරන ලද්දේ රාජ්‍යයේ ස්වරූපය පිළිබඳ ආකෘතියක් ලෙස මිස සමාජයක සාමාජිකයන්ට සාමූහික ව ජීවත් වීම සඳහා උපයෝගී වන සහභාගිත්ව දේශපාලන යන්ත්‍රණයක් ලෙස නො වේ. එංගලන්තයේ පළමුවැනි එඩ්වඩ් (1272-1307) රජුගේ සමයේ  ඉංග්‍රීසි පාර්ලිමේන්තුව පිහිටුවන ලද්දේ මූලික වසයෙන් ම රජුට අවශ්‍ය අරමුදල් සපයා ගැනීම පිණිස බදු පැණවීමේ දී එම බදු අය කර දීම පැවරෙන රදල නායක කාරකාදීන්ගේ ද කැමැත්ත විමසිය යුතු ය යන එකඟත්වය  ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ය[2]. බදු ආදායමකින් තොර ව රජයක් පවත්වා ගෙන යා නො හැකි ය. ඒ නිසා පාර්ලිමේන්තුව රාජාණ්ඩුවේ අත්‍යවශ්‍ය ධනෝපායන මෙවලමක් විය. කලක දී සාමිවරයන් සහ සාමාන්‍යයන් වසයෙන් වෙන වෙනම  රැස්ව ව්‍යවස්ථා හා නීති අනුමත කිරීම කළ ද  පාර්ලිමේන්තුවේ මූලික භූමිකාව වූයේ රජුට අවශ්‍යය අරමුදල් සැපයීම යි.

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ බළකොටුව ලෙස බොහෝ විට හඳුන්වන ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා කෙටුම්පත්කරුවන් වඩා සැලකිල්ලක්  දැක්වූයේ හොඳ සමූහාණ්ඩු ක්‍රමයක් පිහිටු විය යුත්තේ කෙසේ ද යන්න ගැන මිස ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ස්ථාපිත කිරීම පිළිබඳ ව නො වන බව හෙලන් ලැන්ඩ්මොර් පෙන්වා දෙයි.[3] ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය කලහකාරයන්ගේ පාලනයකට සම කළ ග්‍රීක දාර්ශනික ප්ලේටෝගේ මතය සමඟ බොහෝ ඇමෙරිකානු ව්‍යවස්ථා සම්පාදකයන් එකඟ වූ බව පෙනේ. විශේෂයෙන් ඇමරිකානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ ප්‍රමුඛ කෙටුම්පත්කරුවෙකු වූ ජේම්ස් මැඩිසන් ට අවශ්‍ය වූයේ රාජාණ්ඩුවාදී සුළුතරයකට මෙන් ම පීඩාකාරී බහුජන ආධිපත්‍යකට ද නතු නො වෙන නව ආරක සමූහාණ්ඩු ක්‍රමයකි. ඒ සඳහා ඔහු අනුදත් ක්‍රමයට විශේෂ ලක්ෂණ කිහිපයක් ම අයත් විය. ඉන් පළමුවැන්න වූයේ නියෝජන ක්‍රමයක් මඟින් ලිබරල් මතධාරී ඇමරිකන් ඉඩම් හිමි ප්‍රභූවරයන්ගේ අභිමතය නව ආණ්ඩුව තුළ බල ගැන්වීමයි. නියෝජන ක්‍රමය මඟින් බහුතර මහජනතාවගේ ‘අවිශිෂ්ට මතවාද’ ශුද්ධ පවිත්‍ර කර මැඩපවත්වා ගත හැකි බව මැඩිසන්ගේ අදහස විය. ඒ හැර ෆෙඩරල් ක්‍රමය, ද්වි මණ්ඩල මන්ත්‍රණ සභා, ජනාධිපති සතු වීටෝ බලය සහ අධිකරණය සතු සන්නිරීක්ෂණ බලය ද බහුතරයේ ආධිපත්‍ය ඉස්මතු වීම වැළැක්වීම පිණිස ඇමෙරිකානු ව්‍යවස්ථා සම්පාදකයින් විසින් යොදා ගනු ලැබූ අනෙකුත් වැදගත් උපාය මාර්ග වෙයි.

මැඩිසන් වඩාත් සැලකිලිමත් වූයේ ඉපැරණි විවෘත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සම්ප්‍රදායන්ට වෙනස් ව මහජනතාව සාමූහික ව ආණ්‍ඩුකරණයේ කොටස්කරුවන් වීම වැළැක්වීම කෙරෙහි ය[4]. ඒ අනුව ඇමෙරිකානු ආණ්ඩුක්‍රමයේ සමාරම්භකයින් ඔවුන්ගේ නව සමූහාණ්ඩුවේ සුවිශේෂ ලක්ෂණය ලෙස හුවා දැක්වූයේ එය මහජන බලය මත රඳා පවතින ආණ්ඩුවක් නො ව තෝරා පත්කර ගත් ප්‍රභුන්ගේ බලය මත ක්‍රියාත්මක වන ආණ්ඩුවක් ලෙස ය. එය ආණ්ඩුකරණය අත්පත් කර ගැනීම සඳහා මහජන කැමැත්ත ලබා ගැනීමක් මිස ආණ්ඩුකරණය සඳහා මහජන සහභාගිත්වය අපේක්ෂා කළ ආණ්ඩුක්‍රමයක් නො වී ය.

එහෙත් නියෝජනය පිළිබඳ ව මහජනයා අනුදත් මතය මැඩිසන් වැනි ආණ්ඩුක්‍රම කෙටුම්පත් කමිටු සාමාජිකයන් තුළ පැවති මතය ම නො වී ය. ඇමෙරිකානු විප්ලවය (1765-1791) පිළිබඳ ඉතිහාසඥයෙකු ලෙස සැලකෙන ගෝර්ඩන්. එස්. වුඩ් පෙන්වා දෙන අන්දමට  නියෝජිතයන් පත් කිරීම නිසා සිය දේශපාලන ක්‍රියාකාරිත්වය අහෝසි වෙන බවක් පොදු ඇමෙරිකානුවෝ කිසි සේත් ම පිළිනොගත්හ. The American Revolution: A History නම් සිය කෘතියේ වුඩ් ඒ බව මෙසේ සඳහන් කරයි:

“නිදහස ලැබීමෙන් පසු ගත වූ දශකය තුළ ඇමෙරිකානු දේශපාලන සංස්කෘතිය බෙහෙවින් පරිවර්තනය විය. පැහැදිලි ව පෙනෙන පරිදි ඇමෙරිකානුවන් පරමාධිපත්‍යය සහ නීති සම්පාදනයේ අධිකාරය යටත් විජිත රජයේ ආයතනවලින් පොදු ජනතාව වෙත මාරු කර තිබුණි. ඉංග්‍රීසින් මෙන් නො ව සිය නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීම නිසා තමන්ගේ දේශපාලන පැවැත්ම අහෝසි වන බව පිළිගැනීම  ඇමෙරිකානු ජනතාව 1776 සිට ම ප්‍රතික්ෂේප කර තිබුණි. “දොරින් පිට සිටින” (out of door) අය ලෙස සැලකුණු පොදු ජනතාව ආණ්ඩුවේ සියලු ම නිල ආයතනවලට බැහැරින් ක්‍රියාකාරී දේශපාලනයේ නිරත වූහ. 1780 ගණන්වල දී ඇමෙරිකානු ජනතාව සිය දුක්ගැනවිලි ප්‍රකාශ කිරීමට හා දේශපාලන අරමුණු ඉටු කර ගැනීමට නොයෙකුත් ආකාරයේ කොමිටි, සම්මන්ත්‍රණ සහ නිල නො වන ආයතන සංවිධානය කළහ. ඒ මඟින් ඔවුහු ඇමෙරිකානු විප්ලව සමයේ යොදා ගත් දේශපාලන භාවිතය ඒ ආකාරයෙන් ම පවත්වා ගෙන ගියහ. මිල පාලනය,  අධික ලාභ ගැනීම වැළැක්වීම සහ ටෝරිවරුන්ට (යටත්විජිතවාදීන්ට) දඬුවම් කිරීම ආදිය ඉටු කර ගැනීමේ ලා නව ඇමෙරිකානු රජය බොහෝ විට අපොහොසත් විය. එහෙත් සුපරීක්ෂාකාරී ව සිටීමෙන් සහ නොයෙක් ආකාරයේ මහජන ක්‍රියාන්විත දියත් කිරීම මඟින් කඩිනමින් හා කාර්යක්ෂම ව ඒවා ඉටු කර ගැනීමට මහජනතාවට හැකි විය. හැම තැනක දීම “නියම මහජන නියෝජනය” පිළිබඳ තර්කය තවදුරටත් පුළුල් කරමින් ආණ්ඩුවේ ආයතනවලට සෘජු ව උපදෙස් දීමට සහ ඒවා මහජන සන්නිරීක්ෂණයට නතු කිරීමට මහජනතාව කටයුතු කළහ. බ්‍රිතාන්‍යයන් හා ඔවුන්ගේ පාර්ලිමේන්තුව අතර පැවති නියෝජන සම්බන්ධතාව මෙන් නො ව එකල ඇමෙරිකානුවෝ කිසිදු දේශපාලන ආයතනයකට හෝ සියලු දේශපාලන ආයතනවල එකතුවකට හෝ තමන් සතු පූර්ණ හා අවසාන පරමාධිපත්‍ය බලය යටත් නො කළහ.”[5]

ගෝර්ඩන් එස් වුඩ්ගේ මේ නිරීක්ෂණය ඉතා වැදගත් ය. දිගු කලක් තිස්සේ ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ පැවති නීත්‍යනුකූල වර්ණ භේදවාදය අභියෝගයට ලක් කරමින් 1954-1968 කාලයේ දී වීදි බට ඇමෙරිකානු සිවිල් අයිතිවාසිකම් ව්‍යාපාරය සහ ඇමෙරිකාව වියට්නාම් යුද්ධයට මැදිහත් වීමට එරෙහිව 1965 දී මහජන සහභාගිත්වය උච්ච වූ යුධ විරෝධී ව්‍යාපාරය වැනි මහජන ක්‍රියාන්විත මේ සම්ප්‍රදායේ ගති ලක්ෂණය. බෙහෙවින් සාර්ථක වූ එම ව්‍යාපාර දෙකම මහජන පරමාධිපත්‍යය නියෝජිතයන්ට පවරා දීමට සූදානම් නැති එහෙත් බලය වෙනුවට යුක්තිය අත්පත් කර ගැනීමට සංවිධානය වූ ඒවා වසයෙන් සැලකිය හැකි ය. බලය අත්පත් කර ගැනීමේ දේශපාලනය වෙනුවට යුක්තිය අත්පත් කිරීමේ දේශපාලනය ආදේශ කිරීමේ දී ඊනියා මහජන නියෝජිතයන්ගේ අත්තනෝමතික අභිමතය වෙනුවට ජන සංවිචාරණය මගින් රාජ්‍ය විචාරණය කළ හැකි අන්දමේ ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් ආණ්ඩුක්‍රමයට ඇති කළ යුතු ය. 

කෙසේ වෙතත් රාජ්‍යයේ ආකෘතියක් ලෙස සැලකූ විට නොයෙක් ආකාරයේ පාර්ලිමේන්තුවලට මහජනයා විසින් තෝරා පත් කරනු ලබන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී නියෝජන ක්‍රම ලෙස අඟවා සිටීමට හැකි ව තිබේ. එහි දී තර්කනය වන්නේ මැතිවරණයක දී මහජනයා අතරින් බහුතරය විසින් තෝරා ගනු ලබන මහජන නියෝජිතයන් නීති සම්පාදකයන් ලෙසත් රාජ්‍යයේ කළමනාකරණය හොබවන විධායකයන් ලෙසත් කටයුතු කිරීමට මහජනයා විසින් තෝරා පත් කරනු ලබන බවයි.

නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පිළිබඳ මේ සුලබ සංකල්පයේ ප්‍රවර්ධකයන්ට අනුව රජය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වන්නේ එසේ මැතිවරණයකින් තෝරා පත් කර ගන්නා මහජන නියෝජිතයන් මඟින් රජයට නිරතුරුව ම මහජන මතයට කන්දීමට හැකි වන නිසා ය. අනෙක් අතට තමන් විසින් තෝරා ගනු ලැබූ මහජන නියෝජිතයන් කටයුතු කරන ආකාරය ගැන තමන්ට පැහැදීමක් නැති නම් ඊළඟ මැතිවරණයක දී ඔවුන් වෙනුවට වෙනත් අය පත්කර ගැනීමට මහජනතාවට ඉඩ ලැබෙන බව ද මේ ප්‍රවර්ධකයෝ අපට මතක් කර දෙති. ඒ අනුව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යනු හුදෙක් දේශපාලන බලය අත්පත් කර ගන්නා කණ්ඩායම කවුරුන්ද කියා මැතිවරණයෙන් තීරණය කිරීම නම් අපට ඒ කියන වර්ගයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයෙන් කිසිදු අඩුවක් නැත.

එහෙත් අප අත්විඳින ඒ ඊනියා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ ව්‍යාජ බවට එක් හේතුවක් වන්නේ ද හුදෙක් මැතිවරණයක දී අපේ ඡන්දය යදින අපේක්ෂකයන් අතරෙන් කිසියම් පිරිසක් නියත වශයෙන් ම නිශ්චිත කලකට තෝරා පත්කර ගත යුතුය කියා එකී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ම අපට බලපෑම් කිරීමයි. අනෙක් අතට මෙසේ තෝරා ගැනෙන “මහජන නියෝජිතයන්” බලය අත්පත් කර ගැනීමෙන් පසු ප්‍රමුඛත්වය දෙන්නේ අපට දුන් පොරොන්දුවලට නො ව සැබවින්ම දේශපාලනය මෙහෙයවන ධනය සමුච්චයනය කරන පෙළැන්තියේ අවශ්‍යතා පිරිමැසීම සඳහා වීමයි. එසේ අපේ සැබෑ අවශ්‍යතා නියෝජනය කිරීම පැහැදිලිව ම නො සලකා හරින විට අභිමත පරිදි ඔවුන්ගේ මහජන නියෝජන භූමිකාව අවලංගු කිරීමට පවතින දේශපාලන සුසමාදර්ශයට අනුව අපට ඉඩක් නැත.

ඒ අනුව මැතිවරණ ක්‍රමය මඟින් ව්‍යවස්ථාදායකයට හෙවත් පාර්ලිමේන්තුවකට ‘මහජන නියෝජිතයන්” තෝරා ගැනීමෙන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ක්‍රියාත්මකවෙතැ’යි යන ඇදහිල්ල තව දුරටත් වලංගු නො වන බව අප ඇති තරම් අත් දැක ඇත. මේ ක්‍රමයේ අසාර්ථකත්වය මූලික ව දෙයාකාරයකින් දැකිය හැකි ය:

  1. මැතිවරණ පැවැත්වෙන විකෘති ක්‍රමවේදයේ දූෂිත බව
  2. තෝරා ගැනෙන නියෝජිතයන්ගේ දුෂ්චර්යාව

මේ විකෘතියට බලපා ඇති මූලික කරුණු අතර මැතිවරණ ව්‍යාපාර සඳහා ආයෝජනය කරන මුදල් සපයා ගන්නා ආකාරය, සද්භාවී දේශපාලනයකට නොගැළපෙන අපේක්ෂකයන්ට  දේශපාලන පක්ෂවල අනුග්‍රහය ලැබීම සහ පක්ෂග්‍රාහී ජනමාධ්‍ය ආවරණය යන සාධක තුන ප්‍රධාන වේ.

මැතිවරණ ව්‍යාපාර සඳහා විශාල මුදලක් අවශ්‍ය වේ. එම අවශ්‍යතාව බොහෝ විට සපුරන්නේ සමුච්චයනය වන නොහොත් ඒකරාශි වන ධනයකට හිමිකම් ඇති ධන හිමියන් මගිනි. ඡන්ද ක්‍රමය සම්බන්ධයෙන් මුදල් බලය බලපාන්නේ කෙසේ ද යන්න මැතිවරණ නීති හා ඒවා ක්‍රියාත්මක කරන ආකාරය අනුව රටින් රටට වෙනස් විය හැකි වුණත් ඡන්දයෙන් පත් වන රජය කෙරෙහි තම බලපෑම පවත්වා ගැනීම පිණිස මුල් පෙළේ ව්‍යාපාරිකයෝ, ජාවාරම්කාරයෝ සහ ධන හිමියෝ කෙසේ හෝ ප්‍රධාන පක්ෂවලට මැතිවරණ අරමුදල් සැපයීමට උත්සුක වෙති. මේ නිසා ධන හිමියන් ආකර්ෂණය කර ගැනීමේ හැකියාවක් නැති පක්ෂ සහ අපේක්ෂක කණ්ඩායම් මැතිවරණයට පිවිසෙන්නේ ම අවාසිදායක තත්වයක් යටතේ ය. එහි ප්‍රතිඵලය කුමන ප්‍රධාන පක්ෂයක් බලය අල්ලා ගත්තත් බොහෝ දුරට ඇත්ත බලය හිමි වන්නේ ඔවුන්ගේ මැතිවරණ ව්‍යාපාරය සඳහා මුදල් ආයෝජනය කළ දෙස් විදෙස් ධන හිමියන්ට වීමයි.

මෙය බොහෝ රටවල ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී යැයි සැලකෙන මැතිවරණ ගොදුරු කර ගනිමින් සිටින බරපතළ ව්‍යසනයකි. සාමාන්‍ය ජනතාව විසින් පවුල් බලය සහ මුදල් බලය ආදී වසයෙන් හැඳින්වීමට පුරුදු ව සිටින මේ බලපෑම එක්තරා ආකාරයකට පවුල නොහොත් කුටුම්බ ක්‍රමයේ මැදිහත් වීමක් ලෙස ද සැලකිය හැකි ය. එහෙත් එසේ  පැවසිය හැක්කේ නව පරපුරේ ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වන තෝමස් පිකෙටි සිය Capital in the 21st Century නමැති ප්‍රකට කෘතියෙන් මතු කරන කුටුම්බ දෙවර්ගය පිළිබඳ දෘෂ්ටිකෝණයට අනුව ය. කවුරු කුමක් උපයන්නේ ද පමණක් නො ව කවුරුන් ට කුමක් අයත් දැ’යි විමසීමෙන් දෙවර්ගයක කුටුම්බ හඳුනා ගත හැකි බව පිකෙටි අපට පෙන්වා දෙයි. ඉන් එක් වර්ගයක් නම් ඉඩම්, ගොඩනැගිලි සහ මූල්‍ය වත්කම් වැනි සැලකිය යුතු ප්‍රාග්ධනයක් හිමි කුටුම්බයෝ ය. එමඟින් ඔවුන්ට කිසිදු වෙහෙසකින් තොර ව නිතිපතා බදු කුලිය, ලාභාංශ සහ පොලිය උපයා ගැනීමට හැකි ය. අනෙකුත් වර්ගය නම් හුදෙක් තම ශ්‍රමය අලෙවි කිරීමෙන් වැටුප් පමණක් උපයන කුටුම්බයි. යුරෝපයේ හා උතුරු ඇමෙරිකාවේ බදු වාර්තා විශ්ලේෂණය කරන පිකෙටි කලක් තිස්සේ මෙකී ආදායම් ප්‍රභවවල වර්ධනයේ වෙනස් වන ස්වභාවය අනුව බටහිර ආර්ථික සහ ඒවා අනුකරණය කරන වෙනත් ආර්ථික ඉතා අසාධාරණ සමාජ අසමානතාවක් ජනිත කරන ඒවා බවට පත් වී ඇති බව නිගමනය කරයි[6]. ඊට හේතුව වසයෙන් ඔහු පෙන්වන්නේ එම රටවල සමස්ත නිෂ්පාදන ආර්ථිකයේ වර්ධනයට වඩා ඉඩම්, ගොඩනැගිලි සහ මූල්‍ය සම්පත් ආදී වත්කම් ප්‍රාග්ධනය සඳහා ලැබෙන ප්‍රතිලාභ ශීඝ්‍රයෙන් වැඩි වීමයි. එහි අනිවාර්ය ප්‍රතිඵලය වන්නේ ධනවත් කුටුම්බ අතර ධනය වඩ වඩා ඒකරාශි වීම නොහොත් සමුච්චයනය වීම සහ ප්‍රාග්ධන හිමියන් සහ  වැටුප් ශ්‍රමිකයන් අතර ආදායම් විෂමතා පරතරය එන්න එන්න ම වැඩිවීම යි. එම ගතිකය ඉන් පසු ධන හිමියන්ගේ සමාගම්වල ලොබි කිරීම්වල හා බලපෑම්වල සිට මැතිවරණ අරමුදල් ලබා දීම දක්වා ක්‍රමවලින් රටක දේශපාලනය කෙරෙහි ආනුභාවය පතුරවමින් දැනටමත් ධනවත් වී ඇති අයගේ අවශ්‍යතා තව තවත් ප්‍රවර්ධනය කරන බව පිකෙටි පෙන්වා දෙයි. එමඟින් අත්තනෝමතික සහ ඔරොත්තු නො දෙන සමාජ අසමානතා ජනනය කරමින් ධනවාදය ස්වයං ක්‍රියාකාරී ව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජයේ පදනම වසයෙන් සැලකෙන කුසලතාවාදී (meritocratic) වටිනාකම් විනාශ  කරන බව ද පිකෙටි සඳහන් කරයි.

මැතිවරණ සඳහා ලැබෙන පුද්ගලික මුදල් ප්‍රදානවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් රැස්වීම්, පෝස්ටර්, ජනමාධ්‍ය දැන්වීම් හා සමාජ මාධ්‍ය මෙහෙවර ආදී ප්‍රචාරක කටයුතුවලටත් මැතිවරණ කටයුතු සඳහා බඳවා ගන්නා සහකරුවන් සඳහාත් වැය වේ. බොහෝ විට මේ සමාජ මාධ්‍ය මෙහෙවරවල අරමුණ තම ප්‍රතිපාක්ෂික අපේක්ෂකයන් හැකි තරම් අපකීර්තියට ලක් කිරීමයි. කෙසේ වෙතත් මේ ප්‍රචාරක ව්‍යාපාර තුළ අදාළ දේශපාලන පක්ෂයට අපේක්ෂකයාගේ ඇති පක්ෂපාතිත්වය ඉස්මතු කිරීම හැර අපේක්ෂකත්වයේ සද්භාවය පිළිබඳ ව ඡන්දදායකයාට ද සහභාගී විය හැකි ප්‍රයෝජනවත් සවිචාරී කතිකාවකට ඉඩක් නො ලැබේ.

එමෙන් ම දේශපාලන පක්ෂවලට බොහෝ මැතිවරණ සඳහා අපේක්ෂකයන් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමට සිදු ව ඇත්තේ සද්භාවී දේශපාලනයක් කළ හැකි නැණවත් පුද්ගලයන් නො ව ධන බලය, මැර බලය, කුල බලය, ආගම් හා වර්ගවාදය මැතිවරණ ජය සඳහා යොදා ගත හැකි පුද්ගලයන් ය. බොහෝ විට මේ දේශපාලන පක්ෂවල කිසිදු අභ්‍යන්තර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් නැති අතර අපේක්ෂකයන් තෝරා ගන්නේ හුදෙක් පක්ෂ නායකත්වයේ අභිමතය පරිදි ය. ඒ අතර කලාතුරකින් සද්භාවයෙන් දේශපාලනයට පිවිසෙන දැන උගත් අපේක්ෂකයන් ද සිටිය හැකි නමුත් තේරී පත් වූ විට ඔවුන්ට කටයුතු කිරීමට සිදුවන්නේ ද තම හෘදසාක්ෂියට අනුව නො ව පක්ෂයේ නායක කාරකාදීන්ගේ බලපෑම් හා සිතැඟිවලට අනුව ය. මේ යථාර්ථය සහ මැතිවරණ තරඟ ක්‍රමවලින් ඇති කර තිබෙන ප්‍රායෝගික බාධා නිසා බොහෝ විට අවංක හා දක්ෂ තරුණ තරුණියන්, ප්‍රජා ප්‍රසාදය දිනා ගත් ප්‍රජා නායකයන් සහ සමාජ ක්‍රියාකාරීන්, ඇසූපිරූතැන් ඇති ගුණ යහපත් ස්ත්‍රීන් සහ පුරුෂයන් පාර්ලිමේන්තු  මැතිවරණවලට ඉදිරි පත්වීමෙන් වළක්වා තිබේ.

කපටි දේශපාලනඥයෙකුට එරෙහි ව සාපේක්ෂ ව දක්ෂ ගුණ යහපත් අපේක්ෂකයෙකු ඉදිරිපත් වුව ද දෙදෙනා අතර ඇති වෙනස ගැන ඡන්දදායකයන්ට නිසි අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට අපහසු වන එක් තීරණාත්මක හේතුවක් වන්නේ මැතිවරණයට ඉදිරිපත් වන අය සම්බන්ධ උසස් මට්ටමේ ස්වාධීන ජනමාධ්‍ය සන්නිරීක්ෂණයක් නොමැති වීම යි. අපක්ෂපාතී වෘත්තීය භාවිතයක් නොමැති ජනමාධ්‍ය රජයන රටක ආණ්ඩු බලය අත්පත් කර ගෙන ඇති හෝ අත්පත් කර ගැනීමට බෙහෙවින් ඉඩ ඇති පක්ෂවලට මාධ්‍ය හිමිකරුවන්ගේ සහාය සෘජු හා වක්‍ර මාර්ගවලින් පහසුවෙන් ම ලබා ගත හැකි ය. බොහෝ මාධ්‍ය හිමියෝ සිය ජනමාධ්‍ය ආයතන පවත්වා ගෙන යන්නේ ම ජයග්‍රහණය කරතියි අපේක්ෂා කරන ආණ්ඩුවෙන් තම ව්‍යාපාර කටයුතුවලට අනුග්‍රහ ලබා ගැනීම පිණිස ය. එනිසා ජනමාධ්‍ය පක්ෂග්‍රාහිත්වය මහා මැතිවරණවල දක්නට ලැබෙන පොදු දුර්ගුණයක් බවට පත් ව ඇත. අන් මාධ්‍ය මෙන් නො ව ඡන්ද දායකයාගේ මතය හැඩ ගැස්වීම සම්බන්ධයෙන් විශාල බලපෑමක් ඇති කළ හැකි රූපවාහිනී හා ගුවන් විදුලිය වැනි විද්‍යුත් ජනමාධ්‍යයේ සෘජු හෝ වක්‍ර හෝ පක්ෂග්‍රාහීත්වය මැතිවරණ ක්‍රමයක ඇතිවිය හැකි දුෂ්ටතම විකෘතිවලින් එකකි.

විද්‍යුත් ජනමාධ්‍ය විකාශන කටයුතු පවත්වා ගෙන යන්නේ පොදු දේපළක් වන විද්‍යුත් සංඛ්‍යාත යොදා ගැනීමෙනි. ඒ අනුව විද්‍යුත් සංඛ්‍යාත පොදු යහපතට පටහැණි කටයුතු සඳහා යොදා ගත නො හැකි ය. එහෙත් විද්‍යුත් ජනමාධ්‍යයේ භූමිකාව සම්බන්ධයෙන් ඇති වැරදි වැටහීම කොතරම් දැයි කිව හොත් මැතිවරණයක දී වැදගත් දෘෂ්ටිකෝණ සියල්ල දැන ගැනීමට ඡන්ද දායකයාට ඇති අයිතියට වඩා විද්‍යුත් මාධ්‍ය හිමියාගේ ප්‍රකාශන අයිතිය වැදගත් යැයි සැලකූ ඇතැම් ආණ්ඩුක්‍රම උපදේශකයෝ මැතිවරණයක දී විද්‍යුත් මාධ්‍ය හිමියන්ට තමන් අභිමත පක්ෂයකට සහය දීමට විද්‍යුත් මාධ්‍ය යොදා ගැනීමට ඉඩ සලසන විධිවිධාන 19 වැනි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයට එක් කිරීමට තැත් කළහ[7]. මුල් පෙළේ විද්‍යුත් මාධ්‍ය තම අභිමත මතය තෝරා ගන්නේ විවිධ මතවාද එකිනෙකා අතර බෙදා ගැනීමට එකඟ වීමෙන් නො ව ඒ අදහස් අතරින් තම ව්‍යාපාරික හා දේශපාලනික අවශ්‍යතාවලට ගැළපෙන මතය කුමක්දැ’ යි යන තක්සේරුව මතය. ඒ හේතුව නිසා ම බොහෝ දියුණු මැතිවරණ ක්‍රම ඇති රටවල් ප්‍රවෘත්ති ප්‍රචාරය කිරීම, විවාදාත්මක කරුණු පිළිබඳ කාලීන සාකච්ඡා සහ විශේෂයෙන්ම මැතිවරණවල දී විද්‍යුත් මාධ්‍ය අපක්ෂපාතිත්වය තහවුරු කරන නියාමන නීති රීති හඳුන්වා දී තිබේ.

අපක්ෂපාතිත්වය පිළිබඳ මේ අවශ්‍යතාව බ්‍රිතාන්‍ය විද්‍යුත් මාධ්‍ය නියාමන නීතියේ නො තිබෙන්නට 2017 මැතිවරණයේ දී ලේබර් පක්ෂයට එතරම් ආසන ගණනක් දිනා ගැනීමට ඉඩ නො ලැබෙනු ඇතයි කාඩිෆ් සරසවියේ සංනිවේදන මහාචාර්ය ජස්ටින් ලුවිස් වරක් පෙන්වා දුන්නේ ය.[8] මාධ්‍ය හිමියන් අතර අධිරාජයෙක් සේ සැලකෙන රූපට් මර්ඩොක්ට අයත් පුවත්පත් ඇතුළු වැඩියෙන් විකිණෙන සියලු ප්‍රධාන බ්‍රිතාන්‍ය පුවත්පත් එකී මැතිවරණයේ දී පක්ෂපාතිත්වය දැක්වූයේ කොන්සර්වෙටිව් පක්ෂයට යි. එහෙත් සිය පුවත්පත් යොදා ගත් අන්දමින් මර්ඩොක්ට ඔහු සතු විද්‍යුත් මාධ්‍ය ද කොන්සර්වෙටිව් පක්ෂයට වාසි වෙන ලෙස යොදා ගත නො හැකි විය. ඊට හේතු වූයේ බ්‍රිතාන්‍ය නියාමන නීතිය මඟින් පනවා ඇති විධි විධාන නිසා මැතිවරණවල දී විද්‍යුත් මාධ්‍යයේ අපක්ෂපාතිත්වය රැකීමට ඔහු බැඳී සිටි බැවිනි. ඒ අනුව ලේබර් සහ කොන්සර්වෙටිව් යන පක්ෂ දෙකට ම සමාන ව සැලැකීමට මර්ඩොක් සතු විද්‍යුත් මාධ්‍යවලට සිදු විය. ඒ නිසා මැතිවරණයේ දී මහජන මතය සම්පූර්ණයෙන්ම තමන්ට අභිමත අන්දමින් මෙහෙයවීමට ඔහුට නො හැකි විය.

විද්‍යුත් මාධ්‍ය විකාශන බලපත්‍රලාභීන් අපක්ෂපාතිත්වය උල්ලංඝනය නො කළ යුතු අවස්ථා බ්‍රිතාන්‍ය විද්‍යුත් මාධ්‍ය නියාමන නීතියේ වෙසෙසින් දක්වා තිබේ. ඒ අනුව දේශපාලනික සහ වෘත්තීය අරගල සම්බන්ධ මතභේදාත්මක කරුණු සම්බන්ධයෙන් ද  (matters of political or industrial controversy), තත් කාලීන පොදු ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ ව කරුණු සම්බන්ධයෙන් ද  (matters relating to current public policy) මැතිවරණවල දී ද පැත්තක් නො ගෙන අපක්ෂපාතී ව වාර්තාකරණය ඉටු කිරීමට විද්‍යුත් මාධ්‍ය නීතියෙන් බැඳී සිටී. ඒ නිසා එවැනි කරුණුවල දී තමන්ගේ අභිමතය අසන්නන් හෝ නරඹන්නන් මත පටවනවාට වඩා මතභේදාත්මක කරුණුවල දී සියලු වැදගත් දෘෂ්ටිකෝණ අසන්නන් හෝ නරඹන්නන් වෙත ඉදිරිපත් කිරීමට විද්‍යුත් මාධ්‍යයට සිදුවේ. පුද්ගලික සමාගම්වලට අයත් විද්‍යුත් මාධ්‍යවලට අතිරේක ව පොදු අරමුදල් යොදා ඥානෝද්දීපනය (enlightenment) මුල් කොට පවත්වා ගෙන යන ස්වාධීන මහජන සේවා විද්‍යුත් මාධ්‍ය (Independent Public Service Broadcasting) ද පවතින්නේ නම් මේ අපක්ෂපාතිත්වය තවදුරටත් තහවුරු වේ.

අපක්ෂපාතිත්වය පිළිබඳ නියාමනයෙන් මූලික වසයෙන් ම ඉටු ‍කෙරෙන්නේ අන් මත වාරණය කොට තම අභිමතයට අනුකූල වන ලෙස මහජන මතය මෙහෙයවීමට විද්‍යුත් මාධ්‍ය හිමිකරු ට ඇති හැකියාව අවම කිරීමයි. මේ අනුව තමන්ගේ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතියට මුවා වී අන් මතධාරීන්ට අවස්ථාවක් නො දී සිටීමට විකාශන බලපත්‍ර හිමියාට ඉඩ නො ලැබේ. මන්ද අපක්ෂපාතිත්වය ආරක්ෂා කළ හැක්කේ මතභේදාත්මක කරුණු ඇතුළත් වැඩසටහන්වල දී බහුවිධ මතවාදවලට ඉඩ සැලසීමෙන් පමණක් වන බැවිනි.

‘එක් එක් විද්‍යුත් මාධ්‍යයට තම අභිමත මතය ප්‍රකාශ කිරීමට, ප්‍රමුඛත්වය දීමට ඉඩ දිය යුතු ය, ඒ අනුව මහජන මතයේ ස්වරූපය දැන ගැනීමට අවශ්‍ය අයගේ වගකීම නම් නාලිකා කිහිපයක් ම නැරඹීම යැ’යි කෙනෙකුට තර්ක කළ හැකි ය. අපක්ෂපාතී මහජන සේවා විද්‍යුත් මාධ්‍යයක් නොමැති විට සියලු පෞද්ගලික විද්‍යුත් මාධ්‍යවලට එක ම පක්ෂයකට සහයෝගය දීමේ අවස්ථාවක් එළඹුනොත් ඉහත තර්කයට කුමක් වේ ද? එවැනි තර්ක විශ්ලේෂණයේ දී කාඩිෆ් විශ්ව විද්‍යාලයේ ජනමාධ්‍යවේදය පිළිබඳ මහාචාර්ය රිචර්ඩ් සැම්බ්රූක් පෙන්වා දෙන සමානුකූලතාව (Homophily) නිසා ඇතිවිය හැකි බලපෑම පිළිබඳ කාරණය අවධානයට ලක් කිරීම වටී.[9]

මෙහි දී සමානුකූලතාව යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තිබිය හැකි අනෙක් අදහස් නො තකා තමන් දන්නා හෝ තමන්ට එකඟ විය හැකි අදහස්වලට පමණක් එකඟ වීමට මිනිසුන් දක්වන නැඹුරුවයි. තොරතුරු ගහණය අතිශයින් ඉහළ යන තොරතුරු තාක්ෂණික යුගයක මෙය එක්තරා ආකාරයක අවදානමකි. මන්ද ඒ නිසා අන් මත නො තැකීමේ බුද්ධි ශෝධනයකට (brain-wash)ඡන්ද දායකයා ගොදුරු වීමට තිබෙන ඉඩ කඩ වැඩි බැවිනි. මෙය තවදුරටත් පැහැදිලි කරනවා නම් ඒ නිසා තර්ක බුද්ධිය විසින් යුක්ති යුක්ත කළ හැකි සමාජ කතිකාවක් ගොඩ නැගෙනු වෙනුවට අපේකම, වර්ගවාදය, කුලය, ආගම, අන්ධ විශ්වාස ආදි දේවල් මත විවිධ කල්ලිවලට ජනසමාජය අවිචාරශිලී ව බෙදී යෑමට සමානුකූලතාව හේතුවක් වන බව මහාචාර්ය සැම්බෘක් පෙන්වා දෙයි.

ඒ නිසා ඒකපාර්ශ්වික, සීමිත මතවාද පතුරවන විද්‍යුත් මාධ්‍ය නාලිකා වෙනුවට වෙනත් කවරදාකටත් වඩා අද අපට අවශ්‍ය වන්නේ මහජන යහපත මුල් කරගත් අපක්ෂපාතී ලෙස බහුවිධ අදහස් හා මතවාද සංනිවේදනය කරන සහ ඒවා මැනවින් සන්නිරීක්ෂණයට ලක් කරන විද්‍යුත් මාධ්‍යයයි. එසේ නොමැතිව තම තොරතුරු ප්‍රභවය තමන්ට කැමති මතය උත්කර්ෂණයට නංවන නාලිකාවකට සීමා කර ගැනීමට ග්‍රාහකයන් පෙලඹීමෙන් සිදු වන්නේ අන් මතවල සබුද්ධිමත් බව තක්සේරු කිරීමට නො හැකි ව ජන සමාජය අනවශ්‍ය ලෙස ආධානග්‍රාහී කොටස්වලට ධ්‍රැවීකරණය වීමයි. ඒ නිසා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී දේශපාලනය මඟින් යුක්තිය අත්පත් කර ගැනීම සඳහා සුසමාදර්ශයක් නිර්මාණය කිරීමේ දී විද්‍යුත් මාධ්‍යයේ අපක්ෂපාතිත්වය සහ ස්වාධීන මහජන සේවා විද්‍යුත් මාධ්‍යයක ජාලයක පැවැත්ම ද අතිශයින් තීරණාත්මක ය.

‘දුස්තොරතුරු (misinformation) ප්‍රචාරය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ පැවැත්මට බලවත් තර්ජනයකි’ යනුවෙන් වර්ධනය වෙමින් පවතින මතය අපට පමණක් සීමා වූවක් නො වේ.  හිතාමතා ම ජන මනස විකෘති කිරීම සඳහා හෝ ලාභය සඳහා හෝ දුස්තොරතුරු එනම් සාවද්‍ය සහ නො මඟ යවන තොරතුරු ප්‍රචාරය කිරීම, එන්න එන්න ම වැඩි වෙයි. එය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට බලවත් තර්ජනයක් බව යුරෝබැරෝමීටර (Eurobarometer) සමීක්ෂණයක දී ප්‍රතිචාර දුන් යුරෝපීයන් අතුරෙන් 85% ක් ම ප්‍රකාශ කළහ. මේ සන්දර්භය තුළ ඵලදායක ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් සඳහා “බහුවිධ මාධ්‍ය තාක්ෂණ වේදිකා මඟින් විශ්වාසදායක අර්ථාන්විත සහ අපක්ෂපාතී මාධ්‍ය අවකාශයක් සැපයිය හැකි බවට සියලු පුරවැසියන්ට වග වෙන ස්වාධීන මහජන සේවා මාධ්‍ය (public service media) ක්‍රමයක් මහජන අරමුදලින් පවත්වා ගෙන යෑමේ අවශ්‍යතාව” [10]  නැවත නැවතත් තහවුරු වෙමින් පවතී.

මැතිවරණ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ පිරිහීමට හේතු වන ඊ ළඟ වැදගත් කාරණය වන්නේ පාර්ලිමේන්තුවලට හෝ ව්‍යවස්ථාදායක සභාවලට මැතිවරණවලින් තෝරා පත් වන නියෝජිතයන්ගේ දුෂ්චර්යාව යි. ඒ අතරින් බහුල ව දක්නට ලැබෙන දුෂ්ක්‍රියාවක් වන්නේ අල්ලස් හා දූෂණ ය. තෝරා ගත් පුද්ගලයන්ට හා ව්‍යාපාරිකයන්ට වැඩි වාසි සැලසෙන අන්දමින් අයථා ලෙස කටයුතු කිරීම ද දූෂණ අතර ප්‍රමුඛ වේ. එවැනි වාසි අතර බදු සහන ලබා දීම, ඒකාධිකාර ඇති කිරීමට මග සලසා දීම, රාජ්‍ය දේපොළ අයුතු ලෙස අත්පත් කර ගැනීමට ආධාර කිරීම, පිළිගත හැකි සාධාරණීකරණය කිරීමකින් තොර ව නොයෙකුත් වාසිදායක වරප්‍රසාද ලබාගැනීම, අයථා ලෙස මත්පැන් අලෙවි බලපත්‍ර, විකාශන බලපත්‍ර, කැණීම් බලපත්‍ර ආදිය ලබා ගැනීම ලබා දීම හා තුන්වැනි පාර්ශවයකට වැඩි මිලට අලෙවි කිරීම, වාසි දායක කොන්දේසි යටතේ රජයේ කොන්ත්‍රාත්තු පිරි නැමීම, කොමිස් ගැනීම පිණිස තෝරා ගත් ව්‍යාපාරිකයන්ට අයුතු ලාභ ලබා ගැනීමට සැලැස්වීම ආදිය අයත් වේ. මේ අකටයුතු බොහෝමයක් ම ජනමාධ්‍ය මඟින් ඇති සැටියෙන් අනාවරණය වීම වැළැක්වීමට ද මාධ්‍ය පක්ෂග්‍රාහීත්වය යොදා ගැනේ. එවැනි පසුබිමක් යටතේ ස්වාර්ථය මුල්කරගත් දේශපාලන හා ආර්ථික දැක්මක් ඇති දේශපාලනඥයන් වෙතින් සදාචාරීය අධිකාරයක් (moral authority) බලාපොරොත්තු විය හැක්කේ කෙසේ ද?.

 පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රණ සභාවල අසමත් බවට තවත් හේතුවක් වන්නේ අදාළ දේශපාලන පක්ෂයේ අනම්‍ය මතවාද නිසා එමඟින් තෝරා පත් වන නියෝජිතයන්ට නිර්මාණශීලී ව නව විසඳුම් ගැන කල්පනා කිරීමට හෝ සමාජ ප්‍රශ්නයක් පිළිබඳ ව විවෘත ව සාකච්ඡා කිරීමට අසීරු වීමයි. පක්ෂයේ දෘෂ්ටිවාදය විසින් බොහෝ විට ඔවුන්ගේ දැක්ම සීමා කරනු ලැබේ. හුදෙක් පක්ෂය විසින් තීරණය කරන ලද විසඳුම්වලට අනුකූලව මිස වෙනත් ආකාරයකට ප්‍රශ්න දෙස නො බැලීමට ඡන්දයෙන් පත් වන විට ම මේ ඊනියා මහජන නියෝජිතයන්ට සිදුවේ. සියලු ම පක්ෂවලට එක් වී විශේෂඥ මත ද සැලකිල්ලට ගෙන කිසියම් ප්‍රශ්නයක් ගැන සුදුසු ම විසඳුම සොයා ගත හැකියැ’යි කෙනෙකුට තර්ක කළ හැකි නමුත් එය එසේ සිදු නො වෙන්නේ ඒ නිසා තරඟකාරී විරුද්ධ පාර්ශවයකට කීර්තියක් අත් වීමේ බිය විසින් එවැනි සාමූහික ප්‍රයත්න ඇතිවීම නිරන්තරයෙන් වළක්වන බැවිනි.

මේ පක්ෂග්‍රාහී එළඹුම නිසා යුක්තිගරුක ප්‍රතිපත්ති සහ සමාජ වටිනාකම් ප්‍රකාශ වන සාකච්ඡා සඳහා දේශපාලනඥයින් විසින් වැය කළ යුතු මානව හා මූල්‍ය සම්පත් ඒ වෙනුවට සිය විරුද්ධවාදීන් අපකීර්තියට ලක් කළ හැකි හා පොදු ජනතාව රැවටිය හැකි කුටෝපායික ක්‍රියා මාර්ගවලට සහ ප්‍රචාරණ කටයුතුවලට යොදා ගැණේ. සැබෑ සංවිචාරණීය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය (deliberative democracy) අගයන සමාජයක නම් ව්‍යවස්ථාදායකයක සාමාජිකයන්ට මෙන් ම රටවැසියන්ට ද දේශපාලන කතිකාව මඟින් මතු වූ නව කරුණු හා තර්ක විතර්ක අනුව තමන්ගේ දැක්ම හා මතවාද අවංක ව යළි සලකා බැලීමට ඉඩ ලැබේ. සංවිචාරණීය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ගැන පස් වැනි පරිච්ඡේදයෙන් වඩා ගැඹුරින් සාකච්ඡා කරන විට අපට මෙය තවදුරටත් විමසා බැලිය හැකිය. දැනුවත් සංවිචාරණීය කතිකාවකින් තොර හුදු පක්ෂ භජනයෙන් මෙහෙය වෙන ව්‍යවස්ථාදායකයක සාමාජිකයන්ට මහජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක සුජාතභාවයක් නියෝජනය කළ නො හැක්කේ ම ය.

නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ නාමයෙන් වසර 70ක් තිස්සේ අත්දුටු විකෘතිය සහ ඒ පිළිබඳ ව අපේ ඇති කලකිරීම් බොහෝ විට දේශපාලනඥයන්ගේ අකටයුතුකම්වලට ලඝු කිරීමෙන් පිළිබිඹු වන්නේ ප්‍රායෝගික ක්‍රියාවලියක් වසයෙන් කෙසේ වෙතත් ප්‍රමිතියක් වසයෙන් අප තවමත් පරමාදර්ශී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය වැදගත් කොට සලකන බවයි. එහෙත් අප අත්දකින ආකාරයේ නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකට ඒ පරමාදර්ශය අපට අත් කර දිය නො හැකි බව පෙනේ.

අප නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යැයි හඳුන්වන දෙය ඇත්ත වසයෙන් ම දහඅටවැනි සියවසේ ඥණවිභාගය හා තාක්ෂණය විසින් නිපදවන ලද්දක් බව හෙලන් ලැන්ඩ්මොර් පෙන්වා දෙයි.[11]ඇයට අනුව නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යනු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීන් විසින් ගොඩ නැගූ සංකල්පයකට වඩා ලිබරල් රිපබ්ලිකන්වරුන් විසින් ගොඩ නගන ලද සංකල්පයක් ලෙස සැලකිය යුතු ය. නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ අරමුණ වූයේ පුරවැසියන් සවි බල ගැන්වීමට වඩා කිසියම් පෙළැන්තියක පුද්ගල අයිතීන් තහවුරු කර ගැනීම යි. ඒ අනුව නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය  බලය භාවිත කිරීම සඳහා මහජන කැමැත්ත ලබා ගැනීමක් මිස මහජනයා මඟින් බලය භාවිත කිරීමට දරන ලද වෑයමක් ලෙස නො සැලැකිය යුතු බව ලැන්ඩ්මොර් පෙන්වා දෙයි. එවැනි විකෘති ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ඡන්ද ක්‍රමයකින් තෝරා පත් වන ප්‍රභූන් විසින් ගනු ලබන තීන්දු මහජන කැමැත්ත ලෙස සැලකීම විහිළුවකි.

කෙසේ වෙතත් ප්‍රභූවරයන්ගේ සහ ප්‍රභූවරයන් වීමට තැත් කරන අයගේ මැතිවරණ දේශපාලනය පසෙකින් තැබුවොත් පරමාදර්ශී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පිළිබඳ අපේ බලාපොරොත්තු මුළුමනින් ම සුන් කර ගැනීමට තව මත් කල් වැඩි ය. මන්ද මහජන සහභාගිත්වය මුල් කරගත් විවෘත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පිළිබඳ වැදගත් ආදර්ශ අපට තව මත් සොයා ගත හැකි බැවිනි. විවෘත දේශපාලන කතිකා සඳහා එක්සත් ජනපදයේ පැවැත්වෙන ටවුන් හෝල් රැස්වීම් වැනි බිම් මට්ටමේ කටයුතුවල සිට කලකට පෙර ජාතික මට්ටමෙන් බ්‍රසීලයේ පැවති පොදු ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ ජාතික සමුළු වැනි විවෘත රැස්වීම් දක්වා කටයුතු ඒ සඳහා ඇතැම් උදාහරණයි. සමලිංගික විවාහ හා විසමලිංගික විවාහ එක සමාන කොට සැලැකීම පිළිබඳ පින්ලන්ත වැසියන් දියත් කළ කතිකාව හරහා 2012 දී පින්ලන්ත පාර්ලිමේන්තුව විසින් නව විවාහ නීතියක් සම්මත කරනු ලැබීම තවත් එවැනි උදාහරණයකි. එරට ව්‍යවස්ථාව අනුව රටවැසියන් 50,000ක් හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයක් එකඟ වී යෝජනා කරන පනත් කෙටුම්පතක් පින්ලන්ත පාර්ලිමේන්තුව විසින් අනිවාර්යයෙන් ම සාකච්ඡා කරුණු ලැබිය යුතු වේ[12].

එතෙක් අපරාධයක් ව පැවති සමලිංගික සම්බන්ධතා නිරපරාධයක් කිරීම පිණිස අයර්ලන්තය ද ඒ හා සමාන ක්‍රමයක් යොදා ගත්තේ ය. එ් සඳහා නිර්දේශ ඉදිරිපත් කිරීම පිණිස කුසපත් ඇදීමෙන් හෙවත් සීට්ටු ක්‍රමයට අහඹු (random)ලෙස තෝරා ගත් රටවැසියන් තුනෙන් දෙකකින් සහ නිල පාර්ලිමේන්තු සාමාජිකයන් තුනෙන් එකකින් සමන්විත මහජන සභාවක් කැඳවනු ලැබී ය. දකුණු කොරියානු විධායකයේ බලශක්ති ප්‍රතිපත්තියට විකල්පයක් ඉදිරිපත් කිරීමට දියත් කළ බලශක්තිය පිළිබඳ ජාතික කතිකාවකට අනුව දකුණු කොරියානු රටවැසියන් 2017දී පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කළ බලශක්ති ප්‍රතිපත්තිය පිළිබඳ නිර්දේශ පාර්ලිමේන්තුවෙන් සම්මත වීම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය විවෘත කිරීම පිළිබඳ තවත් වැදගත් උදාහරණයකි[13]. 2017 දී මොන්ගෝලියාව සම්මත කරගත් මහජන මතය පිළිබඳ නව නීතියකට අනුව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන සම්මත කිරීමට පෙර ඒ සඳහා අහඹු ලෙස තෝරා ගනු ලබන රටවැසියන්ගෙන් සමන්විත තාවකාලික මහජන කතිකා මණ්ඩපවල නිර්දේශ අවශ්‍ය වේ[14]. එය තරමක් දුරට සමාජ විද්‍යා පර්යේෂකයන් විසින් යොදා ගන්නා කේන්ද්‍රීය කණ්ඩායම් සාකච්ඡා (focus group discussion) ක්‍රමය හා සමාන වේ.

වසර 2019 බෙල්‍ජියමේ ජර්මන් බස කතා කරන ප්‍රජාවේ පාර්ලිමේන්තුව[15] විසින් නීති සම්පාදනය කිරීමේ දී සහාය වීම පිණිස කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමයට අහඹු ලෙස තෝරා ගන්නා රටවැසියන්ගෙන් සමන්විත පුරවැසි කවුන්සලයක් පිහිටුවීමේ යෝජනාවක් සම්මත කර ගන්නා ලදී. එම වසරේ ම දෙමසක් පුරා ප්‍රංශ වැසියන් මිලියන 1.5ක ආසන්න පිරිසක් සහභාගි වූ දේශගුණ විපර්යාසය පිළිබඳ මහා කතිකාවක් පැවැත‍්විණි. ඊට අනුපූරකයක් ලෙස ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑමට සමාජ සාධාරණත්වය මත විසඳුම් නිර්දේශ කිරීම පිණිස අහඹු ක්‍රමයට තෝරා ගත් පුරවැසියන් 150 ස් දෙනෙකුගෙන් සැදුම් ලත් පුරවැසි සම්මේලනයක් (Citizen Convention on Climate Change) කැඳවනු ලැබීය. අයිස්ලන්තයට නව ව්‍යවස්ථාවක් හඳුන්වා දීම සඳහා කැඳවන ලද ජාතික සමුලුවල බහුතරය තෝරා ගනු ලැබුවේ ද කුසපත් ඇදීමෙනි. නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ දුර්වලකම් අවම කර ගැනීම සඳහා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පිළිබඳ එවැනි නවමු අත්හදා බැලීම් ගණනාවක් ලොව පුරා ක්‍රියාත්මක කර තිබේ. මේ පිළිබඳ ඉදිරීයේ දී සවිස්තර ව සාකච්ඡා කරමු.

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022


[1] Schmitter, Philippe C (2020), ‘Democracies’ in Sage Handbook on Political Science, Berg-Schlosser Dirk (eds.), London: Sage, p. 730

[2] Vieira, Mónica Brito and Runciman, David (2008) Representation, Cambridge: Polity Press, pp.15-16

[3] Landmore, Helen (2020) Open Democracy: Reinventing Popular Rule for the 21st Century, Princeton: Princeton University Press, p. 3

[4] Vieira, Mónica Brito and Runciman, David (2008) Representation, Cambridge: Polity Press, p 38

[5] Wood, Gordon S. (1900) The American Revolution: A History. New York: Modern Library; Reprint edition, p. 154 (KE)

[6] (Piketty, T. (2014) Capital in the Twenty-First Century. Cambridge, MA: Harvard University Press. p.11(KE)

[7]https://www.colombotelegraph.com/index.php/the-19a-allows-private-broadcasters-to-legally-skew-elections/ – Retrieved on 02 Feb 2021

[8] https://theconversation.com/broadcast-impartiality-rule-has-helped-labour-to-achieve-biggest-poll-shift-since-1945-78949  Retrieved on 02 Feb 2021

[9] Richard Sambrook, (2012), Delivering Trust Impartiality and Objectivity in the Digital Age, Oxford: the Reuters Institute Study of Journalism

[10] Rodríguez-Castro, Marta et al (2020) Public Service Media as a Political Issue, Journal of Information Policy Vol. 10, PA: Penn State university Press, PA, pp. 439-473,

[11] Landmore, Helen (2020) Open Democracy: Reinventing Popular Rule for the 21st Century, Princeton NJ: Princeton University Press  p. xiii-xiv

[12] https://blogs.oii.ox.ac.uk/policy /finnish-decision-to-allow-same-sex-marriage-shows-the-power-of-citizen-initiatives/  – Retrieved 04 Feb 2021

[13] https://thediplomat.com/2017/10/south-koreas-nuclear-energy-debate/  – Retrieved 04 Feb 2021

[14] https://news.stanford.edu/2017/05/02/collaboration-stanford-leads-mongolian -parliament-passing-law-public-opinion-polling/  – Retrieved 04 Feb 2021

[15] බෙල්‍ජියමේ වෙසෙන ජර්මන් බස කථා කරන ජන කොට්ඨාශය නියෝජනය කරන නියෝජිතයන් 25 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත වෙනම පාර්ලිමේන්තුවක් බෙල්‍ජියමේ පවතී. ජර්මන් බස කථා කරන ජනයාගේ සංස්කෘතික, භාෂාමය හා පුද්ගල අභිවෘද්ධිය කරුණු (අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය වැනි) සම්බන්ධ තීන්දු තීරණ ගැනීම මේ පාර්ලිමේන්තුවේ කාර්යයකි.

Featured

1. නියෝජන ක්‍රමයේ සීමා ඉක්මවීම

විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022

බලය අල්ලා ගැනීම සඳහා ඉදිරිපත් වන කණ්ඩායමකට සහයෝගය දැක්වීමේ මැතිවරණ දේශපාලනය වෙනුවට නමට නො ව ක්‍රියාවෙන් ම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වන පුද්ගල කාරකත්වයක් සහිත මහජන දේශපාලනයක අවශ්‍යතාව වෙන කවරදාකටත් වඩා අද ඉස්මතු ව තිබේ. එහෙත් එය සාක්ෂාත් කර ගත හැකි වන්නේ පවතින ව්‍යාජ නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාමුව සැරසීමට වෙනත් නියෝජිත කණ්ඩායමක් තෝරා ගැනීමෙන් නො වේ. බලය අල්ලා ගැනීමේ දේශපාලනය වෙනුවට ‘යුක්තිය අත්පත් කර ගැනීමේ ක්‍රියාකාරී මහජන දේශපාලනයක්’ සඳහා සුදුසු වැඩපිළිවෙළක් ගොඩනගා ගැනීමෙනි.

කෙසේ වෙතත්  අපට මේ සාකච්ඡාවට පිවිසීමට සිදු වන්නේ ජාතික රාජ්‍ය සන්දර්භයක සිට ය. මන්ද බලය අත්පත් කර ගැනීමේ දේශපාලනය මෙන් ම ආර්ථික සංවර්ධනය පිළිබඳ සංකල්ප ද ඇති වී තිබෙන්නේ ජාතික රාජ්‍ය විශ්ලේෂණ ඒකකය (unit of analysis) ලෙස ගෙන ඇති නිසා ය.  ජාතික රාජ්‍යයේ  ‘බලය අත්පත් කර ගැනීම’ යන්න දේශපාලනය සම්බන්ධයෙන් වම සහ දකුණ යන දෙකට ම අයත් දේශපාලන දෘෂ්ටිවාදවල මුඛ්‍ය පරමාර්ථය විය. මේ දෙපාර්ශවය අතරින්,  අල්ලා ගත් බලය යොදා ගත යුත්තේ ධනය සමුච්චයනය වීම මත පදනම් වන ධනවාදී ආර්ථික වර්ධනය පුළුල් කිරීම සඳහා ය යන්න පිළිබඳ නිශ්චිත අවබෝධයක් දක්ෂිණාංශයට තිබුණි. එහෙත් රාජ්‍ය බලය අල්ලා ගත් පසු තමන් විසින් සිදු කළ යුත්තේ කුමක් ද යන්න පිළිබඳ විශිෂ්ට අවබෝධයක් වාමාංශිකයන්ට නො තිබුණු බව සමාජවාදය පිළිබඳ ඔවුන් කළ ප්‍රකට අත්හදා බැලීම් අසාර්ථක වීමෙන් පැහැදිලි වේ.

ඒ නිසා රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීම මුඛ්‍ය කර ගැනීම වෙනුවට “යුක්තිගරුක සමාජයක් ඇති කර ගැනීම” පිණිස පෘථුල සමාජ සහභාගිත්වයක් ඇති කර ගත හැකි දේශපාලනයේ නව සුසමාදර්ශීය වෙනසක් කරා යොමු වීමේ අභියෝගයට අප මුහුණ දිය යුතු ය. එහි දී එම සුසමාදර්ශය මහජන මතය බවට පත් කිරීමේ ළා අප විසින් සලකා බැලිය යුතු මූලික දේශපාලනික ආර්ථික පිළිවෙත් කෙබඳු විය හැකි ද යන්න විමසා බැලීම ද අපේ සාකච්ඡාවේ මුඛ්‍ය කාරණයක්  විය යුතු ය. ඊට හේතුව මෙතෙක් උත්කර්ෂයට නංවන ලද නවලිබරල්වාදී ආර්ථීක ක්‍රමයේ අසාධාරණකම් සහ අසාර්ථක වීම් කලක සිට නිරන්තරයෙන් හෙළිදරව් වෙමින් තිබුණ ද එයට ඵලදායක විකල්පයක් යෝජනා කිරීමේ කටයුත්ත සාකච්ඡාවට ලක් කිරීමට එහි බොහෝ විවේචකයන් තවමත් මැලි වී ඇති බැවිනි.

ඒ අනුව මුලින් ම නව දේශපාලන සුසමාදර්ශයක් ඇති කර ගැනීමේ හැකියාව විමසා බැලීමට ප්‍රවේශයක් ලෙස ප්‍රංශ දාර්ශනිකයෙකු හා දේශපාලන විචාරකයෙකු වන ඇලන් බදියු 2017 දී ඕඩ් ලැන්සෙලින්  සමඟ එක් ව පළ කළ In Praise of Politics (දේශපාලනය පසසනු වස්) නම් කෘතියේ ඉදිරිපත් කරන දේශපාලනය වෙනත් ආකාරයකට සංකල්ප ගත කිරීම පිළිබඳ අදහස  තවදුරටත් විමසා බැලීම අපට වැදගත් විය හැකි ය. රාජ්‍ය බලය අත්පත් කර ගැනීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය මුල් කර ගැනීමක් ලෙස දේශපාලනය උත්කර්ෂණයට නංවනවා වෙනුවට ඇලන් බදියු යෝජනා කරන්නේ දේශපාලනය හා නෛසර්ගික සම්බන්ධයක් ඇති ‘යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ කටයුත්ත’ අප උත්කර්ෂයට නැංවිය යුතු බවයි[1]. දේශපාලනය යන්න නිර්වචනය කිරීමේ දී යුක්තිය යන්න ද නෛසර්ගික ව අන්තර්ගත වන්නේ නම් දේශපාලනය යන්න හුදෙක් බලය අත්පත් කර ගැනීම සඳහා කරන අරගලයක් වසයෙන් තැකිය නො හැකි ය. යුක්තිය යනු සමාජ සාධාරණත්වය යි. බදියුට අනුව ඇත්ත වසයෙන් ම මෙහි දී යුක්තිය සම්බන්ධයෙන් මුඛ්‍ය ප්‍රශ්නය විය යුත්තේ “සාධාරණ බලය යනු කුමක් ද?” යන්නයි. ඒ අනුව දේශපාලනය පිළිබඳ විවාදය හුදෙක් බලය උපයෝගී කර ගැනීම පිළිබඳ කතිකාවකට වඩා බලය සන්නිරීක්ෂණයට ලක් කරන උපමාන ද බලය සහ ප්‍රජාව අතර ඇති සහසම්බන්ධය(correlation) ද දේශපාලන බලයේ අභිමතාර්ථ යුක්ති යුක්ත ව සුජාතකරණය කිරීමේ මහජන සහභාගිත්ව ක්‍රියාන්විතයක් ද පිළිබඳ කතිකාවක් බවට පත් විය යුතු ය.

අප අත් දකින්නේ මුළුමනින් ම රාජ්‍යයේ බලය කේන්ද්‍ර කර ගැනීම මත මෙහෙයැවෙන දේශපාලනයකි. ඊට විකල්පයක් වන්නේ ප්‍රජා සමූහය සහ එහි සාමාජිකයන්ගේ අභිමතාර්ථ මොනවා ද ඔවුන් අතර තිබිය යුතු සමානාත්මතාව, ඔවුන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ නිදහස කෙබඳු විය යුතු ද වැනි කරුණු ගැන අවධානය යොමු කරන යුක්තිය කේන්ද්‍ර කරගත් දේශපාලනයකි. මේ දෙක අතර සම්බන්ධතාවක් මෙන් ම ඝට්ටනයක් ද පවතින බව බදියු පෙන්වා දෙයි.[2] යුක්තිය කේන්ද්‍ර කරගත් සහ බලය කේන්ද්‍ර කරගත් දේශපාලනයක් අතර සම්බන්ධතාවක් ඇත්තේ යුක්තිය යන්න රාජ්‍ය නමැති යථාර්ථය කෙරෙහි කිසිදු බලපෑමක් නැති වියුක්ත දෙයක් විය නො හැකි බැවිනි. ඒ නිසා යුක්තිය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය බදියු පෙන්වා දෙන අන්දමට අවශ්‍යයෙන්ම ‘යුක්ති සහගත බලය’ පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් බව ද සැලකිය යුතු ය.

අනෙක් අතට බැලුවොත් ඉතිහාසය පුරාම පෙන්නුම් කර ඇති පරිදි. ඉහත කී සංකල්ප දෙක අතර ගැටුමක් ඇති වීමට හේතුව, යුක්ති සහගත නො වන හැම විට ම දේශපාලන බලය සමාජයේ අවරෝහණය පිළිබඳ කේන්ද්‍රීය සාධකය බවට පත් ව තිබීමයි. ඒ නිසා ජන සමාජය මත යෙදීමට සිදු වන රාජ්‍ය බලය සාධාරණ ව යුක්ති යුක්ත කළ හැකි සහභාගිත්ව දේශපාලනයක් සහිත සමාජ සංස්කෘතියක් බිහි කිරීම අපේ වෑයම විය යුතු ය.

ඒ අනුව අපේ මුඛ්‍ය අරමුණ විය යුත්තේ මධ්‍යගත රාජ්‍ය බලය ශක්තිමත් වීම වළක්වා ඊට විකල්ප ව යුක්තිය කේන්ද්‍ර කොට රාජ්‍ය බලය නිරන්තරයෙන් සන්නිරීක්ෂණය කිරීමට පමණක් නො ව නිවැරදි කිරීමට ද සමත් තිරසාර අන්තර්ග්‍රහනීය (inclusive) මහජන ව්‍යාපාරයක් ගොඩනගා සක්‍රියව පවත්වා ගෙන යෑමයි. එහි දී ලැබිය යුතු සක්‍රිය මහජන දායකත්වය වීදි මට්ටමේ සිට සෘජු ව සහතික කිරීමට හැකි සංවිධාන ව්‍යුහයක් ඇති කර ගත යුතු ය. ඒ අර්ථයෙන් ම රාජ්‍ය පාලනය පිළිබඳ වග වීම ඉල්ලා සිටීමේ සන්නිරීක්ෂණ ක්‍රමවේද  ද බිම් මට්ටම දක්වා විමධ්‍යගත විය යුතු ය. එය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආණ්ඩු ක්‍රමය නමින් දැනට පවතින විකෘතියට හාත්පසින් ම වෙනස් ව ගොඩ නගන්නේ කෙසේ ද යන්න තවත් දුරටත් විමසා බලමු.

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය එහි වර්තමාන විකෘත වීම්වලට වඩා හාත්පසින් ම වෙනස් අන්දමට සංකල්ප ගත කිරීමේ හැකියාවක් ද තිබේ. ග්‍රීක නිරුක්තියට අනුව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට කියන ‘ඩිමොක්‍රසි’ යන නම සැදී ඇත්තේ මහජනතාව යන තේරුම ඇති ‘ඩිමොස්’ සහ බලය යන තේරුම ඇති ‘ක්‍රැටෝස්’ යන දෙපද එක්වීමෙනි. ඒ නිසා ග්‍රීක යෙදුම අනුව නිශ්චිතව ම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යනු මහජන බලයයි. එහෙත් මහජන නියෝජනය වෙනුවට හුදෙක් මහජන බලය අවධාරණය කිරීම නිසා ඒ අන්දමින් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය තේරුම් ගැනීම අනීතිකයැ’යි නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ගැන පාරම්බාන අය කියනු ඇත. ඒ කාරණය දිගු කලක් තිස්සේ විවාදයට ලක් වූවකි. ඉංග්‍රීසින් විසින් හඳුන්වා දුන් පාර්ලිමේන්තුව මඟින් කෙරෙන නියෝජනය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ලෙස සැලැකීම අයුතු බව 18 වැනි සියවසේ විසූ ප්‍රකට ප්‍රංශ දාර්ශනිකයෙකු වූ ජීන් ජැක් රූසෝ පළ කළේ ය. ඔහුගේ විචාරයට අනුව කිසියම් කාලපරිච්ඡේදයකට වරක් තෝරා පත් කරන නියෝජිතයන් අතින් සිදු වන්නේ තමන් අභිමත දෙයක් කිරීමත් ඒ කාලය තුළ මහජනතාවට බොරු දෙසා බෑමත් පමණි. 

“පැරණි සමූහාණ්ඩුවල මහජනතාවට නියෝජිතයෝ නො සිටියහ. මිනිස්සු තමන් ව නියෝජනය කිරීමට ඉඩ දුන් මොහොතේ සිට තම නිදහස නැති කර ගත්තෝ ය” යනුවෙන් ද රූසෝ සිය ප්‍රකට Social Contract කෘතියේ ලීවේ ය.[3]. එනිසා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යන වචනය අප භාවිත කරන්නේ නම් ඒ මඟින් නිශ්චිතව ම අදහස් කරන්නේ කුමක් ද යන්න ද පැවසිය යුතු ය. වඩාත් පැහැදිලිව කිව හොත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යනුවෙන් අප අදහස් කරන්නේ මැතිවරණය හා නියෝජනය පාදක කරගත් රාජ්‍ය බලයට යටත් වූ ක්‍රමයක් ද නැතහොත් නියෝජන ක්‍රමවල ඇති දුර්වලකම් අවම කරන සුවිශේෂ කරුණු කාරණා සම්බන්ධයෙන් මහජන කැමැත්ත ප්‍රකාශ කළ හැකි විවෘත මහජන සංවිචාරණය (deliberation) මත පදනම් වූ ක්‍රමයක් ද යන්නයි. 

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සුජාතකරණය කිරීම සඳහා බොහෝ විට යොදා ගන්නා මූලධර්මය වන්නේ කිසියම් කණ්ඩායමක් විසින් රාජ්‍ය බලය ක්‍රියාත්මක කරනු ලැබීම  අනුමත කළ හැකි වන්නේ ඒ සඳහා එම බලයට නතු වන සමාජයේ සාමාජිකයන්ගෙන් ලැබෙන සාමූහික අනුමැතියක් මත පමණක් ය යන අදහසයි. ඒ අනුව මැතිවරණ පවත්වන්නේ එකී ජනතා අනුමැතිය ලබා දීමට ය. මැතිවරණයක දී අන් අපේක්ෂකයන් අබිබවා  වැඩි කැමැත්ත දිනා ගන්නා අපේක්ෂකයන් මහජන නියෝජිතයන් වසයෙන් සැලකේ. ඔවුහු ජන සමාජයේ සාමූහික අධිකාරය සංකේතවත් කරන මන්ත්‍රණ සභාවක රැස් වී මහජනතාව වෙනුවෙන් රාජ්‍ය විචාරණය පිළිබඳ  කරුණු කාරණා පොදු යහපත මුල් කර ගනිමින් සාකච්ඡාවට ලක් කරති. එසේ මහජන නියෝජිතයන් විසින් සාකච්ඡා කොට වැඩි ඡන්දයෙන් එළඹ ගත් තීන්දු තීරණ අනුව රාජ්‍ය බලය පරිශීලනය කළ යුතු ය. මෙය පරමාදර්ශීය නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ලෙස සැලකිය හැකි ය.

එහෙත් ‘නියෝජනය’ නමැති සංකල්පයේ ඉතිහාසය විමසන විට එයට ම ආවේණික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ලක්ෂණයක් නොමැති බව පමණක් නො ව කිසියම් අවදියක දී ඒ අදහස් දෙක එකිනෙකට පටහැණි ව යෙදුණු බව මොනිකා බ්‍රිටෝ වේරා හා ඩේවිඩ් රන්සිමාන් පෙන්වා දෙති.[4]  ඔවුන් පෙන්වා දෙන පරිදි නියෝජනය යන යෙදුමට  දේශපාලනික තේරුමක් ලබා දිය හැකි භාවිතයක් යුරෝපයේ උද්ගත වූයේ 13 වන සිය වසේ දී පමණ ය. එකල නියෝජනය යනුවෙන් තේරුම් ගනු ලැබුවේ පාලකයා, එනම් රජු ජනතාව නියෝජනය කරන බවයි.  ඒ අනුව රජතුමා වනාහි ජනතාව වෙනුවෙන් කටයුතු ඉටු කරන සහ ජනතාව මූර්තිමත් කරන ජනතා සංකේතයයි. ‘නියෝජනය’ යන්න මෙහි දී තේරුම් කරනු ලැබුවේ පුරවැසියන් තම අදහස් ඔවුන්ගේ රජතුමාට ප්‍රකාශ කරන මාර්ගයක් ලෙස නො ව නව අය බදු සඳහා රජතුමා විසින් වැඩ වසම්  ප්‍රභූ පෙළැන්තියේ එකඟත්වය ලබා ගැනීමේ ක්‍රමවේදයක් ලෙස ය. ඒ අනුව ඒ අවධියේ දී නියෝජනය යන්න යොදා ගන්නා ලද්දේ ප්‍රභූ බලය භාවිත කිරීමේ ක්‍රමයක් ලෙස මිස ප්‍රභූ බලය පාලනය කිරීමේ ක්‍රමයක් ලෙස නො වේ. 

ඇතැම් විචාරකයන්ට අනුව වෙනත් අය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම නියෝජනය වසයෙන් පිළිගැනීම රෝම නීතියේ එන මූලධර්ම දෙකකින් උද්ගත වූවකි.[5] ‘ප්ලීනා පොටෙස්ටාස්’ (plena potestas) නමින් හැඳින්වෙන පළමු මූලධර්මය වන්නේ ‘ප්‍රොක්ටර්වරයෙකු’ හෙවත් නියෝජිතයෙකු ලවා තමුන් ව නියෝජනය කරවා ගැනීමට කිසියම් පුද්ගලයෙකු හෝ සාමුහිකයක් එකඟ වීම යි. ඒ අනුව ඔවුන් වෙනුවෙන් එකී ප්‍රොක්ටර්වරයා විසින් පොරොන්දු වනු ලබන දේවල් ඉටු කිරීමට ඒ පුද්ගලයා හෝ සාමූහිකය අනිවාර්යයෙන් ම බැඳී සිටි. ‘ක්වොඩ් ඔම්නෙස් ටැන්ජිට්’ ‘Quod omnes tangit’, යන ආප්තයෙන් හැඳින්වෙන දෙවැනි මූලධර්මය අනුව කිසියම් සමූහයක සියලු සාමාජිකයන්ගේ  බැඳියාවලට බලපාන ඕනෑ ම කාරණයක් ඒ සමූහය විසින් සියල්ලන් වෙනුවෙන් ම කටයුතු කිරීමට බලය පවරන ලද නියෝජිතයන් මඟින් අනුමත කළ යුතු ය[6].

එංගලන්තයේ පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය ඇරඹෙන මුල් අවධියේ නියෝජනය පිළිබඳ අදහස භාවිත වූයේ රජුගේ පාලන බලය අර්ථවත් ලෙස සීමා කිරීමේ සංකල්පයක් ලෙස නො වේ. ඒ වෙනුවට ඇත්ත වසයෙන් ම සිදු වූයේ රජුගේ අධිකාරි බලයේ මෙවලමක් ලෙස පාර්ලිමේන්තුව භාවිත කොට රජුට වාසිදායක වන ලෙස ආණ්ඩුවේ නව විධිවිධාන සහ මූල්‍යමය අවශ්‍යතා සඳහා පාර්ලිමේන්තුවේ මනාපය ලබාගැනීම යි. මේ අනුව නියෝජන ආයතනයක් ලෙස පාර්ලිමේන්තුවේ භූමිකාව වූයේ ආණ්ඩුවේ මධ්‍යගත තීරණ ප්‍රාදේශික මට්ටමින් ද ඉටු වන බවට වග බලා ගනිමින් ඒවාට මනාපය සහතික කිරීම මිස රාජ්‍ය බලය යෙදිය යුතු ආකාරය පිළිබඳ ව රජු හා කේවල් කිරීම නො වේ.

දාහත්වැනි සිය වස වන විටත් ‘නියෝජනය’ යන්න භාවිත වූයේ හුදෙක් කිසියම් පුද්ගලයෙක් හෝ කණ්ඩායමක් වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නෙකු යන තේරුමෙන් මිස ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පිළිබඳ වැදගත් සංකල්පයක් වසයෙන් නො වේ. සාමාන්‍යයෙන් එකල ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සැලකුණේ රාජතාන්ත්‍රික, ප්‍රභූතාන්ත්‍රික සහ ප්‍රජාතාන්ත්‍රික යන අංග තුනෙන් ම සමන්විත අස්ථිර ආණ්ඩුක්‍රමයක් ලෙස ය[7]. නියෝජනය යන්නෙන් ඒ වන විට අදහස් වුණේ කතිකා කොට ඥානාන්විත තීරණ ගැණීම  සඳහා ප්‍රභූ පෙළැන්තිය විසින් යොදා ගනු ලබන ක්‍රමවේදයක් ලෙස ය.

මේ නිසා පැරණි පාර්ලිමේන්තුව යනු මහජනයා හමුවේ රජු නියෝජනය කිරීම පිණිස සැකසුණ ආයතනයක් මිස රජු හමුවේ මහජනයා නියෝජනය කිරීම පිණිස සැකසුණු ආයතනයක් නො වීය.[8] අද්‍යතන ව්‍යවහාරයකින් කිව හොත් එකල පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය යනු කිරීටයේ පණිවුඩය ප්‍රකාශයට පත් කිරීමට යොදා ගත් මෙවලමයි. එහෙත් ඒ අතරම පාර්ලිමේන්තු මඟින් වෙනත් කටයුතු ද ඉටු විය. විශේෂයෙන් යුද්ධයක් වැනි අවස්ථාවක ඒ සඳහා සහයෝගය ලබා දීමට බැඳී සිටින අයගෙන් සහයෝගය ඉල්ලා සිටීම රජතුමාගේ වගකීමකි යන වැඩ වසම් සංකල්පය ප්‍රායෝගික ව ක්‍රියාත්මක කිරීමට පාර්ලිමේන්තුව යෙදා ගැණිනි[9].  ඒ අතර ම මධ්‍ය කාලීන එංගලන්තයේ රජතුමා විසින් පිරිනමන ලද සංස්ථාපිත අනන්‍යතාවයක් සහිත කවුන්ටි, සුලු නගර සභා, කෝරල සහ නගරසභා ආදී විවිධාකාර ස්වයංපාලන ප්‍රජා ඒකක ප්‍රාදේශීය මට්ටමෙන් බිහි වීම වැඩි වෙමින් තිබුණි. ඒ නිසා ජාතික මට්ටමේ කරුණු සම්බන්ධයෙන් මනාපය ලබා දීම පිණිස ඒවාට නියෝජනය ලබා දිය යුතු ය යන අදහස ද  පාර්ලිමේන්තුවේ භූමිකාව පුළුල් කිරීමට හේතු විය.

ඒ හැර රජු සහ රාජකීය උපදේශක මණ්ඩලයේ අවධානය සඳහා දුක්ගැනවිලි යොමු කිරීම පිණිස පෙත්සම් ඉදිරිපත් කිරීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස ද පාර්ලිමේන්තුව වැදගත් විය.  මෙම පෙත්සම් පාර්ලිමේන්තුව හරහා පැමිණිය යුතු විය. ඇතැම් රාජකීය ප්‍රතිපත්තිවල ඇති දෝෂ පෙන්වා දෙමින් නයිට්වරු සහ නාගරික පුරවැසියන් සාමූහික ව ඉදිරිපත් කළ පෙත්සම් නිසා කිසියම් දුරකට පාර්ලිමේන්තුව රාජ්‍ය විචාරණය පිළිබඳ විවේචන ඉදිරිපත් වන තැනක් බවට ද අනුක්‍රමයෙන් පත් විය. පාර්ලිමේන්තුව කිරීටය නියෝජනය කිරීමේ නෂ්ටාවශේෂ රාජාසන කතාවේ සිට මහජන පෙත්සම්  කාරක සභාව දක්වා අද ද දැක ගන්නට ලැබේ. 

කෙසේ වෙතත් නූතන පාර්ලිමේන්තු තුළ දේශපාලන පක්ෂ ක්‍රමය අනුව කටයුතු ඉටු කිරීමේ දී මහජන නියෝජිතයන්ගේ නියෝජන භූමිකාව එම පක්ෂවල දේශපාලන දෘෂ්ටිවාදය විසින් නියම කරනු ලබන ප්‍රමාණයට සීමා වෙයි. මේ නිසා ඇත්ත වසයෙන් ම සිදු වන්නේ ඡන්දදායකයන් නියෝජනය කිරීම පිණිස මහජන නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීමකට වඩා ඉදිරිපත් ව ඇති අපේක්ෂකයින් විසින් නියෝජනය කරනු ලබන සීමිත දෘෂ්ටිවාද සංඛ්‍යාවක් අතරෙන් තමන් විසින් තෝරා ගනු ලැබිය යුතු කුමන දෘෂ්ටිවාදය දැ’යි තීරණය කිරීමට ඡන්දදායකයාට සිදුවීමයි.  ඉතින් එය ඡන්දදායකයන් නියෝජනය වන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් වන්නේ කෙසේ ද?

ඒ නිසා දේශපාලනික නියෝජනය නිරායාසයෙන් ම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී වේ යැ‘යි සිතීම වැරදි ය. එහෙත් හැම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් ම වාගේ කිසියම් ආකාරයක නියෝජනයක් මත යැපෙන අතර හැම නියෝජන ක්‍රමයකට ම ඇතැම් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ගුණාංග නිරූපණය කිරීමේ විභවය පවතින බව ද සැබෑවකි. එබැවින් මැතිවරණයෙන් නියෝජිතයන් තෝරා ගැනීම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය වසයෙන් සැලැකීම ඉක්මවා යන දේශපාලන කතිකාවක් අපට අවශ්‍ය ය.

පැරණි ග්‍රීසියේ පැවති පෞර ආණ්ඩුක්‍රම අතරින් ඡන්දයෙන් නියෝජිතයන් තෝරා ගත්තේ ස්පාටා නුවර පැවති ආණ්ඩුක්‍රමය යටතේ පමණි. එහෙත් ඇතන්ස් නුවර වැසියෝ එය සැලකුවේ කතිපයාධිපත්‍යයේ ම හෙවත් කුඩා බල කණ්ඩායමක් විසින් ආණ්ඩු බලය අල්ලා ගැනීමේ සටකපටකමක් ලෙස ය. ඇතන්ස් නුවර පැවතුණේ ඊට වඩා හාත්පසින් ම වෙනස් ක්‍රමයකි. එහි දී සිදු වුණේ දේශපාලන නිලතල සඳහා අවශ්‍ය කරන පුද්ගලයන් කුසපත් ඇදීම මඟින් තෝරා ගැනීම යි. තනතුරුවලට පත් කිරීමට පෙර කුසපත් ඇදීමෙන් තේරුණු පුද්ගලයන්ගේ පුරවැසිභාවය සහ චර්යාව ප්‍රධාන මහේස්ත්‍රාත්වරයන් නව දෙනෙකුගෙන් යුත් අධිකරණයක් ඉදිරියේ විනිශ්චයට ලක් වේ. ඒ හැර තනතුරට පත්වීමෙන් පසුව ද ඕනෑම පුරවැසියෙකුට එසේ පත් වූ අයගේ චර්යාව ගැන අධිකරණයක දී අභියෝග කළ හැකි ය. එසේ කුසපත් ඇදීමෙන් තෝරා ගත් පුද්ගලයන් අයථා ක්‍රමවලින් මුදල් උපයා ඇත් දැ’යි සොයා බැලීම පිණිස ඔවුන්ගේ ගිණුම් වාර්ෂික ව විගණනයට ලක් කෙරේ.

ඇතන්ස් නුවර පැවති කුසපත් ඇදීමෙන් පාලන තනතුරුවලට තෝරා ගැනීමේ ක්‍රමය පුරවැසි සමානාත්මතාව යන සංකල්පය මත ඇති වූවකි.[10] අද පවා ස්වාධීන අධිකරණවල දී ‘සමානයන් විසින් විනිශ්චයට භාජනය කරනු ලැබීම’ යන සිද්ධාන්තය මත ජූරි සභිකයන් තෝරනු ලබන්නේ මෙකී කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමයට ය. මෙසේ කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය මඟින් දේශපාලන නිලතලවලට පුද්ගලයින් තෝරා ගැනීම නිසා ධනය, ආගම, කුලය හා ජනවර්ගය, බලවත්කම, කල්ලිවාදය වැනි සාධක මත දේශපාලන බලය අත්පත් කර ගැනීම අසීරු ය.

12 හා 13 වැනි සියවස්වල ඉතාලියේ popolo නමින් හැඳින්වුණු නාගරික කොමියුන පාලන තන්ත්‍රයේ ද පාලනාධිකාරිය තෝරා ගනු ලැබුවේ ද කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමයෙනි. වැඩ වසම් රදල- ප්‍රවේණි දාස ක්‍රමය ගරාවැටීමත් සමඟ නිදහස් නගර ඇතිවීමත් වෙළඳ ශ්‍රේණිවල පාලනයට එම නගර නතු වීමත් සමඟ එසේ කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය නගර පාලනාධිකාරිය තෝරා ගැනීමට බොහෝ සේ යොදා ගැණිනි. වැඩ වසම් ක්‍රමය පවත්වා ගනිමින් පරවේණියට අනුව තවදුරටත් රදල පෙළැන්තියට  බලය ලබා දීම වැළැක්වීම සඳහා වාණිජ ශ්‍රේණිවල මෙහෙයවීමෙන් කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යොදා ගැනිණි. ෆ්ලොරන්ස් සහ වැනීසිය වැනි නගරවල පාලනාධිකාරිය පත් කර ගැනීමට කුසපත් ඇදීම යොදා ගත් බව කුසපත් ඇදීමේ දේශපාලනික විභවය විචාරයට ලක් කරමින් The Political Potential of Sortition නම් කෘතිය ලියූ ඔලිවර් ඩොව්ලන් පැහැදිලි කරයි.[11]  

ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදයේ ව්‍යවස්ථාව සම්බන්ධයෙන් ලියමින් තෝමස් පේන් සිය Common Sense නමැති කෘතියෙන් ඇමෙරිකානු ජනාධිපතිවරයා තෝරා ගැනීම පිණිස ද කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යොදා ගත යුතු බව යෝජනා කළේ ය. ඔහු කළ යෝජනාවට අනුව එක්සත් ජනපද ෆෙඩරල් රාජ්‍යයේ සාමාජික ජනපද 13 න් හැම එකක් ම දිස්ත්‍රික්ක 30 ක් බැගින් වූ ඡන්ද කොට්ඨාසවලට වෙන් කොට ඒවා නියෝජනය කිරීමට නියෝජිතයන් පත් කළ යුතු ය. අනතුරු ව ජනාධිපති ධුරය හිමි වන්නේ කිනම් ජනපදයකට යන්න කුසපත් ඇදීම මඟින් තෝරා ගත යුතු ය. ඉන් පසු එම ජනපදයට අයත් නියෝජිතයන් පමණක් ඔවුන් අතරෙන් ජනාධිපති තනතුරට පත් කළ යුතු තැනැත්තා ඡන්දයකින් තෝරා ගත යුතු ය. මේ යෝජනාව අනුව ජනාධිපතිගේ ධුර කාලය වසරකට සීමා වෙන අතර එම වසර අවසානයේ ඊ ළඟ ජනාධිපතිවරයා තෝරා ගැනීම සඳහා කුසපත් ඇදීමේ දී ජනපද 13 ට ම අවස්ථාව ලැබෙන තෙක් ඊට පෙර ජනාධිපතිවරුන් පත් වූ ජනපදවලට කුසපත් ඇදීමට සහභාගි විය නො හැකි ය. මේ ක්‍රමය මඟින් අනෙක් ජනපද අබිබවා එක් ජනපදයක් බලසම්පන්න වීම වැළකෙන බවත් ෆෙඩරල් ක්‍රමය තුළ සියලු ජනපද ඒකාග්‍රවී කටයුතු කිරීමට පෙලඹෙන බවත් පේන් විශ්වාස කළේ ය.

ඇමෙරිකානු යුද හමුදාව පිහිටුවීමේ ක්‍රමය සම්බන්ධයෙන් 1780 දී තෝමස් පේන් කළ යෝජනාවට ද කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යොදා ගෙන තිබුණි. ඒ අනුව එක් හමුදා භටයෙකු තෝරා ගැනීම පිණිස එක කණ්ඩායමකට තිහක් බැගින් වූ කණ්ඩායම්වලට සියලු වැඩිහිටියන් වර්ග කළ යුතු ය. ඉන් අනතුරුව එකී තිස් දෙනා අතරින් කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමයට එක් තැනැත්තෙකු හමුදා භටයා ලෙස තෝරා ගත යුත්තේ ය. එහෙත් ඉතිරි 29 දෙනා සිය හමුදා භටයාගේ බරපැන දැරීමට සහ උපකරණ මිලට ගැනීමට වියදම සම සම ව දැරිය යුතු ය.

ප්‍රංශ විප්ලවයට පසු 1792දී කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමයක් මත දේශපාලනඥයන් තෝරා ගැනීමෙ ක්‍රමයක් ප්‍රංශ ව්‍යවස්ථා සම්පාදන සාකච්ඡාවේ දී තියඩෝර් ලෙසූර් (Theodore Lesueur) විසින් යෝජනා කරන ලදී. වඩා මෑතක  2007 දී ප්‍රංශ ජනාධිපතිවරණයට සමාජවාදී පක්ෂයෙන් ඉදිරිපත් වූ සෙගොලින් රෝයාල් මහත් උද්‍යෝගයකින් ප්‍රවර්ධනය කළ ‘සහභාගිත්ව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට’ අනුව ඡන්දයෙන් තෝරා පත් කර ගන්නා නියෝජිතයන්ගේ කටයුතු අධීක්ෂණය කිරීම පිණිස කුසපත් ඇදීම මඟින් තෝරා ගන්නා ස්වාධීන පුරවැසි කමිටු පිහිටුවීමේ පොරොන්දුවක් ඇගේ මැතිවරණ ප්‍රකාශයට අඩංගු කළා ය.

කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය මඟින් බොහෝ විට වැළැක්වීමට තැත් කර තිබෙන්නේ අද අප නියෝජිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය නමින් හඳුන්වන ක්‍රමය නිසා ඇති වන විකෘතිය බව පැහැදිලි ය. නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය නිසා ඇති වන විකෘති අවම කිරීම සඳහා එකක් නියෝජන ක්‍රමය යටතේ ද අනෙක කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යටතේ ද පත් කෙරෙන ද්වි මණ්ඩල ව්‍යවස්ථාදායක ක්‍රමයක් ජෝන් ගැස්ටිල් සහ එරික් ඔලින් රයිට් වැනි විචාරකයෝ යෝජනා කරති.[12] ඔවුන් යෝජනා කරන අන්දමට මණ්ඩල දෙකට ම එක සමාන ව නීති සම්පාදන බලය ලැබෙන අතර එසේ සම්පාදනය වන නීති කෙටුම්පත් මණ්ඩල දෙකේ ම වැඩි ඡන්දයෙන් අනුමත විය යුතු ය. මැතිවරණවලින් නියෝජිතයන් තෝරා පත් කර ගැනීමේ දී මතවාදී  හා පංතිමය ළැදිකමට සහ මුදල් බලයට අවනත වීමට ඇති ඉඩ කඩ වැඩිය. එහෙත් කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යටතේ ව්‍යවස්ථාදායක සභිකයන් තෝරා ගැනීමේ දී ඒ ඉඩ කඩ සීමා වෙයි. කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය  නිසා නුසුදුස්සන් තේරීම වැළැක්වීමට පැරණි ඇතන්ස් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ දී මෙන් නුසුදුස්සන් අභියෝගයට ලක් කිරීමේ ක්‍රමයක් හඳුන්වා දිය හැකි ය. කුසපත් ක්‍රමය යටතේ තේරීමේ දී මුදල් බලය මෙන් ම පක්ෂග්‍රාහී ජනමාධ්‍ය මඟින් ද බලපෑමක් කළ නො හැකි ය.  මැතිවරණයක දී නැවත තරඟ කොට ජය ගැනීමේ අවශ්‍යතාව නිසා ඇති වන පීඩනය සහ පක්ෂ විනයකට යටත් වීමේ අවශ්‍යතාව කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යටතේ අදාළ නො වේ. එනිසා අවශ්‍ය තොරතුරු සහ දැනුම සැපයෙන්නේ නම් කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යටතේ පත් වන මන්ත්‍රණ සභාවකට සාම්ප්‍රදායික පක්ෂ විභජනය අබිබවමින් විවෘත මනසකින් යුක්ත ව අදාළ කරුණු සාකච්ඡා කළ හැකි විය යුතු ය.

ස්වාධීන මහජන සේවා ජනමාධ්‍ය වේදිකාවක් පවතින විට අදාළ ගැටලු ගැන හෘදයංගම මහජන කතිකාවකට මැදිහත් වීමට කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යටතේ පත් වන මන්ත්‍රණ සභිකයන්ට වැඩි හැකියාවක් ලැබේ. ඒ හැර දේශපාලන පක්ෂවල ධුරාවලිය විසින් පනවනු ලබන සීමා නොමැති බැවින් සමාජ මාධ්‍ය හරහා ඔවුන්ට මහජනතාව සමඟ විවෘත ව අදහස් හුවමාරු කර ගත හැකි ය.  එහෙත් කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යටතේ පත් වන සභිකයන්ගේ කාර්ය සඵලතාව අසතුටුදායක නම් ඔවුන් ආපසු කැඳවීමේ හැකියාව මහජනතාවට තිබිය යුතු ය. කෙසේ වෙතත් කුසපත් ඇදීමේ ක්‍රමය යොදා ගැනීමේ දී වැදගත් ම කාරණය වන්නේ පොදු මහජනතාව සක්‍රිය දේශපාලනයේ නිරත කර ගැනීමට හැකි ස්වාධීන මහජන සංවිධාන හා ස්වාධීන මහජන සේවා ජනමාධ්‍ය වාතාවරණයක් නිරන්තරයෙන් පවත්වා ගෙන යෑමයි.

ඒ හැර ආණ්ඩු බලය මහජනයා විසින් විවෘත ව භාවිත කිරීම පිණිස යොදා ගත් විවිධ ක්‍රම පිළිබඳ සාර්ථක උදාහරණ කිහිපයක් ම පෙර අපර දෙ දිගින් ම දැකිය හැකි ය. උදාහරණයක් ලෙස 2017 දී දකුණු කොරියාවේ ජනාධිපති විසින් ප්‍රකාශ කළ බලශක්ති සැපයුම සඳහා න්‍යෂ්ටික බලය යොදා ගැනීම වහා ම අත්හිටවීමේ ප්‍රතිපත්තිය පුරවැසියන්ගේ සංවිචාරණීය මත විමසුමක (deliberative opinion poll) ප්‍රතිඵල අනුව වෙනස් කිරීමට රජයට සිදු විය. මේ සඳහා කොරියානු ජනාධිපති මූන්ග්ගේ රජය අහඹු ලෙස (random) තෝරා ගත් පුරවැසියන් 500 දෙනෙකුට න්‍යෂ්ටික බලයට පක්ෂ හා විපක්ෂ  කණ්ඩායම්වලට කන්දීමටත් න්‍යෂ්ටික බලයේ ආරක්ෂාව හා බලශක්ති කාර්යක්ෂමතාව පිළිබඳ විශේෂඥයන්ගේ ඉදිරිපත් කිරීම් සාකච්ඡා කිරීමටත් අවස්ථාව සැලසූහ. මෙම කතිකාව පුරා මාසයක් තිස්සේ පැවතුණ අතර ඉන් දෙමසකින් තව දුරටත් ඒ ගැන කරුණු කාරණා තක්සේරු කර බැලීමට එකී පුරවැසියන්ට අවස්ථාව ලැබුණු පසු අවසාන මත විමසුමට කැඳවන ලදී. ඒ සඳහා එකී පුරවැසි කණ්ඩායමෙන්  471ක් දෙනෙක් සහභාගි වූහ. විවාදයේ මූලික කාරණය වී තිබුණේ දැනට මත් සැලකිය යුතු ආයෝජනයක් කර ඇති පරමාණු බලාගාර දෙකේ ඉතිරි කටයුතු නිම කර ප්‍රයෝජනයට ගැනීම ද නැතහොත් ජනාධිපති මූන්ග් විසින් යෝජනා කළ පරිදි න්‍යෂ්ටික බලාගාර ඉදිකිරීම වහා ම නතර කළ යුතු ද යන්නයි. දැනට මත් සිදු කර ඇති ආයෝජනය සහ ආරක්ෂාකාරී න්‍යෂ්ටික බලය බලශක්ති ප්‍රභවයක් ලෙස ඛනිජ තෙල් යොදා ගැනීමට වඩා පරිසරයට හිතකර වේ යන මතය අනුව පුරවැසි කණ්ඩායමෙන් 59% ක් ජනාධිපතිවරයාගේ යෝජනාවට  පටහැණි ව  න්‍යෂ්ටික බලාගාර දෙකේ වැඩ කටයුතු වහාම අත්හිටු වීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ. 

ගබ්සා කිරීම අපරාධයක් කොට සැලකීම අවසාන කිරීම සම්බන්ධයෙන් තීරණයක් ගැනීමට අයර්ලන්තය කුසපත් ඇදීමෙන් අහඹු ලෙස තෝරා ගත් පුරවැසියන් 99 දෙනෙකුගෙන් යුත් පුරවැසි කතිකා පර්ෂදයක් කැඳවීය. එහි දී සාකච්ඡා කොට සම්මත කරගත් නිර්දේශ 2018 මැයි මාසයේ අයර්ලන්තයේ පැවති  ජනමත විචාරණයකින් වලංගු කරන ලදී.[13]මේ පුරවැසි කතිකා මත විමසුම්වලට අහඹු ලෙස පත් කරගත් පුරවැසියන් අතරට තේරී  සිටියේ වෘත්තීය දේශපාලනඥයෝ නො ව සාමාන්‍ය පුරවැසියෝ ය. එහි මුලසුන දැරුවේ කාන්තාවකි.

ඉහත සඳහන් විධික්‍රම හැරෙන විට නියෝජිතයන් විරහිත ව විවෘත සහභාගිත්වය ප්‍රමුඛ කොට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ක්‍රියාත්මක වන නොයෙක් අවස්ථා ද තිබේ. එවැනි අවස්ථා වැඩවර්ජන වැනි කාර්මික අරගලවලට සහභාගි වීම සම්බන්ධයෙන් සාමූහික තීරණ ගැනීමේ දී මෙන් ම ඉන්දියාවේ දූෂණ විරෝධීන් අන්නා හසාරේගේ ජන් ලොක්පාල් ආන්දෝලන ව්‍යාපාරයේ මුල් කාලයේ දී තමන්ගේ ම වූ දූෂණ විරෝධි පනතක් සම්මත කර ගැනීමට ගත් වෑයමේ දී ද,  නිව්යෝර්ක් නුවර ටයිම් චතුරශ්‍රයේ පැවති ‘අත්පත් කර ගැනීමේ’ (Occupy Now!)වැනි උද්ඝෝෂණවල දී ද අපි දුටුවෙමු. එවැනි දැවැන්ත මහජන ව්‍යාපාර තම කටයුතු මැතිවරණ පාදක කරගත් මහජන නියෝජිතයන්ට ස්ථිරව ම පවරන්නේ නැත. එවැනි ව්‍යාපාරවල දෘෂ්ටිවාදී හා ප්‍රායෝගික කටයුතු මහජනතාව එක් රැස් වෙන විවිධ මට්ටමේ විවෘත රැස්වීම්වල දී ද එවැනි රැස්වීම්වල ගනු ලබන තීරණ අනුව පිහිටුවන කණ්ඩායම් රැස්වීම්වල දී ද මහජන විශ්වාසය දිනා ගත් කථිකයන් හා නායකයන්ගේ මෙහෙයවීමෙන් තීරණය වේ. ඒ  කථිකයන් හා නායකයන් කෙරෙහි මහජනතාව විශ්වාසය තබන්නේ ඔවුන්ගේ සදාචාරාත්මක චර්යාව පිළිබඳ ව ඇති පැහැදීම, ඔවුන්ගේ නිපුණ බව සහ අවබෝධය පිළිබඳ ඇති පිළිගැනීම මත මිස ඔවුන් කිසියම් මහජන නියෝජන විධික්‍රමයකට අනුගත වීම නිසා නො වේ. ඒ නිසා ම එකී නායකයන් අතින් තම සදාචාරාත්මක බව හා පොදු යහපත සම්බන්ධයෙන් ඇති කැපවීම නිරන්තර ව නිරූපණය විය යුතු ය.

අද අප අත් දකින ඊනියා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආණ්ඩුක්‍රමය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී නො වන බව බොහෝ අය. පිළිගන්නා කරුණකි. යථා ලෝකයේ දී දේශපාලනික සහ ආර්ථික මෙහෙයවීම් කටයුතු පිළිබඳ ඇත්ත තීරකයන් වන්නේ ආණ්ඩු කිරීමේ දී මහජනතාව නියෝජනය කිරීම පිණිස යැ’යි අදහමින් තෝරා පත්කර ගන්නා අය ම දැ’යි අපට නිශ්චිත ව කිව නො හැකි ය. බොහෝ විට අපේ ඡන්දයෙන් පත් වන ඊනියා නියෝජිතයන්ට සිදු වන්නේ තමන්ට වඩා බෙහෙවින් බලගතු කොටස්වල අභිප්‍රායන්ට අවනත වීම යි. උදාහරණයක් වසයෙන් බහුජාතික සමාගම්වල විධායකයන් සහ ඔවුන්ගේ දේශීය නියෝජිතයන් මහජන ඡන්දයෙන් පත් වන අය නො වේ. එහෙත් තම කොටස්කරුවන් වෙනුවෙන් කිසිදු මහජන නියෝජන සභාවකට නැති අන්දමින් ආණ්ඩු මෙහෙයවීමේ හැකියාවක් ඔවුන්ට ඇත්තේ ය.

වර්තමාන ආර්ථිකය හා මූල්‍ය ගනුදෙනු පිළිබඳ කරුණු කාරණා සාමාන්‍ය මහජන නියෝජිතයන්ට නො තේරෙන තරම් සංකීර්ණ කර ඇති බැවින් ඒ සඳහා මහජන නියෝජිතයන් බොහෝ විට මැදිහත් වන්නේ හුදෙක් ප්‍රදර්ශනය සඳහා මිස ඇත්ත වසයෙන් ම මහජනතාව වෙනුවෙන් තීන්දු තීරණ ගැනීම සඳහා නො වේ. එවැනි වැදගත් කරුණු සම්බන්ධයෙන් තීන්දු තීරණ ගැනීම සඳහා ඔය කියන මහජන නියෝජිතයන්ට කිසිදු බලයක් නැත. ඒවා තීරණය කරන්නේ භූ දේශපාලනයේ බලගතු පාර්ශවකරුවන්, බහුජාතික සමාගම් සහ ඔවුන්ගේ දේශීය නියෝජිතයන්, ව්‍යවසායක පැලැන්තිය, බැංකු, මුදල් විශුද්ධිකරුවන්, ආරක්ෂක කොන්ත්‍රාත්කරුවන් සහ ඉහළ පරිපාලකයන් යනාදීන්ගේ අවශ්‍යතා අනුව ය. ඒ නිසා ආණ්ඩුකරණය සම්බන්ධ සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ක්‍රියාකාරී සහභාගිත්වය වසර පහකට හෝ හතරකට වරක් පැවැත්වෙන මැතිවරණයකට සීමා වෙයි. ඒ අනුව ඇත්ත වසයෙන් ම නියෝජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යනු වෙනත් තැනක සිට රාජ්‍ය බලය හොබවන අය විසින් ගනු ලබන තීන්දු තීරණවලට අනුගත වීම සඳහා සකසා ගත් ක්‍රමයකි.

ඒ නිසා බදියු පෙන්වා දෙන්නේ කලින් කලට මැතිවරණ මඟින් පත් කෙරෙන රාජ්‍ය මූලික තෝරා පත් කිරීම් මත රැඳෙනු වෙනුවට සුවිශේෂ ආර්ථික, දේශපාලනික හා සමාජීය කරුණු සම්බන්ධයෙන් තීන්දු තීරණ ගැනීම පිණිස රට වැසියන්ගේ චින්තන ක්‍රියාවලිය හා සෘජු ලෙස අනුබද්ධ වන ක්‍රියාශීලී බිම් මට්ටමේ මහජන සහභාගිත්ව ක්‍රමයක් උපයෝගී කර ගත යුතු බවයි. කුසපත් ඇදීමෙන් අහඹු ක්‍රමයට තෝරා ගත් රටවැසියන් ප්‍රමුඛ කොට සංවිචාරණීය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ක්‍රියාත්මක කිරීම පිළිබඳව හයවැනි පරිච්ඡේදයේ දී සාකච්ඡා කරන විට බදියුගේ මේ අදහස මතක තබා ගැනීම වටී.  බදියු අදහස් කරන අන්දමට එවැනි ජන සහභාගිත්ව දේශපාලනයක් සංකල්ප ගත කිරීමේ දී එම ක්‍රමය රාජ්‍ය සමඟ වහාම සම්බන්ධ වන ආකාරය ගැන වද වීමට අවශ්‍ය නො වේ. මන්ද වැඩි අවධානයක්  රාජ්‍ය සඳහා යොදන විට සිදු විය හැක්කේ දේශපාලනය හුදෙක් රාජ්‍ය බලය අල්ලා ගැනීමකට සීමා වීමයි. එහි ප්‍රතිඵලය වන්නේ බලය නැති බැවින් රාජ්‍ය බලය අල්ලා ගැනීමකින් තොර ව අපට කිසිවක් කළ නො හැකි ය යන හැඟීම ඇතිවීමයි. 

එහෙත් එය එසේ වීම අවශ්‍ය නැත. දේශපාලනය යන්නට මූලික විය යුත්තේ මනුෂ්‍යයන් ලෙස ප්‍රජාව කෙබඳු දියුණුවක් අත්පත් කර ගත යුතු ද යන්න සම්බන්ධයෙන් අපට ඇති දැක්ම යි. ඒකකයක් වසයෙන් ගත් විට මේ ප්‍රජාව අන්තර්ජාතික, කලාපීය හා ජාතික වැනි විශාල ඒකකවල සිට ප්‍රාදේශීය, නාගරික, ග්‍රාමීය, අසල්වාසික සහ වැඩපොළ මට්ටම දක්වා වූ වඩා කුඩා පරිමාණයේ ප්‍රජා කණ්ඩායම් සහ සමාජ ජාලවලින් ද සංයුක්ත විය හැකි ය. එහෙත් එවැනි දේශපාලනයක් ඇති කර ගත හැක්කේ කාට ද එවැනි දේශපාලනයක ප්‍රායෝගික තීන්දු තීරණ හැම ප්‍රජා මට්ටමකට ම කාන්දු වන ලෙස අර ගන්නේ කෙසේ ද වැනි ගැටලු මතු වෙයි. එම කටයුත්ත ඉටු කළ හැක්කේ මානව සමාජයේ අනාගතය කෙබඳු විය යුතු ද වැනි කරුණු පිළිබඳ ව පැහැදිලි උපාය මාර්ගික දැක්මක් ඇති අයට බව බදියු පවසයි. මන්ද බදියු පෙන්වා දෙන පරිදි ප්‍රායෝගික යථාර්ථය අනුව දේශපාලනය යනු එක් අතකින් සමාජයේ අනාගතය පිළිබඳ පැහැදිලි දැක්මක් ඇති මහජනතාවක් සිටීම සහ සුදුසු තත්වයක දී එවැනි සමාජයක් බිහි වීම අතර තිරසාර සම්බන්ධතාවක් ගොඩනගා ගැනීම යි. 

ඒ නිසා මේ සඳහා හොඳ  ක්‍රියාකාරිකයෝ අවශ්‍ය වෙති. ක්‍රියාකාරිකයන් යනු ප්‍රජාවේ අනාගත ඉරණම ගැන දැක්මක් ඇති නව සමාජ මං පෙත් ගවේෂණය කිරීමට කැප වූ, විවිධ අයහපත් තත්ව යටතේ ජීවත් වන මනුෂ්‍යයන් සැලකිය යුතු සංඛ්‍යාවක් නිතර මුණ ගැසෙන හා ඔවුන් මුහුණ දී ඇති ජීවන තත්වය සාකච්ඡාවට ලක් කරන, ඔවුන් මුහුණ දෙන ප්‍රශ්න ගෝලීය පර්යාලෝකයකින් තේරුම් ගැනීමට උදව් කරන පුද්ගලයෝ ය. ඒ අතර ම ඔවුන් අධ්‍යාපනික කටයුතු, සාකච්ඡා, පැහැදිලි කිරීම් ආදියේ නිරන්තරයෙන් නිරත වන, අර කී විවිධ අයහපත් තත්ව යටතේ ජීවත් වන මනුෂ්‍යයන්ට උනන්දුවෙන් කන් දෙන සහ අවසානයේ දි එකී තත්ව වෙනස් කිරීමට ඔවුන් හා එක් ව විවිධ මට්ටමින් වැඩ කරන අයයි.  එකී විවිධ මට්ටම් යනු වැඩපොළක්, වීදියක්, ගමක්, නගරයක්, හෝ ඇතැම් තත්ව යටතේ රටක් හෝ කලාපයක් වුව ද විය හැකි ය. බදියු පෙන්වා දෙන අන්දමට එය රඳා පවතින්නේ උද්ගත වන අවස්ථානුගත සිද්ධි අනුව යි. සාමාන්‍යයෙන් ඒවා හැඳින්වෙන්නේ ඓතිහාසික අවස්ථා ලෙස ය. 

ඒ නිසා බදියු පෙන්වා දෙන අන්දමට දේශපාලනය සහ ඉතිහාසය අතර ඇති වන අන්තර් ඡේදනය ඉතා වැදගත් කරුණකි. ඇත්ත වසයෙන් ම දේශපාලනය ඓතිහාසික වන්නේ අසාමාන්‍ය අවස්ථාවල දී ය. සාමාන්‍යයෙන් එවැනි අසාමාන්‍ය සිදුවීම් හඳුන්වන්නේ මින් පෙර නො වූ විරූ අවස්ථා මහා පරිමාණයෙන් මහජනතාවට පිරිනැමෙන සිද්ධි ලෙසයි.[14] එවැනි එක් ඓතිහාසික සිදුවීමක් නම් පැරණි ග්‍රීසියේ ඇතන්ස් නගරයේ රදලයන්ට එරෙහිව කලක් තිස්සේ පැවති ගොවි ජන අසහනය නිසා උද්ගත වූ දැවැන්ත විරෝධය සෝලොන් සහ අනතුරුව ක්ලයිස්තීනස් වැනි ප්‍රතිසංස්කරණකරුවන්ගේ මැදිහත් වීමෙන් සහභාගිත්ව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය බවට පරිවර්තනය කර ගැනීමයි.[15] තවත් එවැනි ඓතිහාසික සිද්ධියකට උදාහරණයක් නම් පාර්ලිමේන්තු ආණ්ඩුක්‍රමය බිහි වීමට තුඩු දුන් 17 හා 18 සියවස්වල එංගලන්තයේ ඇති වූ සිවිල් යුද්ධයයි.

එවැනි ඓතිහාසික සංසිද්ධියක් සම්බන්ධයෙන් වඩා මෑතක උදාහරණයක් ලෙස 2010 දී ටියුනීසියාවේ රැකියා විරහිත මොහොමඩ්‍ බුවාසිසි ගිනි තබා ගෙන සිය දිවි නසා ගැනීමත් සමඟ උද්ගත වූ ‘අරාබි වසන්තය’ යනුවෙන් හැඳින්වෙන මහජන නැගිටීම සැලකිය හැකි ය.  එහෙත් එවැනි අවස්ථා වහා ම උද්ගත වන බවක් දක්නට නැත්නම් වඩා සුලු පරිමාණයෙන් කටයුතු කර ගෙන යෑමට ප්‍රතිසංස්කරණකරුවන්ට සිදු වෙනු ඇත. මහා පරිමාණයේ සංසිද්ධියක් ඇති වෙන විට තීරණාත්මක ලෙස යොදා ගත හැකි වන්නේ යැ’යි යන දේශපාලන අවබෝධයකින් යුතු ව එවැනි කුඩා පරිමාණයේ සිදුවීම් නිශ්චිත කර ගත යුතු ය. කොටින් ම මෙහි දී අරමුණ වන්නේ දේශපාලනය යනු නායකයන් හෝ පක්ෂ තෝරා ගැනීම නො ව කිසියම් උචිත අවස්ථාවක දී  උපයෝගී කර ගත හැකි ‘තීරණාත්මක අදහස් ප්‍රමාණයක්’ ජනනය කිරීම බව ඒත්තු ගැන්වීම යි. දේශපාලනයේ නිරත වීමේ දී අවශ්‍ය වන්නේ අනාගතයේ දී කෙබඳු තත්වයකට ප්‍රජාව පත් විය  යුතු ද යන්න පිළිබඳ ව සංවිචාරණීය සාකච්ඡා (deliberative discussions) මත පදනම් වූ දැක්මකි. එම දැක්මට ග්‍රාමීය මට්ටමේ සිට කලාපීය හා ගෝලීය මට්ටම දක්වා හැකි හැම මට්ටමක දීම මහජනයා එක්රැස් කිරීමට ද යොදා ගැනීමට ද හැකියාවක් තිබිය යුතු ය.

මහා දේශපාලන සංසිද්ධියක් යනු එකී හැකියාව විශාල පරිමාණයකින් උද්ගත වන අවස්ථාවකි. සිය අදහස් නො පැකිළ ව ප්‍රකාශ කිරීමට මහජනතාව ඉදිරිපත් වන්නේත් බිම් මට්ටමේ කතිකා සහ පිවිසීම් මත පදනම් ව සිදුවීම්වල දිශානතිය තීරණය කිරීමට මහජනතාව ක්‍රියාකාරී ව මැදිහත් වන්නේත් එවැනි අවස්ථාවල දී ය. රාජ්‍ය බලය අල්ලා ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ යන්නට වඩා දේශපාලන සංසිද්ධිවල දී වැදගත් වන්නේ කුඩා පරිමාණයෙන් ආරම්භ වී ප්‍රජා ප්‍රගතිය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය යැ’යි සාකච්ඡාවට ලක් වූ මූලික යෝජනා අධිෂ්ඨානශීලී ව ක්‍රියාත්මක කිරීමට දැනුවත් ව මැදිහත් වීමයි. ඒ සඳහා මූලික ව අවශ්‍ය වන්නේ ව්‍යවස්ථා හා නීති සම්පාදනයට විවෘත ලෙස මහජනතාවට මැදිහත් වීමට ඉඩ සලසන වැදගත් ප්‍රතිසංස්කරණ සාක්ෂාත් කර ගැනීමයි. අනෙක් මුඛ්‍ය කාරණය අණපනත් සහ යෝජනා ක්‍රියාත්මක කිරීමේ දී රාජ්‍ය බලය කාර්යක්ෂම ලෙස මහජන සන්නිරීක්ෂණයට ලක් කරන ඵලදායක සංරචක හා නියාමන විධිවිධාන පනවා ගැනීමත් ය. මහජන පරිමණ්ඩලය අන්තර්ග්‍රහනීය ව පවත්වා ගෙන යෑමට හැකි ජනමාධ්‍ය පද්ධතියක් හා වෘත්තීය ජනමාධ්‍ය සංස්කෘතියක් ඒ අවශ්‍යතාවේ ම අනිවාර්ය අංගයකි.

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022


[1] Badiou, Alain with Lancelin, Aude, (2019) In Praise of Politics, Medford: Polity Press. p.3

[2] ibid, p.4

[3] Rousseau, Jean-Jacques. 1997. The Social Contract and Other Later Political Writings. Edited by V. Gourevitch. Cambridge: Cambridge University Press, p.114

[4] Brito Vieira, M. and Runciman, D. (2008). Representation, (Cambridge: Polity Press). p. 125

[5] Edwards, J. G. (1970). ‘The Plena Potestas of English Parliamentary Representatives’, in Historical Studies of the English Parliament, ed. E. B. Fryde and E. Miller, 2 vols. Cambridge: Cambridge University Press, I, pp. 136–49.

[6] Brito Vieira, M. and Runciman, D. (2008). Representation (Cambridge: Polity Press).p.15

[7] Wood, G. S. (1992). Democracy and the American Revolution. In Democracy: The Unfinished Journey, 508BC to AD1993, ed. J. Dunn (Oxford: Oxford University Press), pp. 95–105.

[8] Brito Vieira, M. and Runciman, D. (2008). Representation (Cambridge: Polity Press).p.15

[9] Davies, R. G. and J. H. Denton (eds) (1981). The English Parliament in the Middle Ages. Manchester: Manchester University Press.

[10] Dowlen Oliver, (2008) The Political Potential of Sortition, Exeter: Imprint Academics,

[11] Dowlen, Oliver, (2008) The Political Potential of Sortition, Exeter: Imprint Academics p. 144

[12] John, Gastil & Erik, Olin Write (2019), Legislature by Lot, New York: Verso, p.11 KE

[13] https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/the-citizens-assembly-a-canny-move-on-the-road-to-repeal-1.3510373 – Retrieved on 13 July 2021

[14] Badiou, Alan with Lancelin, Aude, (2019) In Praise of Politics, Medford: Polity Press, pp.13-14

[15] Ehrenberg, V. (1968), From Solon to Socrates, London: Methuen.

Featured

සදාකාලික පුද්ගල අයිතිය වෙනුවට තාවකාලික පුද්ගල අයිතිය.

විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022

පොදුවේ ගත් විට සමාජය පිළිබඳ ඕනෑ ම දෘෂ්ටිවාදයකට සමාජීය, ආර්ථික සහ දේශපාලනික මාන අයත් වේ. දෘෂ්ටිවාදයක් මඟින් තැත් කරන්නේ සමාජය වඩා යහපත් යැයි සිතන ආකාරයට පරිවර්තනය කිරීමේ දී පැන නගින ප්‍රශ්න සමුදායකට උත්තර බැඳීම යි. මේ ප්‍රශ්න කොතරම් සංකීර්ණ විය හැකිදැ’යි කිව හොත් කිසිදු දෘෂ්ටිවාදයකට ඒවාට පරිපූර්ණ ලෙස පිළිතුරු සැපයීම අසීරු විය හැකි ය. දෘෂ්ටිවාදය යන යෙදුම තුළ ම දෘෂ්ටිවාදී ගැටුම් සහ එකඟ නො වීම් පිළිබඳ ගැටලු ද ගැබ් වේ. එහෙත් හැම සමාජයකට ම එම සමාජය සංවිධානය විය යුත්තේ කෙසේ ද යන්න ගැන පිළිතුරු සොයා ගැනීමට සිදුවේ. බොහෝ විට ඒ් සඳහා එම සමාජයේ ම ඉතිහාසය මෙන් ම අන්‍ය සමාජවලින් උකහා ගත හැකි අත්දැකීම් ද ප්‍රයෝජනවත් විය හැකි ය. ඉදින් මෙහි දී සැලකිය යුතු මූලික ගැටලු මොනවාද ? මේ ප්‍රශ්නය ප්‍රංශ ආර්ථික විද්‍යාඥ තෝමස් පිකෙටි සිය Capital and Ideology (2020) කෘතියේ සවිස්තරාත්මක ව සාකච්ඡාවට ලක් කරයි.

පිකෙටි පෙන්වා දෙන අන්දමට මෙහි දී එක් වැදගත් ප්‍රශ්නයක් වන්නේ දේශපාලන තන්ත්‍රයේ ස්වභාවය කුමක් විය යුතු ද යන්නයි. දේශපාලන තන්ත්‍රය යනුවෙන් මෙහි දී අදහස් කළේ ප්‍රජාව සහ එම ප්‍රජාව වෙසෙන වාසභූමියේ සීමා නිර්ණය කරන, සාමූහික තීරණ ගැනීම් ක්‍රමවේදය පහදන, ප්‍රජා සාමාජිකයන්ගේ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් විස්තර කරන නීතිරීති පද්ධතියට යි. මෙකී නීතිරීති දේශපාලනයේ දී සහභාගිත්වය තහවුරු කර ගන්නේ කෙසේ ද යන්න විස්තර කරමින් පුරවැසියන්ගේ, විදේශිකයන්ගේ මෙන් ම විධායකයේ, ව්‍යවස්ථාදායකයේ, මැති ඇමතිවරුන්ගේ, රජුන්ගේ, අධිරාජ්‍යවල සහ යටත් විජිතවල අදාළ භූමිකා විස්තර කරයි.[1]

පිකෙටි හුවා දක්වන අනිත් වැදගත් කාරණය දේපොළ තන්ත්‍රය සම්බන්ධ විධි විධානයි. එමඟින් අදහස් කරන්නේ සමාජයේ විවිධ කණ්ඩායම් අතර දේපොළ නියාමනය කරන ආකාරය පිළිබඳ ප්‍රායෝගික නීති, විධිවිධාන සහ තිබිය හැකි විවිධාකාර දේපොළ හිමිකාරකම් පිළිබඳ විස්තරයකි. එවැනි නීති පුද්ගලික හා පොදු දේපළවලට ද, මූල්‍ය සම්පත්, ඉඩම් සහ ඛනිජ සම්පත් සහ වහලුන් සහ බුද්ධිමය දේපළ වැනි අනෙකුත් ද්‍රව්‍ය නො වන දේපළ සම්බන්ධයෙන් සැලකිය යුත්තේ කෙසේ ද යන්න ද විස්තර කළ යුතු ය. පූර්ව නූතන යුගයේ දී  ඉඩම් හිමියන් සහ ප්‍රවේණිදාසයන් හෝ වහලුන් අතර ඇති සම්බන්ධතා ද එවැනි නීති මඟින් තීරණය විය යුතු විය.

දේශපාලන තන්ත්‍රය පිළිබඳ ගැටලුව අනිවාර්යයෙන් ම එකී දේශපාලන තන්ත්‍රය බලපවත්වන දේශ සීමාව, ප්‍රදේශය කුමක් ද යන්න නිර්ණය කළ යුතු ය. එමෙන් ම සෑම ප්‍රජා සමූහයක් ම සම්බන්ධයෙන් එයට අයත් වන අය කවුද අයත් නො වන අය කවුරුන් ද යන්න විස්තර කළ යුතු ය. මෙහි දී  අදාළ  භූමිය තුළ කිනම් ආයතන විසින් කිනම් භූමි ප්‍රදේශයක් පාලනය කරයි ද? ඒවා සංවිධානය වන්නේ කෙසේ ද? සමස්ත ලෝක ප්‍රජාව තුළ අනෙකුත් ප්‍රජාවන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගත යුත්තේ කෙසේ ද වැනි ප්‍රශ්න එහි දී දේශපාලන තන්ත්‍රය සම්බන්ධයෙන් ඇති එකිනෙකට බැඳුණු ගැටලු වසයෙන් සැලකේ.

දේපොළ පිළිබඳ ප්‍රශ්නය ද එවැනි ය. කෙනෙකුට අයිතිකර ගත හැක්කේ මොනවාද කෙනෙකුට තවත් අය අයිති කර ගත හැකි ද යමෙකුට ස්වාභාවික සම්පත්, ඉඩම්, ගොඩනැගිලි, සමාගම්, දැනුම, මූල්‍ය සම්පත් ආදිය අයිති කර ගත හැකි ද දේපළ අයිති අය සහ අයිති නැති අය අතර ඇතිවෙන ගනුදෙනු නියාමනය කරන්නේ කවුරුන් ද පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට දේපළ අයිතිය පැවරෙන්නේ කෙසේ ද වැනි ප්‍රශ්න ඒ අතර වෙයි. අධ්‍යාපනික තන්ත්‍රය සහ මූල්‍යමය තන්ත්‍රය සමඟ දේපොළ තන්ත්‍රය ද එසේ සමාජ අසමානතාව පරිණාමය වන ආකාරය තීරණය කරයි.

බොහෝ පූර්ව නූතන සමාජවල දේශපාලන තන්ත්‍රය සහ දේපොළ තන්ත්‍රය අතර ඉතා ළඟ සම්බන්ධතාවක් තිබුණි. එකල වහලුන් ද දේපළ වසයෙන් සැලකුණි. වෙනත් අයුරකින් කිව හොත් එහි දී පුද්ගලයන් කෙරෙහි බල පවත්වන බලය දේවල් කෙරෙහි බලපවත්වන බලයෙන් නිදහස් වූවක් නො වීය.

පුළුල් ලෙස සලකා බැලූ විට අසමානතාව අඩු කිරීම සඳහා ක්‍රියාත්මක කළ  සර්ව ජන ඡන්දය, නිදහස් අධ්‍යාපනය හා නිදහස් සෞඛ්‍යය වැනි පියවර බෙහෙවින් සාර්ථක වී තිබේ. කොන්සර්වෙටිව් මතවාදීන් කුමක් පැවසුව ද අනාගතයේ දී ද එවැනි පියවර සමානතාව කරා යන ගමනට අතිශයින් වැදගත් ය.

වර්තමානයේ පවතින අසමානතාවට ප්‍රබල හේතුවක් වී ඇත්තේ දේශ සීමා සහිත ජාතික ස්වෛරීභාවය යි. සමාජීය හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් නිර්ණය කරනු ලබන්නේ එකී ජාතික රාජ්‍ය විසිනි. මේ නිසා ජාතික අනන්‍යතාවය, සංක්‍රමණිකයන් සහ ආගම් ආදි වසයෙන් අසමානතාව දිරි ගන්වන ජාතික රාජ්‍යයට ආවේණික ගැට‍ලු නිරන්තර ව පවතී. ඒ නිසාම අසමානතාවට පිළිතුරු සැපයිය හැකි පුළුල් සභාගයක් ජාතික රාජ්‍ය මට්ටමින් ගොඩනගා ගැනීම අසීරු වී තිබේ.  එහි ප්‍රතිඵලයක් වසයෙන් ධනවතුන්ට පැවති බලය වැඩි වී තිබෙන අතර අසමානතාව තවතවත් වැඩි වෙමින් යයි.

මේ තත්වයට එක් හේතුවක් වී ඇත්තේ යට කී භේදකාරී හේතු මත අවවරප්‍රසාදිත ජනතාව වෙන් කර තබා ගැනීමට හැකි වීම සහ ඒ වෙනුවට ඔවුන් එක්සත් කළ හැකි ප්‍රබල දෘෂ්ටිවාදයක් නැති වීමයි.

මෙහි දී අප අවධාරණය කළ යුත්තේ දේශපාලන තන්ත්‍රය සහ දේපළ තන්ත්‍රය යන දෙකම බොහෝ කලක සිට එකිනෙක හා ඉතා සමීප ළෙන්ගතුකමකින් ක්‍රියා කරන බවයි. පිකෙටි පෙන්වා දෙන අන්දමට මේ කල් පවතින ව්‍යුහාත්මක සම්බන්ධතාව දිගු කාලීන ඓතිහාසික පර්යාලෝකයකින් තොර ව හරියට ම විශ්ලේෂණය කළ නො හැකි ය.

අද රුසියාවේ, චීනයේ සහ කිසියම් දුරකට නැගෙනහිර යුරෝපයේ ද පශ්චාත් කොමියුනිස්ට්වාදි සමාජ අතිධනවාදයේ (hyper capitalism)  උත්කර්ෂවත් සහායකයන් බවට පත් ව සිටී. පිකෙටි පවසන අන්දමට මෙය ස්ටැලින්වාදයේ සහ මාවෝවාදයේ පරාජයත් ඒ නිසා සමානාත්මතාවාදය පිළිබඳ එතෙක් පැවති ජාත්‍යන්තර බලාපොරොත්තු නැතිභංග වී යෑම නිසාත් ඇති වූ සෘජු ප්‍රතිඵලයකි. කොමියුනිස්ට්වාදයේ පරාජය කොතරම් දරුණු වී දැ’යි කිව හොත් එය වහල් භාවය සහ යටත් විජිතවාදය ද අබිබවා අති-ධනවාදය සහ දේපළ අයිතිය අතර නො මැකෙන බන්ධනයක් ඇති කරලීමට සමත් විය. පිකෙටි පෙන්වා දෙන අන්දමට  ඉතිහාසය තුළින් සය වැදෑරුම් දෘෂ්ටිවාදී දේශපාලන ප්‍රවණතා හඳුනා ගත හැකි ය. ඒවා නම් දේපළවාදය, සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය, යටත් විජිතවාදය, කොමියුනිස්ට්වාදය, ත්‍රෛක්‍රියාකාරිත්ව (trifunctional) සමාජය සහ වහල් සමාජය යන දෘෂ්ටිවාදයි. මේ හැම දෘෂ්ටිවාදයක් ම සමාජ සාධාරණත්වය ගැන ද කතා කරයි.[2]

ත්‍රෛක්‍රියාකාරීත්ව (trifunctional) සමාජය යනුවෙන් පිකෙටි මෙහි දී හඳුන්වන්නේ ආගමික පූජක පංතිය, වංශවතුන් සහ යුධාධිපතියන් අයත් පංතිය, පොදු මහජනතාව සහ වැඩ කරන අය අයත් පංතිය යනුවෙන් එකිනෙකට වෙනස් ක්‍රියාකාරකම් ඉටු කරන ස්තර තුනකින් සමන්විත ව මධ්‍ය කාලීන යුගයේ පැවතුණ සමාජය යි.

පිකෙටි පෙන්වා දෙන අන්දමට හැම මානව සමාජයකට ම එම සමාජය තුළ ඇති අසමානතාව සාධාරණීකරණය කිරීමට අවශ්‍ය විය. එ් සඳහා හේතු සොයා දිය නො හැකි නම් සමස්ත දේශපාලන හා සමාජමය මන්දිරය කඩා වැටීමේ අනතුරට මුහුණ දිය යුතු විය. එනිසා හැම යුගයක දී ම එම යුගය තුළ පැවති හෝ පැවතිය යුතුයැ’යි මිනිසුන් විසින් විශ්වාස කළ අසමානතා සුජාත කිරීමේ අරමුණ මුඛ්‍ය කරගත් පරස්පර කතිකා සහ දෘෂ්ටිවාද වර්ධනය විය.  මෙම කතිකා තුළින් කිසියම් ආකාරයක ආර්ථික, සාමාජික හා දේශපාලනික නියාමයන් උද්ගත වූ අතර සමාජ ව්‍යුහයේ ධුරාවලි ස්වභාවය පවත්වා ගැනීමට ඒවා ඉවහල් විය. පරස්පර ආර්ථික, සාමාජික හා දේශපාලනික කතිකා අතර ඇතිවූ ගැටුම තුළින් අධිපති කතිකාව හෝ කතිකා ඉස්මතු වී ඒ අනුව අසමානතාවල පැවැත්ම වැඩිදුරටත් ශක්තිමත් කර ලීය.

 ඓතිහාසික ව ගත් කල්හි සියලු සමාජ සංවිධානය වී ඇත්තේ සමාජ සම්බන්ධතා, දේශ සීමා සහ දේපළ අයිතීන්, සංකීර්ණ ආයතනික විධි විධාන මඟින් සමාජය නියාමනය කිරීම සඳහා වර්ධනය කරගත් කිසියම් දෘෂ්ටිවාදයක් වටායි.

අසමානතාව යුක්ති සහගත කිරීම සඳහා නූතන සමාජවල යොදා ගන්නා බොහෝ ආඛ්‍යාන දේපළ අයිතිය, ව්‍යවසායකත්වය, කුසලතාවාදය (meritocracy) යන තේමාවලට අයත් ය. කුසලතාවාදය යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ කෙනෙකු සතු ආර්ථික හා දේශපාලන බලය තීරණය විය යුත්තේ එම පුද්ගලයාට උපතින් උරුම වූ වත්කම් හෝ සමාජ පංතිය මත හෝ නොව හුදෙක් එම පුද්ගලයා සතු ප්‍රතිභාව, සමත්කම් සහ ජයග්‍රහණ මත ය යන අදහස යි.  ඉහත කී ආඛ්‍යාන වලට අනුව වෙළඳපොළ සහ දේපළ යන දෙකම අත්පත් කර ගැනීම මුළුමනින් ම කාර්යසූර මිනිසුන් විසින් කරනු ලබන නිදහස් තෝරා ගැනීම් මත සිදු වන දේවල් බවත් ව්‍යවසායක ප්‍රතිභාව නිසා පිදිය යුත්තන් බවට පත් ව ඇති පොහොසතුන් විසින් රැස් කර ගන්නා ධනය නිසා ස්වයංක්‍රීය ව සමාජයට යහපතක් සිදු වන බවත් පැවසේ. ඒ නිසා නූතන අසමානතාව පූර්ව නූතන යුගයේ පැවති අනම්‍ය, අත්තනෝමතික, සහ බොහෝ විට ආඥාදායක වූ අසමානතාවට වඩා හාත්පසින් ම වෙනස් බව ද කියනු ලැබේ.

එහෙත් සෝවියට් කොමියුනිස්ට්වාදයේ කඩා වැටීම සහ අතිධනවාදයේ නැගී සිටීම සමඟ උද්ගත වූ මේ දේපළවාදී සහ කුසලතාවාදී ආඛ්‍යානයේ ඇති වැරැද්ද නම් එය එන්න එන්න ම අවලංගු වෙමින් තිබීම බව පිකෙටි පවසයි. එය තුළ ඇති නොයෙකුත් ප්‍රතිවිරෝධතා නිසා යුරෝපයේ, එක්සත් ජනපදයේ, ඉන්දියාවේ, බ්‍රසීලයේ, චීනයේ, දකුණු අප්‍රිකාවේ, වෙනිසියුලාවේ සහ මැදපෙරදිග එකිනෙකට වෙනස් විවිධාකාර ප්‍රතිවිරෝධ ඇති ව තිබේ. එහෙත් විසිඑක් වැනි සිය වස එළඹ දශක දෙකක් ගෙවී ගොස් ඇති මේ මොහොතේ දී එකී විවිධ ප්‍රක්ෂේපණ එම රටවල සුවිශේෂ ඉතිහාසයන් ද නො තකා එකිනෙක හා අන්තර් සම්බන්ධ වී ඇති බව පැහැදිලිව පෙනෙයි. එනිසා අරකී අසමානතා ආඛ්‍යානවල දුර්වලකම් හඳුනා ගෙන සුදුසු විකල්ප ආඛ්‍යානයක් අපට ගොඩනගා ගැනීමට හැකි වන්නේ අසමානතාව පිළිබඳ පාරජාතික පර්යාලෝකයක් (transnational perspective) ගොඩනගා ගැනීමෙන් පමණක් බව ද පිකෙටි පවසයි.

එක් දහස් නවසිය අසූ ගණන්වල සිට සෝවියට් කොමියුනිස්ට් වාදයේ කඩා වැටීමෙන් උත්කර්ෂයට පත් කොන්සර්වෙටිව් විප්ලවය හා උද්ගත වූ නූතන දේපළවාදී  දෘෂ්ටියේ වර්ධනය විසි එක්වැනි සියවසේ පළමු දශක දෙකේ දී ආදායම සහ ධනය සංකේන්ද්‍රණය කිරීම විශාල වසයෙන් වැඩි කළේ ය.  ඒ් අනුව ඇති වූ සමාජ ආතතිය ද ලොව පුරා වැඩි වී ගියේ ය.  මේ සමාජ ආතතිය විසින් ම කාර්යසාධක සමානාත්මතාවක් බලාපොරොත්තුවෙන් ජාතික අනන්‍යතාව පිළිබඳ දේශපාලනය හෙවත් නව ජාතිකවාදය ප්‍රවර්ධනය කළේ ය. පවතින අසමානතා සමනය කිරීමට වෙනත් විකල්පයක් නොමැති බව පැවසූ විට ඒ වෙනුවට තම අනන්‍යතාවය හා දේශ සීමා තුළ රැකවරණය සොයා ගැනීමට මිනිසුන් උත්සුක වන බව අරුමයක් ද?

එහෙත් 1980 ගණන්වල සිට එන මේ අති අසමානතා ආඛ්‍යානය දෛවෝපගත සිදුවීමක් ම නො වේ. තරමක් දුරට එය ඉතිහාසයේ සහ කොමියුනිස්ට් ව්‍යසනයේ ප්‍රතිඵලයක් වසයෙන් සැලකිය හැකි වුව ද, තෝමස් පිකෙටි පෙන්වා දෙන පරිදි බොහෝ විට එයට හේතු වූයේ පුළුල් ලෙස දැනුම බෙදා දීමට අසමත් වීම, නොයෙකුත් ශික්ෂණ (disciplines) අතර දැඩි  සීමා ඇති කර ගැනීම නිසා අන්තර් ශික්ෂණ පර්යාලෝකයක් ( interdisciplinary perspective) බිහි කර ගැනීමට නො හැකි වීම සහ  රට වැසියන් අතර ආර්ථික මූල්‍යමය කරුණු ගැන ප්‍රමාණවත් තරම් අවබෝධයක් නොමැති වීම යි. (බොහෝ විට එවැනි කරුණු අන්‍යයන්ගේ කාර්යය ලෙස සැලකෙයි.).

පිකෙටි පවසන අන්දමට ඉතිහාසය මැනවින් අධ්‍යයනය කරන විට තේරුම් යන එක දෙයක් නම් විසි එක් වෙනි සියවසට උචිත නව ආරක සහභාගිත්ව සමාජවාදයක් ඇති කර ගැනීම සඳහා පවතින ධනේශ්වර ක්‍රමය අතික්‍රමණය කිරීම කළ හැකි දෙයක් බවයි. ඒ  සඳහා අප සමාජීය අයිතිය, සැමට ගුණාත්මක අධ්‍යාපනය, දැනුම සහ බලය බෙදා ගැනීම මත පදනම් වූ නව ආරක ජාත්‍යන්තර සමානාත්මතාවක් කරා යා යුතු ය.

 මේ අරමුණ ඉටු කර ගැනීමට නම් නව මාදිලියක සමාජීය අයිතියක් ප්‍රවර්ධනය කර ගත යුතු වන බව පිකෙටි පෙන්වා දෙයි. එම නව මාදිලියේ අයිතිය සදාකාලික පුද්ගලික අයිතිය වෙනුවට තාවකාලික පුද්ගලික අයිතිය ආරෝපණය කිරීම මත පදනම් වූවක් විය යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස ඒ සඳහා සමාගම් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවල ඡන්දය දීම සහ තීරණ ගැනීමේ බලය නව ආරකට කළ හැකි ය. ඒ හැර විශාල වසයෙන් ධනය හා දේපොළ එක්රැස් වීම සිදු වන විට අනුක්‍රමයෙන් වැඩිවන බදු අය කිරීමක් මඟින් සියල්ලන්ට ම යහපත සැලසෙන ලෙස එම ධනය නැවත බෙදී යන වැඩ පිළිවෙළක් තිබිය යුතු ය. ඒ අනුව දේපළ සහ ධන සම්පත් අතලොස්සක් අත ඒකරාශී වීම වෙනුවට නිරන්තරයෙන් ම සංසරණය වීම සිදුවිය යුතු ය

ඒ හැර අනුක්‍රමයෙන් වැඩි වෙන ආදායම් බදු ක්‍රමයක්, සියල්ලන්ට ම සාර්වත්‍රික මූලික ආදායමක් (Universal Basic Income)සහතික කිරීමක් සහ සාධාරණ ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් ද එම වැඩපිළිවෙළට අයත් විය යුතු ය. අවසාන වසයෙන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පිළිබඳ ගැටලුව සහ දේශ සීමා ද අන්තර්ජාතික ව ලෝක ආර්ථිකය යළි ප්‍රතිසංවිධානය කිරීම ද සිදුවිය යුතු වේ.  එම ප්‍රතිසංවිධානය සමාජීය මූල්‍ය සහ පරිසර සාධාරණත්වය ඇති කර ගැනීම සඳහා යොදා ගන්නේ කෙසේ ද යන්න ද මෙහි දී අතිශයින් වැදගත් වෙයි.

මේ කරුණු සම්බන්ධයෙන් නිශ්චිත මොඩලයක් දැනට නැතත් එවැන්නක් ගොඩනගා ගැනීමේ සංකථනයක් දියත් කිරීම අත්‍යවශ්‍ය බව පිකටි පවසයි. වෙනත් කරුණු හැරෙන විට පිකෙටි පෙන්වා දෙන පරිදි එවැනි මොඩලයක් බිහිකරගැනීමේ දී  සුවිශේෂයෙන් සලකා බැලිය යුතු කරුණු කිහිපයක් ගැන දැන් අපේ අවධානය යොමු කරමු.

ධනවාදය අතික්‍රමණය කිරීම සහ පෞද්ගලික දේපළ

සාධාරණ අයිතිය යනු කුමක් ද? ධනවාදය ඉක්මවා යන ආකාරයේ සහභාගිත්ව සමාජවාදයක් ගොඩ නගා ගැනීමේ දී පිළිතුරු සොයා ගත යුතු වඩාත් ම සංකීර්ණ සහ කේන්ද්‍රීය ප්‍රශ්නය වන්නේ එයයි. දේපළ වාදය (properieteriasm) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ස්වාමිත්වකාමි පුද්ගලික දේපළ අයිතිය ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ දේශපාලන දෘෂ්ටිවාදය යි.  ඇත්තටම ධනවාදය යනු විසල් කර්මාන්ත, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය කටයුතු, සහ වඩාත් මෑතක දී නම් ඩිජිටල් ආර්ථිකය දක්වා ව්‍යාප්ත වන එම දේපළවාදයේ ම දිගුවකි.

ධනවාදයේ ස්වභාවය ප්‍රාග්ධනය හිමිකරුවන් අතර ආර්ථික බලය සංකේන්ද්‍රණය වීම අරමුණ කර ගැනීම යි. පිළිගත් සම්ප්‍රදායට අනුව දේපොළ ප්‍රාග්ධනය හිමි කරුවන්ට තම දේපොළ කිනම් කුලියක් මත කවුරුන්ට කුලියට දෙන්නේ ද යන්න තීරණය කළ හැකි ය. එ් හා සමාන ව මූල්‍ය සහ වෘත්තීය ප්‍රාග්ධනය හිමිකරුවන් බොහෝ විට සිය සමාගම් පාලනය කරන්නේ එක සමාගම් කොටසකට එක ඡන්දයක් යන කොටස් හිමි පදනම මත යි. ඒ අනුව අනෙකුත් අයිතීන්ට අතිරේක ව තමන් සේවයට යොදා ගන්නා අය සහ ඒ අයගේ වැටුප තීරණය කිරීමට ද සමාගමේ ප්‍රාග්ධන හිමිකරුවන්ට හැකියැ’යි පිළිගැනේ.

එහෙත් ප්‍රාග්ධන හිමියන්ගේ අයිතිය පිළිබඳ ඉහත කී  නියත ස්වභාවය විවිධාකාර වෙනස් වීම්වලට බඳුන් වී තිබේ. පිකෙටි පෙන්වා දෙන පරිදි දහනමවැනි සියවසේ සිට නීතිමය හා සමාජමය වසයෙන් බදු ක්‍රමයේ ඇති වූ වෙනස් වීම් එයට බෙහෙවින් බලපා තිබේ. උදාහරණයක් වසයෙන් කුලියට දෙන දේපළ සම්බන්ධයෙන් ගත හොත් කුලියට ගත අය හදිසියේ ඉවත් කිරීම හෝ හිටි අඩියේ කුලිය වැඩි කිරීම හෝ වැළැක්වීමේ දිගුකාලීන සහතිකයක් කුලී පදිංචිකරුට දීමට අද දේපළ හිමිකරුට සිදුවී තිබේ. තමන් කිසියම් කලක් එම දේපළ කුලියට ගෙන තිබුණේ නම්  පදිංචි ව සිටි කාලය අනුව වඩා පහසු මිලකට කුලීකරුවන්ට එකී දේපළ භුක්තියට හිමිකර ගත හැකි වීම ද එවැනි ඇතැම් විධිවිධාන අතර තිබේ. මෙය එක්තරා ආකාරයකට සම්පත් නැවත බෙදා දීමේ ක්‍රමයක් හා සමානය.

ඒ හා සමාන ව සමාගම්වල කොටස් හිමියන් සතු බලය සම්බන්ධයෙන් ද කම්කරු නීති හා සමාජ නීති මඟින් සීමා පනවා තිබේ. ඇතැම් රටවල සමාගම් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවල කොටස් හිමියන්ගේ නියෝජිතයන් සමඟ එකට හිඳ ගෙන තීරණ ගැනීමේ බලය සේවක නියෝජිතයන්ට ද ලැබේ. හරියටම සිදු වන්නේ නම් එය දේපළ අයිතිය නියම වසයෙන් ම නැවත බෙදීමක් වැනිය.

1940ස් සහ 1950ස් ගණන්වල සිට ම සමාගම් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවල ඡන්ද බලය සේව්‍යයන් හා සේවකයන් අතර බෙදා ගැනීමේ ක්‍රමවේදයක් ජර්මානු හා නෝර්ඩික් යුරෝපීය කලාපයේ රටවල පැවතුණු බව තෝමස් පිකෙටි පෙන්වා දෙයි. ජර්මන් සමාගම්වල අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයේ ඡන්ද බලයෙන් හරි අඩක් හිමි වන්නේ සමාගමේ සේවකයින් විසින් පත් කරනු ලබන නියෝජිතයන්ට යි. ස්වීඩනයේ  කුඩා හා මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ සමාගම් ඇතුළුව සියලු සමාගම්වල අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයෙන් තුනෙන් එකක් සේවක නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත විය යුතු ය. සේවකයන් සමාගම් ප්‍රාග්ධනයේ හිමිකරුවන් නොවූ ව ද මේ විධිවිධාන අදාළ වේ. සහ-කළමනාකාරිත්වය (co-management) යනුවෙන් හැඳින්වෙන මේ ක්‍රමය වෘත්තීය සමිති සහ ඒවායේ දේශපාලන අනුග්‍රාහකයන් විසින් සිදු කළ නිරන්තර අරගලයක ප්‍රතිඵලයක් වසයෙන් ඇති වූවකි. දහනවවැනි සියවසේ අග භාගයේ  සිට ඇරඹුණ උද්ඝෝෂණයක ප්‍රතිඵලයක් වසයෙන් ආරම්භ වී පළමු ලෝක මහා යුද්ධ කාලයේ සිට අනුක්‍රමයෙන් හඳුන්වා දෙන ලද මේ ක්‍රමය දෙවැනි ලෝක මහා යුද්ධ කාලය වන විට තදින් තහවුරු වී තිබුණි. එම අදහස නිරූපණය වන වෙනස්කම් අදාළ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධන වල ද අඩංගු විය. [3]

විශේෂයෙන් 1919 සහ 1949 ජර්මානු ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනවල දී දේපළ හිමිකාරිත්වය පිළිබඳ අයිතීන් නිර්ණය කරන විට පොදු අවශ්‍යතා සහ ප්‍රජාවගේ යහපත පිළිබඳ විශේෂ සැලකිල්ලක් දැක්විය යුතු ය යන්න එම  අයිතියට අදාළ වන සුවිශේෂ වගකීමක් ලෙස අවධාරණය විය. ඒ අනුව දේපළ අයිතිය ශුද්ධ වූ දෙයක් ලෙස සැලකීම නතර විය. මුලදී මේ සංශෝධනවලට එරෙහි ව කොටස් හිමියෝ දැඩි ලෙස සටන් කළ නමුදු මහජන ආශීර්වාදය ඇතිව පසුගිය අඩ සියවසකට වැඩි කාලයක් තිස්සේ තවමත් එම නීති ස්ථාවර ව පවතී.

පිකෙටි පෙන්වා දෙන පරිදි දැනට ලබා ගත හැකි සියලු ම සාක්ෂිවලට අනුව සහ-කළමනාකාරිත්වය (co-management) බෙහෙවින් සාර්ථක පියවරක් බව තහවුරු වී තිබේ. බොහෝ විට කොටස්කරුවන් දිගුකාලීන ව හානිදායක වූ කෙටි කාලීන මූල්‍යමය ලාභ අපේක්ෂාවලින් ආවේශ ව තීරණ ගැනීමට පෙලඹෙන නමුත් ඊට ප්‍රතිපක්ෂ ව සේවක නියෝජිතයන්ගේ මැදිහත් වීම නිසා සමාගම්වල දිගු කාලීන උපාය මාර්ග වැඩිදියුණු කිරීමට හැකිව තිබේ. ඒ නිසා අනෙකුත් සමාගම් පාලන මොඩලවලට වඩා වැඩි නිෂ්පාදන ධාරිතාවක් ඇති සහ අසමානතාව අඩු කළ හැකි සමාජ ආර්ථික මොඩලයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීමට ජර්මනිය හා ස්වීඩනය වැනි රටවලට හැකිව තිබේ.

මේ ජර්මානු නෝර්ඩික් සහ-කළමනාකාර මොඩලය බෙහෙවින් බලාපොරොත්තු දනවන සුළු නමුත් එය තුළ පවා නොයෙක් සීමා පවතී. උදාහරණයක් වසයෙන් ගත හොත් පවතින විධිවිධානවලට අනුව අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩල රැස්වීමක දී සමෝසමේ බෙදීමක් ඇති වූ විට තීරණාත්මක ඡන්දය පාවිච්චි කළ හැක්කේ කොටස් හිමියන්ගේ නියෝජිතයන්ට පමණි. මේ ක්‍රමය වැඩි දියුණු කිරීමට තවත් ප්‍රතිසංස්කරණ කිහිපයක්  වැදගත් විය හැකි බව පිකෙටි පෙන්වා දෙයි. ඒවා නම් ධනය සම්බන්ධ අසමානතාව අඩු කිරීම පිණිස අනුක්‍රමයෙන් ඉහළ යන බදු ක්‍රමයක් ද, ප්‍රාග්ධන පාරිතෝෂික අරමුදලක් (capital endowment fund) සහ වැඩදායක ලෙස දේපළ සංසරණය වීමේ ක්‍රමයක් ද හඳුන්වා දීම යි. මේ යෝජනා ඉදිරියේ දී තවදුරටත් විස්තරාත්මක ව සාකච්ඡා කිරීමට බලාපොරොත්තු වෙමු.

 ඒ හැර සමාගම් සේවකයින්ට සමාගමේ කොටස් මිලට ගැනීමේ අවස්ථා ද තිබිය යුතු බව පිකටි පවසයි. කුඩා ප්‍රමාණයේ සමාගම්වල ආයෝජකයන්ට අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩල තීරණවලට සැලකිය යුතු බලපෑමක් කිරීමට ඉඩ දීම සාධාරණ නමුත්(ඔවුන් විසින් කරන ලද ආයෝජනයට ලැබිය යුතු ප්‍රතිලාභ තහවුරු කිරීමේ අවශ්‍යතාව ද සලකමින්) විශාල ප්‍රමාණයේ සමාගම් සම්බන්ධයෙන් එම අවශ්‍යතාව සමාගමේ දිගුකාලීන ස්ථාවර භාවය පිළිබඳ සේවකයන්ගේ අවශ්‍යතාව තරම් වැදගත් නො වේ.

ලාභ ඉපයීමේ අරමුණෙන් තොර ව පිහිටා ඇති ජනමාධ්‍ය සමාගම් සම්බන්ධයෙන් මෑතක දී ඉදිරිපත් කරන ලද එක් යෝජනාවක් වන්නේ සමාගමේ ප්‍රාග්ධනයෙන් 10% ක් ඉක්මවා යන ආයෝජනවල දී එසේ ආයෝජනය කළ මුදලින් තුනෙන් එකකට අනුරූප වන අන්දමට ඡන්ද බලයක් සහිත ව අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය තුළ නියෝජනය වීමට සේවකයන්ට අවස්ථාව ලබා දීම යි. ඒ හා සමාන ව ම අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය තුළ මාධ්‍යවේදීන්, පාඨකයන් සහ ජනමූලීය අර්ථපතියන් (crowd funders) වැනි කුඩා පරිමාණයේ ආයෝජකයන්ගේ නියෝජනය ද වැඩි කළ හැකි ය. මෙම ක්‍රමවේදය අනෙකුත් සමාගම්වලට ද හඳුන්වා දිය හැකි ය. උදාහරණයක් වසයෙන් කිසියම් ප්‍රමාණයකට වඩා විශාල සමාගම් සම්බන්ධයෙන් 10% වැඩි ආයෝජන හිමි ආයෝජකයන් සතු ඡන්ද බලය සීමා කළ හැකි ය. විශාල සමාගම්වල තීරණ ගැනීමේ බලය එක් පුද්ගලයෙකු මත සංකේන්ද්‍රණය වී තිබීමට කිසිදු සාධාරණ හේතුවක් නැති අතර වඩා සාමූහික ව තීරණය ගැනීම මඟින් සිය ප්‍රජාව කෙරෙහි වැඩි වගකීමක් දැරීමට එවැනි සමාගම්වලට හැකි වෙයි.

ඇත්තටම බැලුවොත් පොදු සහ පෞද්ගලික යන අංශ දෙකේ ම ඇතැම් ආයතන කොටස් හිමියන්ගේ සහභාගිත්වයකින් තොර ව මනාව ක්‍රියා කරයි. ඊට හොඳ උදාහරණයක් නම් එක්සත් ජනපදය ඇතුළු ඇතැම් රටවල පදනම් (Foundations) වසයෙන් සංවිධානය වී ඇති පුද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල යි.  මේ වර්ගයේ පුද්ගලික විශ්වවිද්‍යාලවලට නිර්ලෝභී දායකයන් විසින් ආධාර මුදල් දෙන අතර ඒ වෙනුවට ඔවුන්ට බොහෝ විට ලැබෙන එකම වරප්‍රසාදය වන්නේ තම දරුවන් තත් විශ්ව විද්‍යාලවලට ඇතුළත් කර ගැනීම් වැනි දේවල් පමණි. ආධාරයේ ප්‍රමාණය අනුව ඇතැම් විටක ඔවුන්ට විශ්වවිද්‍යාල පාලක මණ්ඩලයේ ආසනයක් ද හිමි විය හැකි ය.  මේ ක්‍රමයේ පවතින අඩුපාඩුකම් නැති කිරීමට මෙවැනි ආයතනය තදින් නියාමනය විය යුතු බව සැබැවි. එහෙත් මෙහි දී වැදගත් වන්නේ යට කී දායකයන් විසින් පිරිනමන මූල්‍යාධාර විශ්වවිද්‍යාලයේ සෘජු ප්‍රාග්ධනයට එකතු වන බව යි. ඒ වෙනුවෙන් දායකයන්ට ලැබෙන පාලක මණ්ඩලයේ ආසනය ඔවුන්ගේ දායකත්වයේ ප්‍රමාණය නො තකා පහසුවෙන් ම ඉවත් කළ හැකි එකකි.

පොදුවේ ගත් විට ආයෝජකයන්ගේ බලය සීමා වෙන තරමට ආයතනවල කාර්යක්ෂමතාව වැඩි විය හැකි ය. මෙයට ඇති තරම් උදාහරණ සෞඛ්‍ය, සංස්කෘතිය සහ ප්‍රවාහනය වැනි අංශවලින් සොයා ගැනීමට හැකි බව පිකෙටි පෙන්වා දෙයි.

ජර්මන්-නෝර්ඩික් ක්‍රමය මඟින් හඳුන්වා දුන් සමාගම් සහ-කළමනාකරණයේ  (co-management) හොඳ ම ප්‍රතිඵලය වූයේ විශාල කොටස් හිමියන්ගේ අනිසි බලපෑම අවම කිරීමට එමඟින් හැකිවීම යි. මේ ක්‍රමය වැඩිදියුණු කිරීම සම්බන්ධයෙන් දැනට ඇති වෙනත් යෝජනා ද සලකා බැලිය හැකි ය. උදාහරණයක් වසයෙන් පිකෙටි පෙන්වාදෙන පරිදි සමාගම්වල අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලය තේරීම සේවකයන් සහ කොටස් හිමියන් යන දෙකොටසගේ ම සහභාගිත්වයෙන් සිදු කළ යුතු බව බ්‍රිතාන්‍යයෙන් ආ එබඳු හොඳ යෝජනාවකි.

ව්‍යාපාරික සමාගම්වල සමාජීය අයිතිය (social ownership) සහ අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලවල හවුල් ඡන්ද බලය තහවුරු කිරීම අති ධනවාදය අතික්‍රමණය කිරීමේ ලා අතිශයින් වැදගත් වන මෙවලම් ය. එහෙත් ඒවා පමණක් ම ප්‍රමාණවත් නො වන බව පිකෙටි පවසයි. ඔහුට අනුව සාධාරණ සමාජයක දිගින් දිගටම පෞද්ගලික දේපළ පැවතිය හැකි බවට එකඟ වීමෙන් මූලික ව ම අදහස් වන්නේ පොදු අවශ්‍යතාවලට පටහැණි අන්දමින් ධනය සංකේන්ද්‍රණය වීම වැළැක්වීම යි. ධනය සංකේන්ද්‍රණය වීම වැළැක්වීමේ එක් ක්‍රමයක් වන්නේ ආදායම අනුව වැඩිවන බදු මඟින් ධනය විභජනය කිරීම යි. අධික ආදායම් ලබන අයගෙන් වැඩි බදු ප්‍රතිශතයක් අය කිරීම නිසා ආර්ථික වර්ධනයට හානිවෙතැ’යි යන්න සාක්ෂිවලින් තහවුරු වී නැති මනස්ගාතයකි. විසිවැනි සියවසේ එක්සත් ජනපදයේ ඉහළ ආදායම් ලබන්නන් සම්බන්ධයෙන් ආදායම් බදු ප්‍රතිශතය ආදායමින් සියයට 70% – 90% පමණ වූ විට දශක ගණනාවක් තිස්සේ ම පෙර නොවූ විරූ අන්දමේ ආර්ථික වර්ධන වේගයක් අත්පත් කර ගැනීමට හැකිවූ බව පිකෙටි පෙන්වා දෙයි. මේ අනුව ඇතැම් අය තර්ක කරන අන්දමට අන්ත අසමානතාව (extreme inequality) යනු සෞභාග්‍යය සහ කාර්මික සංවර්ධනය ජනනය කිරීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය සාධකයක් නො වන බව පෙනේ.

නෝබල් තයාගලාභී ආර්ථික විද්‍යාඥ පෝල් සැමුවේල්සන් Economics: An Introductory Analysis, නමින් 1948 දී ආර්ථික විද්‍යාව ගැන පළ කළ කෘතියේ 1947 වසර සඳහා ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ පැවැති ආදායම් බදු අනුපාත වලට අනුරූපව අනුක්‍රමික බදු ක්‍රමය විස්තර කිරීම සඳහා ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදයේ පැවැති පුද්ගල ආදායම් බදු ප්‍රතිශතය පැහැදිලි කරන වගුවක් අඩංගු කර තිබේ[4]. එහි පරිවර්තනයක් පහත දැක්වේ. 1947 දී ඉහළ ආදායම් සම්බන්ධයෙන් පැවති බදු ප්‍රතිශතය මෙම වගුවේ සඳහන් ප්‍රතිශතයට වඩා වැඩිය. උදාහරණයක් ලෙස ආදායම $ 200,000 ක් වන විට ගෙවිය යුතු ආදායම් බදු ප්‍රතිශතය 91% දක්වා ඉහළ ගිය බව සංරක්ෂණ වාර්තා පෙන්නුම් කරයි.[5]

1947 දී ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ දරුවන් නැති විවාහක පුරුෂයෙකු විසින් සිය ආදායම අනුව ගෙවිය යුතු ආදායම් බදු ප්‍රමාණය – (සියලු සංඛ්‍යා ඇමෙරිකානු ඩොලර් වලිනි)
ආදායම පුද්ගල ආදායම් බද්දආදායම් බද්ද පුද්ගල ආදායමේ ප්‍රතිශතයක් ලෙසආදායම් බදු අය කිරීමෙන් පසු වියදම සඳහා ඉතිරි වන මුදල
$ 1000 හෝ ඊට අඩු$ 00%$ 1000
$ 3000$ 33011%$ 2,670
$ 5000$ 70014%$ 4,300
$ 10,000$ 2,60026%$ 7,400
$ 20,000$ 6,10030%$ 13,900
$ 50,000$ 24,00048%$ 26,000
$ 200,000$ 148,00074%$ 52,000
$ 1,000,000$ 839,00084%$ 161,000

නව ලිබරල්වාදයේ බලපෑමට ලක් වීමට පෙර ඒ හා සමාන ව බ්‍රිතාන්‍යයේ ඉහළ ආදායම් මට්ටම්වල ආදායම් සඳහා බදු අනුපාතිකය 83% ක් විය. එහෙත් මාග්‍රට් තැචර් බලයට පත් වූ වහා ම එය 60% දක්වා පහත දැමුණි. 1988 වන විට කොන්සර්වෙටිව් ආණ්ඩුව ඒ ප්‍රමාණය 40% දක්වා තවදුරටත් පහත දැමූ විට පොහොසත් කොන්සර්වෙටිව් පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරයෙක් ඒ අනුව තමන්ට ලැබෙන බදු සහනය ගණනය කිරීමට කැල්කියුලේටරයේ ඇති බින්දු ප්‍රමාණය මදි යැ’යි උදම් ඇනී ය. 

පොහොසතුන් සඳහා බදු අඩු කිරීමේ මේ ප්‍රවණතාව වැඩි වසයෙන් ම උත්කර්ෂණයට නංවන ලද්දේ නවලිබරල්වාදී ආර්ථික දෘෂ්ටියට අනුව ය. 1980 සිට ක්‍රියාත්මක වූ නවලිබරල්වාදී බදු ප්‍රතිපත්තිය වූයේ ප්‍රාග්ධනය මත  පනවා තිබූ බදු බර සැහැල්ලු කොට එම හිඟ පාඩුව වැටුප් සහ පරිභෝජන භාණ්ඩ මත පටවන බදු වැඩි කිරීමෙන් පියවා ගැනීම යි. ප්‍රාග්ධනය මත පනවා තිබූ බදු බර ඉවත් කළ විට ආයෝජන දිරිමත් කොට ආර්ථික වර්ධනය ඇති කළ හැකි බව මෙය පිටුපස තිබූ මූලික තර්කය යි. වැඩි වැඩියෙන් ආයෝජකයන් ආකර්ෂණය කර ගැනීමේ තරඟයෙන් ජය ගැනීමට බොහෝ රටවල් මේ නවලිබරල්වාදී ක්‍රමෝපාය අනුගමනය කළ බව පිකෙටි පෙන්වා දෙයි. ඒ අනුව වසර 1980 – 2006 අතර යුරෝපා සංගමයේ රටවල සමාගම් බදු 49% සිට 25% දක්වා අඩු කරන ලද අතර ඉහළ  ආදායම් මට්ටම්වල පුද්ගල ආදායම් බදු 67% සිට 42% දක්වා අඩු කෙරිණි. ඒ අතර භාණ්ඩ මත අය කරන අගය එකතු කිරීමේ බදු (VAT) 13% සිට 20% දක්වා ඉහළ දැමිණි. එසේ 2007 වන විට යුරෝපයේ සමස්ත බදු ආදායමෙන් 33% ක් පමණ භාණ්ඩ මත පනවන ලද බදුවලින් ද 40% ක් වැටුප් ශ්‍රමයෙන් අය කරන බදුවලින් ද සමන්විත වූ අතර සමාගම්වලින් අය වූ බදු ආදායම 20% ක් දක්වා පහත වැටිණි.[6] එක්සත් ජනපදයේ සමාගම් හා ඉහළ ආදායම් ලබන පුද්ගලයන්ගෙන් අය කරන බදු ද ඊට අනුරූප ව අඩු විය. මෙහි ප්‍රතිඵලය වූයේ ප්‍රාග්ධනය මත බදු බර අඩු වීමත් වැටුප් මත පැනවූ බදු බර වැඩි වීමත් නිසා සමාජය තුළ ආදායම් විෂමතාව තව තවත් ඉහළ යෑමයි. මේ කාලය තුළ රැකියා විරහිත භාවය වැඩි වූ අතර කොන්සර්වෙටිව් ආණ්ඩු විසින් වැඩ වර්ජන අනුකම්පා විරහිතව මර්දනය කළ නිසා යුරෝපයේ වෘත්තීය සමිතිවලට පෙර තිබූ කේවල් කිරීමේ හැකියාව අඩු විය. එබැවින් පාරිභෝගික බදු හා වැටුප් බදු වැඩි කිරීමට එරෙහි ව ප්‍රබල සාමූහික හඬක් නැගීමට යුරෝපීය වැටුප් ශ්‍රමිකයන්ට නො හැකි විය.

කෙසේ වෙතත් බදු අය කිරීම මඟින් ධනය නැවත විභජනය කිරීමේ දී ඓතිහාසික අත්දැකීම් අපට පෙන්වා දෙන අන්දමට උරුමය (Inheritance) සහ ආදායම (Income) මත පමුණුවන බදු පමණක් ප්‍රමාණවත් නො වන බව පිකෙටි  පවසයි. ඔහු යෝජනා කරන අන්දමට එයට අනුපූරක ව වත්කම් මත ද ක්‍රමයෙන් වැඩි වන වාර්ෂික වත්කම් බද්දක් ද (Wealth Tax) අය කළ යුතු ය. එමඟින් ධනය සංසරණය වීම සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි කළ හැකි ය. වත්කම් බදු යනු කිසියම් ආයතනයක් හෝ පුද්ගලයෙකු විසින් අත්පත් කර ගෙන ඇති මුදල්, බැංකු තැන්පත්, ඉඩකඩම්, සමාගම් ගත නො කරන ලද ව්‍යාපාර, මූල්‍ය වත්කම් ආදී සියලු ම ආකාරයේ නිශ්චල හා චංචල වත්කම් සඳහා පනවනු ලබන බද්දකි.

පිකෙටි පෙන්වා දෙන පරිදි එසේ වත්කම් බදු සම්බන්ධ ව වැඩි අවධානයක් යොමු කිරීමට හේතු කීපයක් තිබේ. ඒ අතරින් වැදගත් ම හේතුව ආදායම් මෙන් වත්කම් වංක ලෙස සැඟවීමට අපහසු වීම යි. වත් පොහොසත්කමින් ආඪ්‍ය ධනවතෙකුගේ ආදායම් බදු ඔහුගේ මුලු ඉපයීම්වලින් සොච්චමක් පමණි. ඔහුගේ ඇත්ත ආදායම පවුලේ අය සන්තක වස්තුව තුළ සඟවන බැවින් හුදෙක් ආදායම් බදු ගෙවීමෙන් පමණක් ඔහුගේ සමාජ වගකීම ඉටු වෙතැ’යි අපේක්ෂා කළ නො හැකි ය. ඇත්ත වසයෙන් ම තමන් සතු වත්කම් හා ධන සම්පත් හා සැසඳූ විට ධන කුවේරයන් ගෙවන්නේ ඉතා අඩු ආදායම් බද්දකි. බොහෝ ධන කුවේරයන් තමන් සතු ආදායම් සහ වත්කම් විදෙස් ගිණුම්වල සඟවා තැබීම මඟින් විවිධ බදු සහන දිනා ගනිමින් සහ වංචනික බදු ප්‍රකාශ ඉදිරිපත් කරමින් බදු ගෙවීමේ සමාජ වගකීම පැහැර හැර තිබේ. මේ නිසා බදු සාධාරණත්වය තහවුරු කරන බදු ක්‍රමයක් හඳුන්වා දී වරප්‍රසාද ලත් පෙළැන්තියක් වෙත ධනය විශාල වසයෙන් සංකේන්ද්‍රණය වීම වළක්වා සමාජ අසමානතාව අඩු කිරීමට කටයුතු කළ යුතු ය.

කෙසේ වෙතත් අතිශයින් ධනවත් බව යනු පොදු යහපත සඳහා සම්මාදම් දීමේ හැකියාව පෙන්නුම් කරන දර්ශකයකි. යම්කිසි තැනැත්තෙකු සතු ව මන්දිර, මහල් නිවාස, ගබඩා සහ කර්මාන්තශාලා වැනි වැදගත් දේපළ ඇත්නම් කිසියම් හේතුවක් නිසා ඒවායින් ආදායම් අපේක්ෂා නො කළත් ඒ සඳහා බදු අය කිරීම කළ යුතු ය. ඇත්ත වසයෙන් ම නිශ්චල දේපොළවලින් බදු අය කරන සෑම රටක් ම බදු අය කරන විට කිසිවකුට එම දේපළවලින් ආදායමක් ලැබෙන්නේ ද නැද්ද යන කාරණය වැදගත් කොට නො සලකයි. (උදාහරණ: එක්සත් ජනපදයේ දේපළ බද්ද සහ ප්‍රංශයේ නිශ්චල දේපළ බද්ද) මෙම නිශ්චල දේපළ බදු ක්‍රමය 18 වන සහ දහනව වන සියවස් තරම් ඈත ට දිව යන්නකි. එහෙත් එහි දී ආයෝජනයේ ප්‍රමාණය නො තකා ඕනෑම වත්කමක් සම්බන්ධයෙන් නියම කෙරුණේ එකම බදු අනුපාතිකයකි. එනිසා පිකෙටි යෝජනා කරන අන්දමේ වත්කම්වල වටිනාකමට අනුව අනුක්‍රමයෙන් වැඩි වන බදු අය කිරීමක දී මෙන් නො ව එහි දී ධනය නැවත බෙදීමක් සිදු වෙන්නේ ඉතා අඩුවෙනි.

අනුක්‍රමයෙන් ඉහළ යන දේපළ උරුම බද්දක් වෙනුවට (ඒවා ආදායම මත නො ව මුළුමනින් ම වත්කම්වල හිමිකම මත රඳා පවතින බදු ය.) වාර්ෂික වත්කම් බද්දක් අය කිරීමේ වාසිය එය වත්කම්වල වෙනස්වීම් අනුව සහ හිමිකරුගේ ගෙවීම් හැකියාවට අනුව වහාම උපයෝගී කර ගත හැකි වීමයි. මෙහි දී උරුම බදු අය කිරීමට මාක් සකර්බර්ග් හෝ ජෙෆ් බෙසෝස් වයස අනූවක් වී ඔවුන්ගේ දේපළ උරුමක්කාරයින්ට පවරන තෙක් බලා සිටීම අවශ්‍ය නො වේ. වත්කම්වල උරුමය පවරන තෙක් බලා සිටීමට සිදු වන දැනට පවතින උරුම බදු ක්‍රමය අලුතෙන් රැස්කරගත් ධනයෙන් බදු අය කර ගැනීම සම්බන්ධ හොඳ ක්‍රමයක් නො වේ. ඒ නිසා ඒ වෙනුවට යොදා ගත හැකි වාර්ෂික වත්කම් බද්ද වඩාත් කාර්යක්ෂම බදු ක්‍රමයකි. කොහොමටත් දැනට පවතින වත්කම් බද්ද උරුම බද්දට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් අය වෙන බදු ක්‍රමයකි. කලක්  එක්සත් ජනපදයේ දී කතා බහට ලක් වූ ප්‍රකෝටිපති බද්ද ද සැලකිය යුතු මහජන අවධානයක් දිනා ගත්තේ ය. කෙසේ වෙතත් සිය වත්පොහොසත්කම්වලින් 20% සිට 30% දක්වා උරුම බදු වසයෙන් තම උරුමකරුවන් ලවා ගෙවීමට වඩා වත්කම්වල මුලු වටිනාකමින් 1% සිට 2% දක්වා වාර්ෂික බද්දක් ගෙවීමට විශාල දේපළ හිමියන් වැඩි කැමැත්තක් දැක්විය හැකි ය.

මෙහි දී ස්ථිර ලෙස පුද්ගලික වූ දේපළක් පවතින්නේ ය සහ ඇතැම් අයට පමණක් ඒවාට උල්ලංඝනය කළ නො හැකි අයිතියක් ඇත්තේය යන්න පිළිගත හැකි විශ්ලේෂණ මඟින් තවදුරටත් වලංගු කළ නො හැකි ය යන්න පිකෙටි අවධාරණය කරයි. ධනය රැස් කිරීම යනු සැම විටම සමාජ ක්‍රියාවලියක ප්‍රතිඵලයකි. වෙනත් සාධකවලට අතිරේකව එය නීතිමය, මූල්‍යමය සහ අධ්‍යාපනික ක්ෂේත්‍රවල සේවා, විවිධාකාර යටිතල පහසුකම්, ශ්‍රමය සම්බන්ධ සමාජීය බෙදීම් මෙන් ම මිනිසා විසින් සිය වස්  ගණනාවක් තිස්සේ රැස් කරගත් දැනුම මත රඳා පවතින්නකි.  එනිසා අධික ලෙස ධනය රැස් කර ඇති උදවිය ඉන් කොටසක් අවුරුදු පතා තම ප්‍රජා සමූහය වෙත පිරිනැමීම ඉතා සාධාරණය. එනිසා  සියලු පුද්ගලික ධන සම්පත්වල අයිතිය තාවකාලික බවට පත් කළ යුතු ය.

බදු ක්‍රමයෙන් ද දේපළ අයිතිය කිසියම් පමණකට සීමා වෙයි. දේපළ උරුම වීම මත පනවන වටිනාකම අනුව අනුක්‍රමණික ව ඉහළ යන දේපළ උරුම බද්ද ඇතැම් සංවර්ධනය වන රටවල 30% සිට 40% දක්වා වැඩි වී තිබේ.  දශක ගණනාවක් තිස්සේ ම ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සහ බ්‍රිතාන්‍යයේ දේපළ උරුම බද්ද 70% සිට 80% දක්වා ප්‍රමාණයක් විය. එය සදාතනික උරුමයක් තාවකාලික අයිතියක් බවට පත් කරන බද්දක් බඳු විය. වෙනත් අන්දමකින් කියන්නේ නම් එමඟින් පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවකට ධනය උරුම කර ගැනීමට ඉඩ දී තිබූ නමුත් වූ නමුත් එසේ උරුමය ඊළඟ පරපුරට මාරු වන හැම විට ම එම ධනයෙන් කොටසක් ප්‍රජාවට පිරිනැමිය යුතු විය. ඒ හැර උරුමය පිළිබඳ බද්ද සහ සමගාමී ව අනුක්‍රමයෙන් වැඩි වන ආදායම් බදු ක්‍රමයක් මඟින් ද පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ ධනය එක් රැස්වීම නොහොත් සංකේන්ද්‍රණය වීමට තිබූ ඉඩකඩ වළක්වන ලද්දේ ය.

පුද්ගලික දේපොළ සහ ධනවාදය අතික්‍රාන්ත කිරීමටත් සහභාගිත්ව සමාජවාදය ගොඩනැඟීමටත් මේ බදු ක්‍රම දෙක ම තවත් වැඩිදියුණු කළ යුතු යැ’යි පිකෙටි යෝජනා කරයි.  කෙටියෙන් කිව්වොත් මෙතෙක් කර ඇති දේවල් ඉක්මවා යන බොහෝ වැදගත් දේවල් නීති සහ මූල්‍ය පද්ධති ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම මඟින් ඉටු කර ගත හැකි ය. මෙහි දී පළමුවෙන් ම සමාගම් තුළ බලය බෙදීම තවදුරටත් විස්තීර්ණ කිරීම මඟින් ප්‍රාග්ධන හිමිකාර සමාජයක් ඇති කර ගත හැකි ය. දෙවනුව ප්‍රාග්ධන හිමිකාරිත්වය තාවකාලික දෙයක් බවට පත් කිරීම පිණිස විශාල වත්කම්වලින් අනුක්‍රමික ව වැඩි වන බදු නියම කොට ඒ මඟින් ලැබෙන ආදායම ලෝක ප්‍රාග්ධන පාරිතෝෂික අරමුදලකට (global capital endowment fund) බැර කළ හැකි ය. එම අරමුදල හරහා වස්තුව සහ ධනය ගෝලීය මට්ටමෙන් නිරන්තරයෙන් සංසරණය වන දෙයක් බවට පත් කළ හැකි ය. අසමානතාව ජාතික රාජ්‍ය ක්‍රමයේ ඵලයක් බැවින් උග්‍ර අසමානතා තුරන් කිරීම සඳහා ජාත්‍යන්තර සහයෝගිතාව අත්‍යවශ්‍ය බව පිකෙටි පවසන්නේ එබැවිනි.

පිකෙටි යෝජනා කරන අන්දමට අනුක්‍රම බදු ගණනය කිරීමේ දී අති විශාල දේපළ උරුමවල සහ උපරිම ආදායම් ශ්‍රේණිවල බදු ප්‍රමාණය වටිනාකමින් 60%-70% පමණ තරම් විය යුතු ය[7]. දේපළ උරුම සහ ආදායම් ප්‍රමාණ රටක ඒක පුද්ගල වත්කම මෙන් දස ගුණයකට වැඩි අවස්ථාවල දී  90% සිට 80 දක්වා බදු අය කළ යුතු ය. මේ බදු අනුපාත  1930 සිට 1980 ගණන් දක්වා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ එක්සත් රාජධානිය විසින් පවත්වා ගෙන ගිය බදු ප්‍රතිශතය හා බෙහෙවින් සමාන ය. එසේ වුව ද මේ කාල පරිච්ඡේදය තුළ ඒ රටවල වැඩි ආර්ථික වර්ධනයක් ඇති වූ බව ද පිකෙටි  මතක් කරයි.

පිකෙටි යෝජනා කරන බදු ක්‍රම අතරින් වඩාත් නවතම බදු ක්‍රමය වන්නේ වත්කමේ ප්‍රමාණය අනුව අනුක්‍රමික ව වැඩිවන වත්කම් බද්ද යි (wealth tax). එක්සත් ජනපදයේ දහනම වන සියවසේ දී ඇරඹුණු ධන බද්ධ හා ප්‍රංශයේ ඉඩම් හා නිවාස බද්ද අදාළ වත්කමේ වටිනාකමින් සියයට එකකට වඩා වැඩි නො වීය. සාමාන්‍යයෙන් එකී බදු ක්‍රමයට  මූල්‍යමය වත්කම් අයත් නොවීය. එහෙත් වර්තමානයේ ධන කුවේරයින්  තමන් සතු මූල්‍ය සම්පත්වලින් බොහොමයක් බදුවලින් ගැලවීම පිණිස අක් වෙරළ (offshore) බැංකු ගිණුම්වල තැන්පත් කර සඟවා තිබේ.  එනිසා වර්තමානයේ පවතින ධන බද්ධ ඇත්ත වසයෙන් ම අනුක්‍රමික බද්දකට වඩා ප්‍රතික්‍රමික (regressive) බද්දකි.

ඒ නිසා පිකෙටි යෝජනා කරන අන්දමට මේ සම්බන්ධ අනුක්‍රමික ආදායම් බදු අනුපාත ජාතික සාමාන්‍ය හා ඊට වඩා අඩුවෙන් ආදායම් ලබන්නන්ගෙන් 0.1% බැගින් ද ජාතික සාමාන්‍ය මෙන් දෙගුණයක් ආදායම් ලබන්නන්ගෙන් 1% බැගින් ද අනුක්‍රමයෙන් වැඩි ව ගොස් ජාතික සාමාන්‍ය මෙන් සිය ගුණයක් ආදායම ලබන්නන්ගෙන් 10% බැගින් ද  ජාතික සාමාන්‍ය මෙන් දහස් ගුණයක් ආදායම ලබන්නන්ගෙන් 60% ක් වසයෙන් ද අනුක්‍රමික ව වැඩි විය යුතු ය. මේ අනුව බදු ගෙවන්නන්ගේ සංඛ්‍යාත්මක පදනම වැඩි වීමක් ද ඉහළ ආදායම් ලබන්නන් විසින් ගෙවන ආදායම් බදු ප්‍රමාණය ධනය සාධාරණ ව නැවත බෙදී යෑම පිණිස උපයෝගී කර ගත හැකි මට්ටමට වැඩි වීමක් ද සිදුවේ.  දැනට පවතින දේපොළ බදු ක්‍රමයේ ඇති සමතල ප්‍රමාණයට(flat rate) වඩා මේ ක්‍රමය මඟින් ධනය බෙදී යෑම වැඩි කළ හැකි ය. ඒ හැර මේ ක්‍රමය මඟින් අඩු ආදායම් ලාභීන්ට ගෙවීමට සිදු වන බදු මුදල් ප්‍රමාණය බෙහෙවින් අඩු කළ හැකි ය. මෙකී බදු අනුපාත යෝජනා කර ඇත්තේ දැනුවත් සාකච්ඡාවකට පදනමක් වසයෙන් බව අවධාරණය කරන පිකෙටි නියම බදු අනුපාත තීරණය කිරීම ආදායම් විෂමතා පිළිබඳ නිවැරදි දත්ත මත සාකච්ඡා කොට තීරණය කළ යුතු බව පෙන්වා දෙයි.

පුළුල් ලෙස ගත්තොත් පිකෙටි යෝජනා කරන  ආකාරයට සාධාරණ සමාජයක බදු ක්‍රමය මූලික බදු වර්ග තුනක් මත රඳා පවතිනු ඇත. ඒවා නම් වටිනාකම අනුව අනුක්‍රමික ව වැඩි වෙන වත්කම් බද්ද, වටිනාකම අනුව අනුක්‍රමික ව වැඩි වෙන දේපළ උරුම බද්ද සහ වැඩිවන ආදායම අනුව අනුක්‍රමික ව වැඩි වෙන ආදායම් බද්ද යන බදු තුන් වර්ගයයි. උදාහරණයක් වසයෙන් ඉහත කී බදු අතරෙන් අනුක්‍රමික ආදායම් බද්ද සහ උරුම බද්ද ජාතික ආදායමෙන් සියයට 5ක් පමණ ලබා දෙනු ඇතැ’යි උපකල්පනය කළ හැකි ය.  ඒ ආදායම මුළුමනින් ම පාහේ සාර්වත්‍රික ප්‍රාග්ධන පාරිතෝෂික අරමුදලට බැර කළ හැකි ය. සමාජ ආරක්ෂණ බදු ද, කාබන් බදු ද ඇතුළත් ව සමස්ත අනුක්‍රමික ආදායම් බදු ප්‍රමාණය ජාතික ආදායමෙන්  සියයට 45ක් පමණ වනු ඇතැ’යි බලාපොරොත්තු විය හැකි අතර එම මුදල සෞඛ්‍ය, අධ්‍යාපනය,  පොදු ප්‍රවාහනය ඇතුළු අනෙකුත් පොදු වියදම් සඳහා යොදා ගත හැකි ය.

ජාතික ආදායමෙන් සියයට 5 ක් පමණ වන වත්කම් සහ උරුම බදු ආදායම වයස 25 ට වැඩි සෑම වැඩිහිටියෙකුට නිත්‍ය මූලික ආදායමක් ලෙස පාරිතෝෂිකයක් ලබා දීමට ප්‍රමාණවත් වනු ඇතැ’යි පිකෙටි කල්පනා කරයි. පිකෙටි ගණන් බලා ඇති අන්දමට මේ පාරිතෝෂිකය 25 හැවිරිදි රටවැසියෙකුට සාමාන්‍යය තත්වය යටතේ සතු කර ගත හැකි මූල ධනයෙන් සියයට හැටක් පමණ වනු ඇතැ’යි උපකල්පනය කළ හැකි ය.

උදාහරණයක් වසයෙන් ගත්තොත් 2010 අවසානයේ දී බටහිර යුරෝපයේ, ඇමරිකාවේ සහ ජපානයේ වැඩිහිටි තරුණයෙකුගේ සාමාන්‍ය පුද්ගලික වත්කම යුරෝ දෙලක්ෂයක් පමණ විය.  ඒ අනුව පුද්ගලයෙකුට ලබා දිය යුතු මූලික ආදායම් පාරිතෝෂිකය යුරෝ 120,000 බැගින් වනු ඇත. මේ අන්දමින් බැලූ විට සෑම පුද්ගලයෙකුට ම සිය වැඩිහිටි ජීවිතය ආරම්භයේ දීම නිවසක් තනා ගැනීමට හෝ තමාගේ ම වූ ජීවන වෘත්තියක් ඇරඹීමට අවශ්‍ය මූල ධනය සහතික කර ගත හැකි වේ.

අද අතළොස්සක් අතර අතිශයින් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇති ධන සම්පත් නිසා ජනගහනයෙන් 50% ක් පමණ වන අඩු ආදායම් ලබන ජන කොටස් අතර ගැවසෙන අල්ප ධනය රටේ සම්පූර්ණ සම්පත් ප්‍රමාණයෙන් 5% වඩා නො වැඩි වේ. දැන් පවතින ක්‍රමය අනුව පොහොසත් තරුණයන් අතළොස්සකට සිය දෙමව්පියන්ගෙන් බිලියන ගණනක මුදල් ප්‍රමාණයක් උරුම වන්නේ ය. නිකරුණේ සිටින කොටසකට මේ සා විශාල උරුමයක් ලැබෙන අතර අන් අයට කිසිවක් ම නො ලැබීම බෙහෙවින් අසාධාරණ ය.

සියල්ලන්ට ම මූලික ආදායමක් සහතික කළ යුතු ය යන යෝජනාවට තරමක දිගු ඉතිහාසයක් ඇත්තේය. 1796 දී තෝමස් පෙන් සිය Agrarian Justice නැමති පොතෙන් මූලික ආදායම් ලබා දීම සඳහා උරුම බද්දක් පැනවිය යුතු යැයි කියා සිටියේ ය. මෑතක දී ඇන්තනී ඇට්කින්සන් ද  අනුක්‍රමික උරුම බද්දක් මඟින් පාරිතෝෂික ගෙවීමේ ක්‍රමයක් යෝජනා කළේ ය. පිකෙටි යෝජනා කරන ක්‍රමය වන්නේ වාර්ෂික උරුම බද්ද සහ වත්කම් බද්ද යන ආදායම් මාර්ග දෙකම යොදා ගෙන සාර්වත්‍රික ප්‍රාග්ධන පාරිතෝෂික අරමුදලක් ඇති කිරීම යි. විෂමතාව සමනය කිරීමේ එක් වැදගත් පියවරක් Universal Basic Income හෙවත් සැමට මූලික ආදායමක් සහතික කිරීම පිළිබඳ යෝජනාව අපි මීළඟ පරිච්ඡේදයෙන් වැඩි දුර සාකච්ඡාවට ලක් කරමු.

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022


[1] Piketty, T. (2020), Capital and Ideology, New York: The Belknap Press of Harvard University Press, pp. 16-17, KE

[2] Piketty, T. (2020), Capital and Ideology, New York: The Belknap Press of Harvard University Press, p. 23 KE

[3] Piketty, T. (2020), Capital and Ideology, New York: The Belknap Press of Harvard University Press, pp 695, KE

[4] Paul A. Samuelson (1948) Economics: An Introductory Analysis, McGraw-Hill Book Company: New York, p.173

[5] https://taxfoundation.org/historical-income-tax-rates-brackets/ – retrieved on 14 Jan 2022

[6] Kaufmann. S & Stutze. I (2017) Thomas Piketty’s Capital in the 21st Century, New York: Verso, pp. 13-14

[7] ආර්ථික විද්‍යාඥ පෝල් සැමුවේල්සන් ගේ  Economics‍ කෘතියේ පළ වූ පරිදි 1947 ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදයේ පැවැති පුද්ගල ආදායම් බදු ප්‍රතිශතය මේ යෝජනාවට අනුරූප ය.

24. අරමුණු පාදක මෙහෙවර ආර්ථිකයක් (Mission Economy) 

(සංවිචාරණීය සමාජයක් කෘතියෙන් තවත් පරිච්ඡේදයක්)

වර්ජිනියා විශ්ව විද්‍යාලයේ සම්මානිත මහාචාර්ය ස්ටීව් රෝඩ්ස් 1984 දී පළ කළ The Economist’s view of the World නමැති ග්‍රන්ථයේ නව 35වැනි සංවත්සර සංස්කරණය ගැන ලියමින් රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්තිවල ඵලදායකත්වය ගැන ෆ්‍රැන්සිස් ෆුකුයාමා අපට නැවත වැදගත් කරුණක් මතක් කරයි. රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්ති මඟින් ආර්ථික වර්ධනය ඇති කිරීමේ වෑයම හැම විට ම නවලිබරල්වාදී ආර්ථික චින්තකයන්ගේ ගර්හාවට ලක් විය. එසේ ගර්හාවට ලක් කිරීම සඳහා යොදා ගන්නා ලද තර්ක අතර අනාගතයට අවශ්‍ය කරන තාක්ෂණය සම්බන්ධයෙන් රජයේ නිලධාරීන්ට අවබෝධයක් නැත, ඒ අනුව ගත යුතු අවදානම් තීරණ සහ ආයෝජන ප්‍රමුඛත්වය තීරණය කිරීමට රජයට හැකියාවක් නැත. ඒ හැර, රජයේ තීරණ එදිනෙදා දේශපාලන අවශ්‍යතා සලකා ගන්නා ඒවා මිස පුළුල් ආර්ථික අවශ්‍යතා මත ගන්නා ඒවා නො වේ යනාදී වසයෙන් රටක කාර්මික ප්‍රතිපත්තිය රජය විසින් තීරණය කරනු ලැබීම නවලිබරල්වාදී චින්තනයේ තදබල විවේචනයට ලක් විය.

එහෙත් බොහෝ විට නවලිබරල්වාදී ආර්ථික විද්‍යාඥයන් විසින් පිළිගැනීමට අකැමැති වුවත් ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය ඇතුළු බොහෝ රටවල රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්තිය බෙහෙවින් සාර්ථක ව ක්‍රියාත්මක වී ඇති බව ෆුකුයාමා පෙන්වා දෙයි. එමෙන් ම ජපානය, තායිවානය හා චීනය වැනි නැගෙනහිර ආසියාතික රටවලට පෙර නො වූ විරූ ආකාරයක ඓතිහාසික ආර්ථික වර්ධනයක් අත්පත් කර ගැනීමට හැකිවීම විවිධ මාදිලියේ රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්ති නිසා සිදු වූවක් බව ද ඔහු පෙන්වා දෙයි.[1] එහෙත් නවලිබරල්වාදී ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ මෙය තේරුම් නො ගත්හ. උදාහරණයක් ලෙස ෆුකුයාමා පෙන්වා දෙන පරිදි 1993 දී ලෝක බැංකුව පිළියෙළ කළ ලෝක සංවර්ධන වාර්තාවේ ‘නැගෙනහිර ආසියාවේ ප්‍රාතිහාර්ය’ යන මැය යටතේ තත් ආර්ථික වර්ධනයට මූලික හේතුව නව සම්භාව්‍ය ආර්ථික විද්‍යාව විසින් උත්කර්ෂණයට නැංවූ මුදලේ ස්ථාවරත්වය සහ මූල්‍ය විනය පිළිබඳ අවශ්‍යතාව බව සඳහන් විය. එහෙත් එම වාර්තාව සඳහා බරපැන දැරූ ජපානය මේ නිගමන ගැන නො සතුටට පත් විය. ඊට හේතුව වූයේ නිශ්චිත තාක්ෂණ ක්ෂේත්‍රවලට පහසු රාජ්‍ය ණය වැඩි වැඩියෙන් ලබා දීම කාර්මික ප්‍රතිපත්තියක් ලෙස හඳුන්වා දීම ආර්ථික වර්ධනයට බල පෑ මූලික සාධකයක් ලෙස ජපානය සැලකූ බැවිනි. ඒ නිසා අකමැත්තෙන් වුව ද සිය වාර්තාව යළි සංස්කරණය කිරීමට ලෝක බැංකුවට සිදුවිය.

තීරණ ගැනීමේ දී අනිසි දේශපාලන පීඩනවලින් මිදුණු වෘත්තීය ස්වතන්ත්‍ර භාවයක් සහිත විෂය විශේෂඥයන්ගේ උපදෙස් තකන විචක්ෂණ රාජ්‍ය නිලධාරි තන්ත්‍රයක් ඇත් නම් දියුණු හා කාර්යක්ෂම රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්තියක් හඳුන්වා දී ක්‍රියාත්මක කිරීම අපහසු කරුණක් නො වේ.

රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්තියක් ලෙස නාමකරණය නොකළ ද ඉදිරි ආරක්ෂක පර්යේෂණ (Advance Defense Research) සඳහා ඉතා දියුණු තාක්ෂණය යොදා ගැනීම පිණිස ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදයේ රාජ්‍ය ආරක්ෂක දෙපාර්තමේන්තුවේ මැදිහත් වීම් හා මඟ පෙන්වීම් ආර්ථික වර්ධනයට තුඩු දුන් නොයෙකුත් නිෂ්පාදන කර්මාන්ත බිහි වීමට හේතු වූ බව නො රහසකි. ඇත්ත වසයෙන් ම පරිගණක, මෘදුකාංග, රේඩාර්, සෙමිකොන්ඩක්ටර්, සංයුක්ත පරිපථ සහ සුප්‍රකට අන්තර්ජාලය පවා බිහි වූයේ එකී මග පෙන්වීම් සහ ඒ සඳහා යොදන ලද රාජ්‍ය ආයෝජන නිසා ය. නව තාක්ෂණයෙන් වෙළඳපොළ ජය ගත් දැවැන්ත නවෝත්පාදකයන් ලෙස සැලකෙන ඇපල්, ගූගල්, ෆේස්බුක් වැනි සමාගම්වලට ඇමෙරිකානු රාජ්‍යයේ ක්‍රියාශීලී සහායකින් තොර ව එකී නවොත්පාදන එළිදැක්වීමට ඉඩ නො ලැබෙන බව නව පරපුරේ ආර්ථික විද්‍යාඥවරියක වන ලන්ඩන් විශ්ව විද්‍යාලයේ ආර්ථික විද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය මරියානා මාස්සුකාටෝ සිය The Entrepreneurial State: Debunking Public vs. Private Sector Myths නමැති ග්‍රන්ථයේ පෙන්වා දෙයි.[2]

මාස්සුකාටෝ උපුටා දක්වන පරිදි ඇමෙරිකානු එක්සත් ජනපදය විසින්  හඳුන්වා දෙන ලද පෙරළිකාර නවොත්පාදන සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් 1982දී ඇමෙරිකානු රජයේ Small Business Innovation Research Programme (SBIR) හෙවත් කුඩා ව්‍යාපාර නවොත්පාදන පර්යේෂණ වැඩ සටහන යටතේ නවොත්පාදන හා නව තාක්ෂණය බිහි කිරීම පිණිස පර්යේෂණ කටයුතු  කිරීමට වාර්ෂික ව කුඩා සමාගම්වලට ආධාර ලබා දීම සඳහා පිහිටුවූ අරමුදල නිසා බිහි වූ ඒවා ය. මේ වන විට එම අරමුදල ඩොලර් බිලියන 2 ක් දක්වා වැඩි කර තිබේ. ඒ මඟින් බිහි කර ඇති පුරෝගාමී නවොත්පාදන සමාගම් සහ නව තාක්ෂණ නිර්මාපකයන් ගණනාවකි. පෙරළිකාර තාක්ෂණික හඳුන්වාදීම්වලට ප්‍රකට ඇපල් සමාගම පවා රාජ්‍ය අරමුදල්වල දායකත්වයෙන් සාර්ථකත්වයෙන් ඵල ප්‍රයෝජන ලබා ගත්තේ ය. ඇපල් සමාගමේ නිර්මාතෘ ස්ටීව් ජොබ්ස්ගේ ප්‍රතිභාපූර්ණ ආකර්ෂණීය නිපැයුමක් ලෙස සැලකෙන අයිෆෝනයට යොදා ගෙන ඇති GPS හෙවත් ගෝලීය තැන් සෙවුම් පද්ධතිය, ස්පර්ශ සංවේදන තිරය සහ අන්තර්ජාල තාක්ෂණය රජයේ දායකත්වය නිසා බිහි වූ නවොත්පාදන අතර ප්‍රධාන ය.

ගූගල් සමාගම උදාහරණයකට ගත්තොත් එහි සෙවුම් යන්ත්‍රය (search engine) විසින් උපයෝගී කර ගනු ලබන ඇල්ගොරිතම ගූගල් සමාගම විසින් ස්වෝත්සාහයෙන් ආයෝජනය කොට සොයා නිපදවා ගත් දේවල් නො වේ. නවොත්පාදන සඳහා මුදල් යෙදවීමේ අවදානම ගැනීමට බොහෝ පෞද්ගලික ආයෝජකයන් මුල දී මැලි වෙද්දී එම ඇල්ගොරිතම වර්ධනය කර ගැනීමට තුඩු දුන් පර්යේෂණවලට අවශ්‍ය අරමුදල් සැපයුණේ රාජ්‍ය අංශයෙන් බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි.

ජනාධිපති බයිඩන් විසින් මෑත දී  විධායක නියෝග මඟින් ක්‍රියාත්මක කිරීමට කටයුතු යොදා ඇති නව  රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්ති දෙක ඉන් පෙර පැවති රාජ්‍ය නිර්බාධ නවලිබරල්වාදී ආර්ථික චින්තනයට කළ පිටු පෑමක් ලෙස හුවා දැක්විය හැකි ය. ඉන් පළමු වැන්න වන්නේ මෙතෙක් චීනය ආදී විදේශීය රටවල් මත රඳා පැවතුණු උසස්-තාක්ෂණය සම්බන්ධ සැපයුම් දාමය යළි අත්පත් කර ගැනීම යි.  ඒ අනුව දැනට චීනය සහ තායිවානය වැනි රටවල සැපයුම මත රැඳී ඇති ඇමෙරිකානු හා යුරෝපීය තාක්ෂණික හැකියාවන්, විශේෂයෙන් සෙමිකොන්ඩක්ටර් හා ප්‍රොසෙසර් වැනි තීරණාත්මක තාක්ෂණික උපාංග නිෂ්පාදන හැකියාව යළි අත්පත් කර ගැනීමට ඇමෙරිකාව අදහස් කරයි.  උදාහරණයක් වසයෙන් දැනට ගෝලීය සෙමිකොන්ඩක්ටර් සැපයුමෙන් හරි අඩක් TSMC  නමැති තායිවාන සෙමිකොන්ඩක්ටර් සමාගම විසින් නිපදවනු ලබයි. ඒ අතර වඩා වැඩි ලාභයක් ලබා ගැනීම සඳහා ඉන්ටෙල් වැනි ප්‍රවීණ ඇමෙරිකානු සෙමිකොන්ඩක්ටර් සමාගම් සිය නිෂ්පාදන කර්මාන්ත ශාලා චීනයට විතැන් කර තිබේ. චීනය දැනට මත් ප්‍රකාශ කර ඇති පරිදි ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ තායිවානය චීනයේ කොටසක් බවට පත් වුවහොත් සමස්ත ගෝලීය සෙමිකොන්ඩක්ටර් නිෂ්පාදනය තීරණාත්මක ලෙස චීනය සතු විය හැකි බැවින් ඉන්ටෙල් වැනි සමාගම්වලට ලැබිය හැකි අධික ලාභය නො තකා සැපයුම් ජාලය චීනයේ ආධිපත්‍යයෙන් මුදා ගැනීම ජනාධිපති බයිඩන්ගේ ආණ්ඩුවේ ප්‍රතිපත්තිය වී තිබේ.  සැපයුම් ජාලය සුරක්ෂිත කිරීම හැරෙන විට බයිඩන් ආණ්ඩුවේ අනෙක් වැදගත් ම රාජ්‍ය කාර්මික ප්‍රතිපත්තිය වසයෙන් සැලකෙන්නේ ඛනිජ ඉන්ධන භාවිතය අවම කළ අඩු කාබන් විමෝචනයක් සහිත ආර්ථිකයකට සංක්‍රමණය වීම වේගවත් කිරීම යි. එය ද ආර්ථිකයට රාජ්‍යයේ තීරණාත්මක මැදිහත් වීම පිළිබිඹු කරන්නකි.  ජපානය 1960 ගණන්වල දී අනුගමනය කළාක් මෙන් මෙවැනි රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දීම නවොත්පාදන සහ නව තාක්ෂණික විසඳුම් දිරි ගන්වන සුලු පුරෝගාමී කාර්යයන් ලෙස සැලකිය හැකි ය. එහෙත් එවැනි රාජ්‍ය මැදිහත්වීම් වෙළඳපොළ මඟින් සියල්ල තීරණය වන නවලිබරල්වාදී ආර්ථික චින්තනයට නම් අනුකූල නො වේ.

විචක්ෂණ ඉදිරි දැක්මක් ඇති ව ආණ්ඩුවක් කටයුතු කරන විට එමඟින් ආර්ථික සංවර්ධනයට තුඩු දෙන නවොත්පාදන බිහි කිරීම ඉලක්ක කර ගෙන ම රාජ්‍යය ප්‍රතිපත්ති සැකසීම අත්‍යවශ්‍ය ම කොන්දේසියක් නො වේ. මාස්සුකාටෝ විස්තර කරන පරිදි 1962 සැප්තැම්බරයේ දී ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ජෝන් කෙනඩි “මනුෂ්‍ය සංහතිය විසින් මෙතෙක් අත්දැක ඇති ඉතාමත් භයානක සහ අනතුරුදායක වික්‍රමය “ යනුවෙන් හඳුන්වමින් මිනිසෙකු සඳ මතට යවා ආපසු ගෙන්වා ගැනීමට ගත් තීරණය එවැන්නකි. ලයිකා නමැති බැල්ලගෙන් පටන් ගෙන එ් වන විට රුසියාවේ යුරි ගගාරින් වොස්ටොක් චන්ද්‍රිකාවෙන් පොළොව වටා ඉහළ අජටාකාශයේ භ්‍රමණය වී පැමිණ තිබූ නමුත් මිනිසෙකු චන්ද්‍රයා මතට බැස නැවත පැමිණීමට සැලසුම් කිරීම ඒ කාලයේ මනුෂ්‍යයන්ට අත්පත් කර ගත හැකි ඉහළතම ජයග්‍රහණය විය. සෝවියට් රුසියාව සහ ඇමෙරිකාව අතර පැවති සීතල යුද්ධය නිසා ඇමෙරිකාව පරයා රුසියානු අජටාකාශ තාක්ෂණය ඉදිරියට ඒම පිළිබඳ බිය එකී වික්‍රමාන්විත ප්‍රයත්නයට එක් හේතුවක් විය.  එහෙත් සඳ තරණය ප්‍රමුඛ අජටාකාශ ගවේෂණය සඳහා හඳුන්වා දුන් ඇපලෝ වැඩසටහන  නිසා එක්සත් ජනපදයේ නාසා (NASA) ආයතනය ඇතුළු තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රයට අයත් විවිධ රාජ්‍ය ආයතන, විශ්ව විද්‍යාලවල පර්යේෂණ අංශ  සහ කොන්ත්‍රාත්තු ක්‍රමයට යොදා ගත් පෞද්ගලික අංශයේ විශේෂඥ සමාගම් විසින් ලබා දුන් දායකත්වය අජටාකාශ ගවේෂණය පිළිබඳ නව යුගයක් පමණක් නො ව තාක්ෂණය පදනම් කරගත් නවොත්පාදන රැසක් බිහි කිරීමට ද හේතු විය.                                                                                                                   

ඇපලෝ ව්‍යාපෘතියට ඩොලර් බිලියන 28ක් (2020 වටිනාකම අනුව ඩොලර් බිලියන 283ක්) හෙවත් ඇමෙරිකානු රාජ්‍ය අයවැයෙන් 4%ක් වෙන් කෙරුණි. එම වැය ශීර්ෂයේ විශාලත්වය ගැන සඳහන් කළ කෙනඩි ජනාධිපතිවරයා “මේ මඟින් ලැබිය හැකි ඵල ප්‍රයෝජන මොනවා දැ’යි හරියට ම කිව නො හැකි නමුත් එක්තරා අන්දමකට මෙය අපේ ඉදිරි දැක්ම පිළිබඳ අප තබා ඇති විශ්වාසයේ සහතිකයක් යැ’යි” සඳහන් කළේ ය [3].  

මහජන අරමුදල් යොදා ගැනීම සම්බන්ධ අද කාලයේ ඇති විවේචන අනුව ඇපලෝ වැඩසටහනට යොදන ලද මුදල් අපතේ යැවීමක් ලෙස සලකනු ඇත. එහෙත් ඇපලෝ ව්‍යාපෘතිය නිසා විවිධ ක්ෂේත්‍රවල ඇති වූ තාක්ෂණික ප්‍රගතිය සෑහෙන කලක් තිස්සේ ඇමෙරිකාව විද්‍යාත්මක දියුණුවේ පුරෝගාමි දායකයා ලෙස බුහුමනට ලක් කිරීමට සමත්  විය. මුල් පෙළේ විද්‍යා පර්යේෂණ ආයතන, කීර්තිමත් විශ්ව විද්‍යාල, නොබෙල් ත්‍යාගලාභී සංඛ්‍යාව, කීර්තිමත් විද්‍යා වාර ප්‍රකාශන සහ නවොත්පාදන සඳහා ලබාගත් පේටන්ට් බලපත්‍ර සංඛ්‍යාව ආදි දැනුම පිළිබඳ දර්ශක අතින් අනෙකුත් බොහෝ රටවලට වඩා ඇමෙරිකාව ඉදිරියෙන් සිටීම මඟින් පිළිබිඹු කරන්නේ එයයි.

වසර දහයක් ඇතුළත හඳට මිනිසෙකු යවා නැවත ගෙන්වා ගැනීමේ අරමුණ මුල් කොට බිහි වූ ඇපලෝ ව්‍යාපෘතියට යොදා ගත් තාක්ෂණය සහ සංවිධානීය වැඩපිළිවෙළ මින් පෙර නොවූ විරූ එකක් විය. නාසා ආයතනය, විවිධ විශ්වවිද්‍යාල පර්යේෂණායතන හා කොන්ත්‍රාත්කාර පෞද්ගලික සමාගම් ද ඇතුළු ව 400,000 කට කිට්ටු කාර්ය මණ්ඩලයක් ඇපලෝ වැඩපිළිවෙළට යොදා ගනු ලැබී ය. අද අප පරිගණක මෘදුකාංග යනුවෙන් හඳුන්වන නිෂ්පාදනවල සමාරම්භය ඇපලෝ ව්‍යාපෘතියයි. මේ ව්‍යාපෘතිය නිසා බිහි වූ දැවැන්ත  සංකීර්ණ කටයුතු කොටස්වලට බෙදා කළමනාකරණය කිරීමේ විධික්‍රමය පසුව බෝයිං සමාගම විසින් ලෝකයේ ප්‍රථම ජම්බෝ ජෙට්යානය නිපදවීමේ දී  යොදා ගන්නා ලදී. හඳට මිනිසෙකු යැවීමේ අභිමතාර්ථය ජය ගැනීම ‘මෙහෙවරක්’ (Mission) ලෙස සලකමින් කටයුතු කළ අන්දමට භයානක වසංගත රෝග ජය ගැනීම, ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම නතර කිරීම පිණිස ආර්ථිකය නිර්කාබනීකරණය කිරීම, අධ්‍යාපනයේ ගුණාත්මක බව ඉහළ නැංවීම හා අධ්‍යාපනික කටයුතු සඳහා ඉංග්‍රීසි බස භාවිත කිරීමේ හැකියාව සැමට ලබා දීම මඟින් දැනුම අත්පත් කර ගැනීමේ විෂමතා අවම කිරීම එසේ මෙහෙවරක් ලෙස සලකා ඉටු කළ හැකි ඇතැම් දේවල් ය. මෙවැනි බරපතළ ප්‍රශ්න හුදෙක් තාක්ෂණික විසඳුම්වලින් පමණක් විසඳිය හැකි ඒවා නො වේ. ඒ සඳහා නව තාක්ෂණය මත පදනම් වූ නවොත්පාදන පමණක් නො ව සමාජීය, සංවිධානාත්මක හා දේශපාලනික ක්ෂේත්‍ර වල ද ඵලදායක  නව එළඹුම් ගොඩනගා ගත යුතු ය. 

මරියානා මාස්සුකාටෝ Mission Economy හෙවත් ‘මෙහෙවර ආර්ථිකය’ යනුවෙන් හඳුන්වන්නේ එයයි.  හඳට මිනිසෙකු යවා ආපසු ගෙන්වා ගැනීම ‘මෙහෙවර’ (Mission) ලෙස සැලකූ විට එය ඉටු කර ගැනීම පිණිස කළ යුතු ලොකු කුඩා සංකීර්ණ කටයුතු හඳුනා ගෙන ඒවා පොදු හා පුද්ගලික යන දෙ අංශයේ ම අනුපූරක දායකත්වයෙන් ඉටු කර ගැනීමේ වැඩපිළිවෙළක් සැකසීමේ විධික්‍රමය නිදර්ශනයකට ගෙන මෙහෙවර ආර්ථිකයක් සංවිධානය කිරීම යනු කුමක් ද යන්න වටහා ගත හැකි ය.  මාස්සුකාටෝ යෝජනා කරන අන්දමට මේ සඳහා රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තිය තුළින් නිශ්චිත පොදු අරමුණ ඉටු කර ගන්නා අන්දම පැහැදිලි ව විස්තර කිරීම අතිශයින් වැදගත් ය. මෙහෙවර ආර්ථිකයක මූලික අරමුණු සඳහා යොදා ගත හැකි ඉලක්ක සඳහා මාස්සුකාටෝ සුවිශේෂයෙන් යෝජනා කරන්නේ අප 17 වැනි පරිච්ඡේදයේ දී සාකච්ඡාවට ලක් කළ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්කයි (sustainable development goal).

මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙන අන්දමට මිෂන් එකොනොමි (mission economy) හෙවත් මෙහෙවර ආර්ථිකයක් ගැන කතා කිරීමේ දී ද අතිශයින් වැදගත් වන්නේ අපේක්ෂිත ඵලය යි.  ඒ අනුව රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති සකස් කිරීමේ දී ආර්ථිකයේ වර්ධන වේගය සහ ලාභය ඉපයීමට වඩා වැදගත් විය යුත්තේ මහජනතාවට අත්විඳිය හැකි නිශ්චිත ඵල ප්‍රයෝජන සහ මහජනතාවට වැදගත් පොදු අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීමයි. ඒ එලඹුමට අනුව පුද්ගලික අංශයේ සමාගම් පාලනයේ දී පවා හුදෙක් කොටස් හිමියන්ගේ පමණක් නො ව, කාර්ය මණ්ඩලය, පාරිභෝගිකයන් සහ පොදු ප්‍රජා සංවිධාන ඇතුළු සියලු පරදු දරන්නන්ගේ (stakeholders) පොදු යහපත මුල් වන ආකාරයේ සමාගමික අරමුණක් හරය කර ගත යුතු ය.

මෙහෙවර මුල්කර ගත් ආර්ථික එළඹුමක දී වැදගත් වන්නේ උද්දාමශීලී අපේක්ෂාවලින් ආවේශ විය හැකි විවිධ අංශවල ක්‍රියාශීලී දායකත්වය හා කාර්ය ශූර නවොත්පාදන ඉස්මතු කළ හැකි ඉලක්ක තෝරා ගැනීම යි. වෙනත් අන්දමකින් කිව හොත් කළ යුත්තේ සියල්ලන් සඳහා සාධාරණ වඩා හොඳ අනාගතයක් සමපේක්ෂණය(speculation) කිරීමත් එය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පුද්ගලික හා පොදු යන උභය අංශවල ම ආයෝජන එකට සංවිධානය කර ගැනීමත් ය. අවසානයේ දී මිනිසෙකු සඳ මතට යවා ආපසු ගෙන්වා ගැනීමට හැකි වූයේ එම අරමුණ ඉටු කිරීමට සමත් ඒකාබද්ධ එළඹුමක් පරිකල්පනය කර ගැනීමට සියලු පරදු දරන්නන්ට (stakeholders) හැකිවීම නිසා බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි.

එහෙත් මෙහි දී ප්‍රශ්නය වන්නේ සාමාන්‍යයෙන් අලුතින් සිතිය නො හැකි, වෙළඳපොළ අසමත්කම් සහ ඌනතා ආමන්ත්‍රණය නො කරන, මහජන යහපත තකා සාර්ථක නියාමනයක් කිරීමට අසමත්, අකාර්යක්ෂම, දූෂිත, කම්මැළි සහ තරබාරු නිලධාරි තන්ත්‍රයක් ලෙස ආණ්ඩු සාමාන්‍යයෙන් අත්පත් කර ගෙන ඇති අපකීර්තිය යි. එයට අනුව සිවිල් නිලධාරීහු සිලිකන් මිටියාවතේ චිර ප්‍රකට ව්‍යවසායකයන් මෙන් නිර්මාණශීලී අවදානම් ගැනීමට සූදානම් අය නො වෙති. ඒ නිසා අවදානම් ගැනීමට සූදානම් නවෝත්පාදනලෝලී පෞද්ගලික ව්‍යවසායකයන්ට එක හා සමාන ව තරඟ කළ හැකි සමතල ක්‍රීඩා පිටියක් සාදා දී ආණ්ඩුව ආර්ථිකයට මැදිහත් වීමෙන් ඉවත් විය යුතු බව කියනු අපට නිතර ඇසේ.

එහෙත් මේ පටු දැක්මෙන් අත් මිදෙන තෙක් ආර්ථික ක්‍රමය පිළිබඳ ගැටලුවලට විසඳුම් සෙවීම අපහසු බව මාස්සුකාටෝගේ මතය යි. අද්‍යතන ධනවාදය ‘මිෂන්’ හෙවත් ‘මෙහෙවර’ මුල් කර ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට නම්  ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සහ ව්‍යාපාරික කටයුතු  මෙහෙයවීම පිණිස පොදු අරමුණ  නමැති අදහස පාදක කරගත් නව දේශපාලන හා ආර්ථික ආඛ්‍යානයක් ගොඩ නගා ගත යුතු ය.  ඒ අනුව සැකසෙන සමාජ සම්බන්ධකම්, පැවරුම් සහ සංනිවේදනවල ඒකායන ප්‍රතිඵලයක් ලෙස වඩාත් සාධාරණ සහ ධරණීය සමාජයක් බිහි කිරීම අරමුණ කරගත් උද්දාමශීලී අභිප්‍රායක් අප තුළ තිබිය යුතු ය. එකී සජ්ජන සමාජය බිහි කිරීමට ආර්ථිකයේ අගයන් නිපදවන සියල්ලන් (value creators) හැකි තාක් දුරට අන්තර්ග්‍රහණය වන ප්‍රායෝගික ක්‍රමවේදයක් ද තිබිය යුතු ය. අගය නිපදවීම (value creation) සහ අගය ප්‍රතිව්‍යාප්ත කිරීම (value distribution) අතර ශක්තිමත් සම්බන්ධතාවක් බිහි කිරීම පිණිස ධනය සාමූහික ව නිපදවීම ද එකී පොදු අරමුණ මුල් කර ගෙන සිදුවිය යුතු ය.[4] මෙහි දී අගය ප්‍රතිව්‍යාප්ත කිරීම යනු හුදෙක් ඒකරාශී වීමෙන් පසු ධනය නැවත බෙදාහැරීම (wealth redistribution) පමණක් නො ව ඒකරාශී වීමට ඉඩ නො තබා කල් තියා ම සාධාරණ ව ධනය බෙදා හැරෙන අන්දමද (wealth pre-distribution) නිර්ණය කිරීම යි. මෙයට උදාහරණයක් ලෙස අප 23 වැනි පරිච්ඡේදයේ සවිස්තර ව සාකච්ඡා කරන සියලු දෙනාට නිශ්චිත ආදායමක් සහතික කරන සාර්වත්‍රික මූලික ආදායම (Universal basic Income) පිළිබඳ අදහස ගෙන හැර දැක්විය හැකි ය.

මේ අනුව ආර්ථිකය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමේ දී පොදු අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම අරභයා පොදු සහ පෞද්ගලික යන උභය පාර්ශව අතර අන්‍යෝන්‍ය ඵලදායකත්වය ඇති කර ගන්නේ කෙසේ ද යන්න වැදගත් ය. මෙහි තේරුම නම් අවදානම පොදු අංශයටත් ප්‍රතිලාභ පෞද්ගලික අංශයටත් පැවරෙන දැනට ඇති  පොදු-පෞද්ගලික පංගුකාරිත්වය (public-private partnership) නම් හිස් යෙදුම බැහැර කොට ප්‍රතිලාභ මෙන් ම අවදානම ද සමාන ව බෙදී යන සහජීවනයක් පෞද්ගලික හා පොදු අංශ අතර ඇති කිරීම යි.

මෙහෙවර මුල් කර ගත් ආර්ථික වර්ධන එළඹුමක් යනු හඳුනා ගත් සමාජීය අරමුණු ඉටු කර ගැනීම පිණිස ආර්ථිකය යොමු කළ යුතු දිසාව තෝරා එය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස විසඳිය යුතු ගැටලු මොනවාද ඒ සඳහා ආර්ථික පද්ධතිය සැලසුම් කර ගන්නේ කෙසේ ද යන්න විස්තර කිරීමයි. එහි දී රටවැසියන් සහ ව්‍යාපාර යන දෙකොට්ඨාසය ම සම්බන්ධ කර ගත  හැකි සහ ආර්ථිකය හා සම්බන්ධ විවිධාකාර ක්‍රියාකාරීන් අතර නවොත්පාදන, ආයෝජන සහ සහයෝගය උත්ප්‍රෙරණය කළ හැකි ආකාරයේ ප්‍රතිපත්ති සැකසීම මෙහි දී අත්‍යවශ්‍යය වේ. එහි තේරුම වන්නේ වෙළඳපොළේ ඇති කිනම් ගැටලු අප විසින් විසඳිය යුතු ද යන්න වෙනුවට කිනම් ආකාරයක වෙළඳපොළක් අප විසින් පවත්වා ගෙන යා යුතු ද යන්න තීරණය කිරීම යි. නව ඩිජිටල් තාක්ෂණය සම්බන්ධ ඇති නැති පරතරය අවම කිරීම, වැඩි වැඩියෙන් පුනර්ජනනීය බල ශක්තිය ආදේශ කර ගැනීම, සාගරවල ඇති ප්ලාස්ටික් අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීම ආදී සුවිශේෂී ප්‍රශ්නයකට විසඳුම් සෙවීමේ දී වුවද වඩා ඵලදායක තාක්ෂණික නවොත්පාදන විසඳුම් ඒ සඳහා යොදා ගැනීම ද ඉන් අදහස් වේ. එහි දී වැරදි ප්‍රශ්නය නම් කොයි තරම් මුදලක් ඇත් ද? ඉන් අපට කළ හැක්කේ කුමක් ද? යන්නයි. නිවැරදි ප්‍රශ්නය වන්නේ අවශ්‍යතාව කුමක් ද? එම අවශ්‍යතාව ඉටු කර ගැනීමට අය වැය යළි සකසා ගත යුත්තේ කෙසේ ද යන්න බව මාස්සුකාටෝ පවසයි.

මෙහි දී ආණ්ඩුව සහ ධනවාදය යන දෙක ම ගැන බරපතළ ලෙස නැවත සිතා බැලීමක් කළ යුතු ය. ධනවාදය වෙනස් කිරීම යනු ආණ්ඩුව සැකසී ඇති ආකාරය සහ ව්‍යාපාර කටයුතු කරන ආකාරය යන දෙක ම වෙනස් කිරීමත් පොදු හා පුද්ගලික ආයතන අතර ගොඩ නැගෙන අන්තර් සම්බන්ධතාවේ ස්වරූපය තීරණාත්මක ව වෙනස් කිරීමත් බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි. මෙහෙවර මුල් කර ගත් සංවර්ධනයේ දී ආයතනවල පාලන ව්‍යුහය සහ ආයතන අතර සම්බන්ධතාව මෙහෙයවිය යුත්තේ හඳුනා ගත් අරමුණ සාක්ෂාත් කර ගැනීම පොදු අභිමතාර්ථය වසයෙන් සලකමිනි.

මේ අනුව ආණ්ඩුව යනු හුදෙක් වෙළඳපොළ ප්‍රවර්ධනය කිරීම පිණිස ගැටලු විසඳන ආයතනයක් යනුවෙන් පවතින ආකල්පය වෙනස් වී ආණ්ඩු පවතින්නේ නිශ්චිත පොදු අරමුණු ඉෂ්ට කර ගැනීමට ය යන ආකල්පය ඇති කර ගත යුත්තේ ය. වෙළඳපොළ ප්‍රශ්න විසඳීමේ කටයුත්ත ආණ්ඩුවක ප්‍රධාන කාර්යය නො වේ.  ඒ වෙනුවට ආණ්ඩුව කළ යුත්තේ සමාජීය අවශ්‍යතා හා පොදු අරමුණු ඉටු කර ගැනීමට දායකත්වය ලැබෙන අන්දමට වෙළඳපොළ මෙහෙයවීම යි. ඒ සඳහා ආර්ථිකයේ දිශානතිය විය යුත්තේ කුමක් දැ’යි තීරණය කිරීම සහ සියලු නියාමන කටයුතු ඒ පරමාර්ථය ඉටු කර ගැනීම සඳහා පවත්වා ගෙන යෑමත් ආණ්ඩුවේ කාර්යය බව මාස්සුකාටෝ කියයි.

මේ සම්බන්ධයෙන් අතිශයින් වැදගත් වන්නේ ආණ්ඩුවේ නිලධාරි තන්ත්‍රයේ ආකල්පය යි. නිර්බාධක වෙළඳපොළ ක්‍රමයක් පවත්වා ගෙන යෑම ආණ්ඩුවේ මූලික රාජකාරිය වසයෙන් සලකා කටයුතු කරනවා වෙනුවට පොදු අරමුණු ඉටු කිරීම සඳහා අවදානම් ගැනීමට නො පැකිළෙන ඒකාබද්ධ යන්ත්‍රණයක් ලෙස නිලධාරි තන්ත්‍රය කටයුතු කළ යුතු ය. හඳට මිනිසෙකු යවා ආපසු ගෙන්වා ගැනීම වැනි මෙහෙවරක් තීරණය කළ පසු එහි ඇති සියලු අවදානම් ආමන්ත්‍රණය කරමින් පොදු සහ පෞද්ගලික යන අංශ දෙක ම මෙහෙයවමින් අධිෂ්ඨානශීලී ව කටයුතු කිරීමට කෙනඩිගේ ආණ්ඩුවට හැකි විය.

ඒ අනුව ‘ආණ්ඩුව පවතින්නේ හුදෙක් වෙළඳපොළ අසමත් වන අවස්ථාවල දී හිඩැස පිරවීමට ය’ යන සාම්ප්‍රදායික සිතුවිල්ලෙන් අප මිදිය යුතු ය. ආණ්ඩුව කේන්ද්‍රීය ව්‍යවසායකයෙකු හා නවෝත්පාදකයෙකු වසයෙන් කටයුතු කළ යුතු ය. නවෝත්පාදනයේ ලා පුරෝගාමී වීම ආණ්ඩුවට ආගන්තුක කටයුත්තක් නො වේ. අද පුද්ගලික අංශය විසින් අත්පත් කර ගෙන ඇති ව්‍යාපාර සඳහා උපයෝගී වන බොහෝ තාක්ෂණික සොයා ගැනීම් ආණ්ඩු විසින් පොදු අරමුදල් භාවිතයෙන් හෝ පොදු ආයතන මඟින් නවොත්පාදනය කරනු ලැබූ ඒවා ය.

නවොත්පාදනය සම්බන්ධයෙන් ආකර්ෂණීය කීර්තියක් අත්පත් කරගත් අයිෆෝන්, අයිපෑඩ් වැනි ජනප්‍රිය නිෂ්පාදන හඳුන්වා දුන් ඇපල් සමාගම උදාහරණයකට ගෙන මාස්සුකාටෝ මේ සම්බන්ධයෙන් කදිම විවරණයක් සපයයි.  නිවසක ගරාජයකින් ඇරඹී වෙළඳපොළ බලයේ බලකණුවක් වී යැයි සැලකෙන ඇපල් සමාගම නිර්මාණාත්මක සංහාරයේ (creative destruction) ඉන්ද්‍රකීලයක් ලෙස නිරන්තරයෙන් හුවා දක්වනු ලැබේ. එහෙත් ඇත්ත වසයෙන් ම ඔය හුවා දක්වන තරම් ඇපල් සමාගම වෙළඳපොළ බල පරාක්‍රමය නිසාම ලෝකය ජය ගත් ආයතනයක් නො වන බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි. ඇපල් සමාගම ආරම්භයේ දී එයට මූල්‍යාධාර සැපයුණේ ඇමෙරිකානු ආණ්ඩුවේ SBIR හෙවත් කුඩා ව්‍යාපාර නවොත්පාදන පර්යේෂණ ආයතන (Small Business Innovation Agency) ) වැඩසටහන යටතේ ය. එපමණක් නො ව එහි බොහෝ ‘ස්මාට්’ නිෂ්පාදනවලට යොදා ගත් තාක්ෂණය බිහිවුණේ පොදු අරමුදල් ආයෝජනය වූ APRA, NASA, DARPA වැනි රාජ්‍ය ආයතනවල ව්‍යාපෘති හා වැඩසටහන් නිසා ය.[5]  මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙන අන්දමට ඇත්ත වසයෙන් ම අයිෆෝනය වැනි මෙවලමක යොදා ගෙන ඇති හැම තාක්ෂණයක් ම ජනිත වුණේ රාජ්‍ය ආධාර මඟින් හෝ පොදු අරමුදලින් පවත්වා ගෙන යන ආයතනවලින් ක්‍රියාත්මක වූ වැඩසටහන් මගිනි. අයිෆෝනය සඳහා යොදා ගෙන ඇති සංනිවේදන තාක්ෂණයට අතිරේක ව අන්තර්ජාලය, GPS හෙවත් ගෝලීය තැන් සෙවුම් පද්ධති, ටච් ස්ක්‍රීන් හෙවත් ස්පර්ශ තිරය, SIRI යනුවෙන් හැඳින්වෙන හඬ ආධාරක ක්‍රමය ආදි මේ සියලු උපාංගවලට පාදක තාක්ෂණය පොදු අරමුදල්වල අනුග්‍රහය ලැබූ රාජ්‍ය හා අර්ධ රාජ්‍ය ආයතනවල සොයා ගැනීම් ය. ඇපල් සමාගමේ නිර්මාතෘ ස්ටීව් ජොබ්ස් අවිවාදයෙන් ම කෘතහස්ත නිර්මාණශීලී  පුද්ගලයෙකු බව ඇත්තකි. එහෙත් අයිෆෝන්-අයිපෑඩ් අධිරාජ්‍ය ගොඩනැගීම සම්බන්ධයෙන් ඔහු වෙත ආරූඪ කර ඇති  ජනප්‍රිය විශ්වාසය නිසා ඇපල් සමාගම ඒ තත්වයට ගෙන ඒම සඳහා පොදු අරමුදලින් බිහිවුණු තාක්ෂණය විසින් ඉටු කරන ලද තීරණාත්මක කාර්යභාරය නො සලකා හැරීම අයුතු ය. ඇපල් සමාගම බදු ගෙවීම පැහැර හැරීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වුණ විවාදයේ දී රාජ්‍ය ආධාර ක්‍රමවලින් ලද මෙවැනි ඵල ප්‍රයෝජන ලබාගැනීම් ගැන අවශ්‍ය තරම් අවධානයක් යොමු නො විණි. නවෝත්පාදනයේ දී අවදානම් ගැනීමට මැලි නො වූ පොදු  වැඩසටහන්වල ඵල ප්‍රයෝජන නිසා පසු කලක ඉමහත් ධනස්කන්ධයක් උපයා ගත් ඇපල් වැනි සමාගම් එම ආදායමෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් බදු ගෙවීම මඟින් පොදු අරමුණු ඉටු කිරීමට දායකවීම මඟ නො හැරිය හැකි යුතුකමක් බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි.

ආණ්ඩුවක් විසින් මෙහෙවර ආර්ථිකය මෙහෙයවනු ලැබීමට අනුරූප කාර්යභාරයක් ඇමෙරිකාවේ DARPA හෙවත් ආරක්ෂක කටයුතු සම්බන්ධ උසස් පර්යේෂණ ව්‍යාපෘති පිළිබඳ ඒජන්සිය (Defense Advance Research Project Agency) වැනි ආයතන විසින් ඉටු කරනු ලැබී ය. එහි කටයුතු හුදෙක් උසස් තාක්ෂණික පර්යේෂණ සඳහා අවශ්‍ය අරමුදල් සැපයීම පමණක් නො වී ය. තෝරා ගත් සුවිශේෂී නිශ්චිත ඉලක්ක හඳුනා ඒවා සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය මූල්‍ය හා මානව සම්පත් ඒ කරා යොමු කරවීම, නවොත්පාදන අවස්ථා සඳහා නව කවුළු විවර කිරීම, තාක්ෂණික සංවර්ධනයේ නියැලෙන පුද්ගලික හා පොදු ආයතන අතර අන්තර් සම්බන්ධකම්  ගොඩනැගීම, නවොත්පාදන සඳහා ආයෝජනය කිරීමට ව්‍යාපාර ප්‍රාග්ධන හිමියන් පොලඹවා ගැනීම වැනි කටයුතු රැසක් එම ආයතනයෙන් ඉටු විය. DARPA ආයතනය බිහි කරනු ලැබුවේ තාක්ෂණික විශිෂ්ටත්වය නො කඩවා ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සතු ව පවත්වා ගෙන යෑම සඳහා ය. ඒ නිසා එකී මෙහෙවර(Mission) ඉටු කිරීම සඳහා අවශ්‍ය ආක්‍රමණශීලී වැඩ සටහනක් DARPA ආයතනය විසින් පවත්වා ගෙන යන ලදී. වසරකට ඩොලර් බිලියන 3ක වැය ශීර්ෂයක් සහ 240 ක කාර්ය මණ්ඩලයකින් සමන්විත වූ එම ආයතනය නම්‍යශීලී වැඩ සංස්කෘතියකින් යුක්ත වුවක් විය. ආයතනයේ නිශ්චිත ව්‍යාපෘති හා වැඩ සටහන් සඳහා අවශ්‍ය ගුණාත්මක බවින් උසස් කළමනාකරුවන් අදාළ ව්‍යාපෘතියට අනුකූල ව අවුරුදු 4-6 දක්වා කෙටි කාලීන කොන්ත්‍රාත්තු පදනම යටතේ බඳවා ගන්නා ලදී. එනිසා ඔවුහු පොදු අරමුණ කරා ළඟා වීම සම්බන්ධයෙන් තමන්ට හිමි නිශ්චිත කාර්ය නො වළහා ඉටු කිරීම පිණිස අවශ්‍ය අවදානම් ගැනීමට පසුබට නො වන අය වූහ.

 DAPRA ආයතනික මොඩලයේ ප්‍රධාන ලක්ෂණ හතරක් මසුකටෝ සිය Entrepreneurial State නමැති ග්‍රන්ථයේ මෙසේ හුවා දක්වයි.[6]

  • බලාපොරොත්තු සහගත නවෝත්පාදනීය අදහස් අත්හදා බැලීම සඳහා අයවැය සම්බන්ධයෙන් සැලකිය යුතු ස්වායත්ත භාවයක් ඇති විචක්ෂණ විද්‍යාඥයින්ගෙන් සහ ඉංජිනේරුවන්ගෙන් සමන්විත සාපේක්ෂ වසයෙන් කුඩා වූ කාර්යාල සමුච්චයකින් DAPRA ආයතනික ව්‍යුහය සමන්විත යි. මෙකී  කාර්යාල ප්‍රතික්‍රියාවක් ලෙස නො ව ඉදිරි දැක්මක් සහිතව ප්‍රගාමී ලෙස කටයුතු කරමින් තමන් පරිචය දක්වන ක්ෂේත්‍රය සම්බන්ධ පර්යේෂණ න්‍යාය පත්‍රය තීරණය කරයි. එහි දී හඳුනා ගත් සුවිශේෂ තාක්ෂණික අභියෝග ජය ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය විද්‍යාඥයන් සහ තාක්ෂණික ශිල්පීන් විශ්ව විද්‍යාල සහ අනෙකුත් පොදු හා පෞද්ගලික ආයතනවලින් තෝරා ගෙන සම්බන්ධීකරණය කොට කණ්ඩායම් ලෙස මෙහෙයවා ගැනී ම ද එම කාර්යාල විසින් ම ඉටු කරනු ලබයි.    
  • නවෝත්පාදනීය පර්යේෂණ සඳහා අවශ්‍ය වන මූල්‍යාධාර ලබා දෙන්නේ විශ්ව විද්‍යාල පාදක පර්යේෂකයන්, නව නිපැයුම් සඳහා ම අලුතින් බිහි කළ සමාගම් සහ පළපුරුදු සමාගම්වලින් සමන්විත සාමූහිකයකට යි. එහි දී ප්‍රාථමික පර්යේෂණ සහ ඉහළ මට්ටමේ පර්යේෂණ අතර වෙනස නො සැලකේ. මන්ද ඒ දෙවර්ගය ම ගැඹුරු ලෙස එකිනෙක හා වෙළී තිබෙන බැවිනි. ඒ හැර පර්යේෂණවල දී අවශ්‍ය ප්‍රගතිය නො පෙන්වන කණ්ඩායම්වලට වෙන් කළ මූල්‍යාධාර වැඩි ප්‍රගතියක් දක්වන කණ්ඩායම්වලට පැවරීමේ බලය ද DAPRA ව්‍යාපෘති කළමනාකරුවන් සතු ය.
  • ආයතනයේ අරමුණ වන්නේ ප්‍රායෝගික ව උපයෝගී කර ගත හැකි විසඳුම් හඳුන්වා දෙන ආකාරයේ තාක්ෂණික දියුණුවක් ඇති කර ගැනීම යි. අදාළ සමාගම්වලට සිය නවොත්පාදන වෙළඳපොළට හඳුන්වා දීමට ආධාර කිරීම දක්වා DAPRA ආයතනයේ කාර්යභාරය පුළුල් කර ගැනීමට කළමනාකරුවන්ට ඉඩ තිබේ.
  • නවෝත්පාදනීය අදහස් සහ ඒ සඳහා අවශ්‍ය සම්පත් ජනිත කිරීම පිණිස එකිනෙකට වෙනස් පර්යේෂණ හා සංවර්ධන ආයතන අතර සහයෝගිතාව තහවුරු වන ලෙස සම්බන්ධීකරණ කටයුතු අධීක්ෂණය කිරීම DAPRA ආයතනයේ වගකීමක් වීම.

ඒ අනුව ආයතන මට්ටමින් පමණක් නො ව ආණ්ඩුවක් වසයෙන් වුවද DAPRA මොඩලයට අනුරූප ව සුදුසු සාකල්‍ය එළඹුමක් අනුගමනය කිරීම මෙහෙවර ආර්ථිකයක අරමුණු ඉටු කර ගැනීමට දායකත්වය දෙන ආයතනවලට කළ හැකි ය. මේ අනුව කටයුතු කිරීමට නම් ආණ්ඩුවේ පරිපාලන තන්ත්‍රය ගුණාත්මක, ආකල්පීය හා සංවිධානාත්මක යන සියලු අංශවලින් ම ප්‍රතිසංවිධානය විය යුතු ය.

නව තාක්ෂණ ක්ෂේත්‍රයේ DAPRA ආයතනය වැනි පොදු ආයතන ඉටු කළ ඵලදායක පුරෝගාමී කාර්යභාරය අදාළ වන්නේ යහමින් අරමුදල් හා සම්පත් ඇති ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය වැනි විශාල රටවල්වලට පමණක් නො වේ. ඩෙන්මාකය හා ඊශ්‍රායලය වැනි කුඩා රටවල් ද ආණ්ඩුවේ මුලපිරීමෙන් හා මෙහෙයවීමෙන්  නවොත්පාදන හඳුන්වා දීම සාර්ථක කර ගෙන තිබේ. වර්තමානයේ චීනයේ පුනර්ජනනීය බල ශක්තිය හා පරිසර හිතකාමී කාර්මිකකරණය සඳහා අවශ්‍ය බොහෝ දියුණු තාක්ෂණික විසඳුම් ලබා ගන්නේ කුඩා රටක් වූ ඩෙන්මාකයෙන් බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි. එමෙන් ම තායිවානයේ කාර්මික තාක්ෂණ පර්යේෂණ ආයතනය, ඊශ්‍රායලයේ ප්‍රධාන විද්‍යාඥයාගේ කාර්යාලය, ජපානයේ ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම සහ කර්මාන්ත පිළිබඳ අමාත්‍යාංශය, සිංගප්පූරුවේ විද්‍යා තාක්ෂණ පර්යේෂණ කටයුතු ඒජන්සි ආයතනය එක්සත් ජනපදයේ DAPRA ආයතනයට අනුරූප ව සිය රටවල තාක්ෂණික නවොත්පාදන නිර්මාණය කිරීමේ ලා පුරෝගාමී විය. මෙහි ලා තවත් වැදගත් උදාහරණයක් වන්නේ නූතන ඉලෙක්ට්‍රොනික් කර්මාන්තයේ ඉන්ද්‍රකීලයක් ව ඇති දකුණු කොරියාව යි. කොරියාව සෙමිකොන්ඩක්ටර් කර්මාන්තයට අවතීර්ණ වුණේ 1970 ගණන්වල දී ඇමෙරිකානු තාක්ෂණික සමාගම් ආකර්ෂණය කරමින් අඩු මිලට හොඳ පුහුණු ශ්‍රමිකයන් සැපයීමට එරටට තිබූ හැකියාව උපයෝගී කර ගනිමිනි. ඊළඟ දශකයේ දී නිෂ්පාදන ශක්‍යතාව ඇති කොරියානු ව්‍යාපාරිකයන්ට නවෝත්පාදනය සඳහා අනුබල දෙන තීරණාත්මක කාර්මික ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දෙමින් කොරියාව ඉලෙක්ට්‍රොනික භාණ්ඩ වෙළඳපොළෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් සිය අණසකට නතු කර ගත්තේ ය.

රාජ්‍ය අංශය අනුක්‍රමයෙන් අකාර්යක්ෂම කිරීම නවලිබරල්වාදය අනුදත් රාජ්‍ය නායකයන්ගේ දැනුවත් මෙහෙයවීමෙන් සිදු වූවකි. ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ ඇති භයානක ම වචන කිහිපය වන්නේ “මම රජයෙන්, මං ආවේ උදව් කිරීමටයි” යනුවෙන් කීම බව නවලිබරල්වාදී ආර්ථික චින්තනයේ කස කරුවෙකු වූ ඇමෙරිකානු ජනාධිපති (1981-1989) රොනල්ඩ් රේගන් වරක් පැවසී ය. රාජ්‍ය අංශයේ කාර්යක්ෂමතාව අවම වීමට ඇති හේතු ඉවත් කරනවා වෙනුවට එමඟින් ඔහු අදහස් කළේ රාජ්‍ය අංශයේ කාර්ය අවම කොට පෞද්ගලික අංශය ප්‍රමුඛ කොට ආර්ථිකය ගොඩ නැඟීම යි.

තදනන්තර ව රජයේ ආර්ථික භූමිකාව සම්බන්ධයෙන් වැරදි මතවාද කිහිපයක් වපුරන ලද බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි. ඉන් පළමු වැන්න නම්  ආර්ථික වටිනාකම් නිපදවීම පෞද්ගලික අංශයේ කටයුත්තක් බැවින් රාජ්‍ය අංශයේ කාර්ය හුදෙක් ඒ සඳහා අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයීමකට සීමා විය යුතු බව යි. ඒ අනුව ආර්ථික ක්‍රීඩාවේ නීති සැකසීම, නියාමනය සහ වෙළඳපොළ ඌනතා පූරණය කිරීම හැරෙන්නට වෙන කිසිවක් රජය විසින් නො කළ යුතුයැ’යි අදහස් කෙරිණි. 2008 මූල්‍ය අර්බුදයේ දී සමස්ත ආර්ථිකය කඩා වැටීමෙන් බේරා ගැනීමට මහ බැංකුවලට තීරණාත්මක ව මැදිහත් වීමට සිදු වුණත් සාමාන්‍යයෙන් මහ බැංකුවක කාර්යභාරය ලෙස සැලකුණේ ව්‍යාපාරවලට හිතකර ලෙස පොලී අනුපාත සහ ණය පහසුකම් පවත්වා ගෙන යෑමයි. රජයේ භූමිකාව අවම කළ මේ වැරදි මතවාදයේ ප්‍රතිඵලය වූයේ නව නිෂ්පාදන ක්‍රමවේද හා  නවොත්පාදන හඳුන්වා දීම සම්බන්ධ තිබූ විශ්වාසය පොදු ආයතනවලින් ගිලිහී යෑමයි. ඒ අනුව නිර්මාණාත්මක අවදානම් ගැනීමට රාජ්‍ය ආයතන මැලි වීම නිසා ඒවා හුදු අක්‍රිය හා අකාලික ආයතන බවට පත් විය. ඒ සමඟම විශ්ව විද්‍යාල අනුබද්ධිත පර්යේෂණ ආයතන හා විද්‍යාර්ථින් සමඟ පමණක් නො ව පෞද්ගලික අංශය සමඟ ඒකාබද්ධ ව නවොත්පාදන බිහි කිරීම සම්බන්ධයෙන් එතෙක් ඉටු කළ මෙහෙයවුම් භූමිකාව ද රාජ්‍ය ආයතනවලින් ගිලිහී ගියේ ය. මේ නිසා DARPA වැනි රාජ්‍ය ආයතන විසින් ඉටු කළ පුරෝගාමී මෙහෙවර කටයුතු අමතක  කරමින් ආර්ථික වටිනාකම් බිහි කරන්නේ පෞද්ගලික අංශයෙන් පමණකි යන්න පොදු විශ්වාසයක් බවට පත් විය.

දෙවැනි වැරදි මතවාදය වන්නේ ආණ්ඩුව පවතින්නේ වෙළඳපොළ අසමත්කම් නිසා ඇතිවෙන හිඩැස පිරවීමට පමණකි යන්න යි. වෙළඳපොළ අසමත්කම්වලට නොයෙකුත් හේතු තිබිය හැකි ය. ඒ අතර පාරිභෝගිකයන් හා වෙළෙන්දන් අතර එක සමාන තොරතුරු හුවමාරු නො වීම නිසා ඇතිවෙන අසමමිතික බව හෝ  සමාජ යහපත සැලසෙන ආර්ථික විද්‍යාවේ දී ධන බාහිරතා (positive externalities) ලෙස හැඳින්වෙන පොදු සේවා හා භාණ්ඩ, මහජන සෞඛ්‍ය සහ මූලික පර්යේෂණ ආදිය සඳහා පොදු අරමුදල් සැපයීම හෝ එසේත් නැතිනම් පරිසර දූෂණය වැනි ඍණ බාහිරතා (negative externalities) ද තිබිය හැකි ය.  ධන බාහිරතා යනුවෙන් සාමාන්‍යයෙන් අදහස් වන්නේ කිසියම් කටයුත්තකින් තුන්වැනි පාර්ශවයකට නිරායාසයෙන් ම ලැබෙන වාසිය යි. උදාහරණයක් ලෙස විකිණීම සඳහා මල් වවන කෙනෙකු ඒ මඟින් මී පැණි නිපදවීමට මී මැසි පාලනයේ නියැලෙන අසල්වැසියෙකුට අනායාසයෙන් ම වාසියක් සලසයි. වෙළඳපොළ අසමත්කම්වලට මැදිහත් වීම යන අදහසට අනුව  පරිසර දූෂණය වැනි අවස්ථාවල දී මැදිහත් වී දූෂකයා විසින් හානිපූරණය කළ යුතු ය යන තර්කය මත විශේෂ කාබන් බද්දක් අය කිරීම රජයේ කාර්යයක් ලෙස සැලකේ. එමෙන් ම බදු ප්‍රතිපත්තිය මඟින් එක්රැස් වන ධනය ප්‍රතිව්‍යාප්ත කිරීම ද සැලකෙන්නේ වෙළඳපොළ අසමත්කම්වලට රජය යොදන පිළියමක් ලෙස ය.

එහෙත් අධ්‍යාපනයට අරමුදල් යෙදවීම වැනි ධන බාහිරතා (positive externalities) සම්බන්ධ ව ගත හොත් නවලිබරල්වාදීන් අදහස් කරන්නේ රජය අධ්‍යාපනයට මැදිහත් විය යුත්තේ පෞද්ගලික අංශය විසින් අධ්‍යාපනික අවශ්‍යතා සපුරාලීමට අසමත් වන අවස්ථාවල දී පමණකි කියා ය. එම අදහස තහවුරු කිරීමට නවලිබරල්වාදීන් යොදා ගන්නා එක් තර්කයක් වන්නේ වෙළඳපොළ තරඟය සහ ලාභ ලැබීමේ චේතනාව නිසා පාරිභෝගිකයන්ට අධ්‍යාපනය සම්බන්ධයෙන් හොඳ තෝරා ගැනීමක් කළ හැකි නමුත් රාජ්‍ය පරිපාලන කටයුතු මඟින් ගන්නා තීරණවල දී එවැනි තේරීමක් කිරීමට අවස්ථාවක් නො ලැබෙන බව යි.  මේ හැර දේශපාලන අනුග්‍රහය, ඥාති සංග්‍රහය සහ නොයෙකුත් දූෂිත ක්‍රියා නිසා අවදානමට ලක් වන බැවින් වෙළඳපොළ මඟින් ලබාදෙන තේරීම් තරම් හොඳ තේරීම් රාජ්‍ය අංශයට ලබා දිය නො හැකි බව ද නිතර හුවා දක්වනු ලැබේ. එහෙත් මෙය නිවැරදි නම් වෙළඳපොළ අසමත් වන අවස්ථාවල දී රජය මැදිහත් වීමෙන්  හොඳ ප්‍රතිඵලයක් ලැබෙන්නේ කෙසේ ද යන්න එමඟින් විස්තර නො වේ. එයාර්බස් සමාගම ප්‍රංශ හා ජර්මන් ආණ්ඩුවල ඒකාබද්ධ මූලික ආයෝජනවලින් අරඹා මගී ගුවන් යානා නිෂ්පාදන ක්ෂේත්‍රයේ විශිෂ්ටතම ව්‍යාපාරයක් බවට පත් වූ විට නවලිබරල්වාදීන් එය හැඳින්වූයේ පෞද්ගලික අංශයට ඇති ව්‍යාපාරික අවස්ථාවක් පැහැර ගැනීමක් ලෙසිනි.

ඇත්ත වසයෙන් ම ක්‍රමෝපායික ලෙස යෙදවූ විට රාජ්‍ය අංශයේ ආයෝජන නිසා  පුද්ගලික අංශයේ ආයෝජන ද දිරිගැන්වේ. එයා බස් සමාගමට පෞද්ගලික අංශයෙන් යෙදවුණ ආයෝජන ඊට නිදසුනකි. තාක්ෂණික දියුණුවේ ඉතිහාසය සලකා බලන විට තීරණාත්මක නව සොයා ගැනීම් බිහි කර ගැනීමට හැකි වූ බොහෝ අවස්ථාවල දී රාජ්‍ය ආයෝජන මූලික වූ බව පෙනේ.  නැනෝ තාක්ෂණය හා ජීව තාක්ෂණය සම්බන්ධ නවොත්පාදන වැනි ආරම්භයේ දී අවදානම ගත යුතු බොහෝ ක්ෂේත්‍රවල ආයෝජන කිරීමට රාජ්‍ය අංශය ඉදිරිපත් වී බිය සැක ඉවත් නො කරන්නට පෞද්ගලික අංශය ඒ සඳහා ආයෝජනය කිරීම පසුබෑමකට ලක් වන්නට ඉඩ තිබුණු බව මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි.

තෙවැනි වැරදි මතවාදය ලෙස මාස්සුකාටෝ හඳුන්වන්නේ ආණ්ඩුව කටයුතු කළ යුත්තේ පෞද්ගලික අංශයේ ව්‍යාපාරික ආයතනයක් ලෙස ය යන ප්‍රකට විශ්වාසය යි. මින් අදහස් වන්නේ කිසිදු අවදානමක් ගැනීමෙන් තොර ව ආණ්ඩුව පුද්ගලික ව්‍යාපාරයක් ලෙස තමන්ට නියමිත සීමිත කටයුත්ත ඉටු කළ යුතු බව යි. එකී සීමිත කටයුතු නම් ව්‍යාපාරික ඒකාධිකාර ඇතිවීම වැළැක්වීම, නීතිය හා සාමය ආරක්ෂා කිරීම සහ අවශ්‍ය අවස්ථාවල දී පමණක් නියාමනය කිරීම වැනි ක්‍රියා මඟින් ආර්ථික ක්ෂේත්‍රයේ තරඟකාරී ලෙස නියැලෙන්නන් සඳහා සම බිමක් පවත්වා ගෙන යෑම යි. ඒ හැරෙන්නට ආණ්ඩුව විසින් වෙන කිසි දෙයක් නො කළ යුතු බව නවලිබරල්වාදීන්ගේ අදහස විය. ආණ්ඩුවේ ආයතන පුද්ගලික අංශයේ මෙන් ව්‍යාපාරික විනයක් ඇති ව පවත්වා ගෙන යා යුතු බව හැරෙන්නට ඉන් කියවෙන්නේ පොදු ප්‍රවාහනය හා මහජන සෞඛ්‍ය වැනි සාම්ප්‍රදායික ව රජය මඟින් පවත්වා ගෙන ගිය පොදු සේවාවලින් සැලකිය යුතු කොටසක් පෞද්ගලික අංශයට පවරා දිය යුතු බව යි.  

ආණ්ඩුවේ කටයුතු ව්‍යාපාරික ආයතනයක් ලෙස පවත්වා ගෙන යුතු ය යන අදහසට අනුකූල ව 1980 ගණන්වල ඇතැම් ව්‍යාපාරවේදී ගුරුකුල විසින් හඳුන්වා දෙනු ලැබූ  New Public Management හෙවත් ‘පොදු අංශයේ නව කළමනාකරණය’ නමැති සංකල්පය යටතේ පොදු අංශයේ කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ නැංවීමේ අටියෙන් ලාභ ලැබීම පොදු ආයතනවල මූලික අරමුණ කර ගත යුතුයැ’යි නිර්දේශ කෙරිණි.  ඒ හැර  ආණ්ඩුව මඟින් කළ යුතු සේවා සැපයීම් ආදිය කොන්ත්‍රාත්තු මත පෞද්ගලික අංශයට පැවරීම ද බෙහෙවින් උනන්දු කෙරුණි. මෙහි දී එක් ප්‍රබල තර්කයක් වුණේ සමාගමක කොටස්කරුවන්ට එම සමාගමේ කළමනාකරුවන් වග වෙන අන්දමට සමාන ව මහජනතාවට රජයේ සේවකයන් වග වෙන අන්දමේ ක්‍රමයක් නොමැති වීම විශාල අඩුපාඩුවක් බවයි. කොටස්කරුවන්ට මෙන් නො ව මහජනතාවට ආණ්ඩුවේ කළමනාකාරිත්වය ගැන එවැනි වග වීමක් ඉල්ලා සිටිය හැක්කේ වසර පහකට වරක් පැවැත්වෙන මැතිවරණයක් මඟින් පමණි.

එහෙත් 1990 වන විට නව පොදු කළමනාකරණ සංකල්ප උපයෝගී කරගත් රටවලට ඉන් බලාපොරොත්තු වූ ප්‍රතිඵල නො ලැබෙන බව පෙනී යන්නට විය. කොන්ත්‍රාත්කරුවන් බාර ගත් ඇතැම් සේවා නිසි ලෙස ඉටු නො විණි. NPM (New Public Management) හෙවත් පොදු අංශයේ නව කළමනාකරණ සංකල්පයට අනුව දිරි ගන්වන ලද නිර්නියාමනය නිසා බැංකු ක්ෂේත්‍රයේ අවදානම් හැසිරීම් නිරන්තරයෙන් දක්නට ලැබුණි. දිගු කාලීන ආයෝජන සඳහා වෙහෙසෙනු වෙනුවට කෙසේ හෝ කොටස් මිල ඉහළ දමා ගැනීමේ කෙටි කාලීන වැඩපිළිවෙළවලට සමාගම් ඇබ්බැහි වෙන්නට පටන් ගත්තේ ය. රජයේ සේවා කටයුතු බහිස්සේවාපර්ණය (outsource) කිරීම හෙවත් පිටස්තර ප්‍රභව වලට පැවරීම නිසා අදාළ නිෂ්පාදන හා සේවාවල ගුණාත්මක බව පවත්වා ගැනීමට ආණ්ඩුවලට අපහසු විය. එහෙත් පුද්ගලීකරණය වූ ප්‍රවාහන සේවාවලින් බලාපොරොත්තු වූ කාර්යක්ෂමතාව හා නවීකරණය ඉටු නොවිණි. ඒ නිසා බ්‍රිතාන්‍ය වැනි රටවල පෞද්ගලීකරණය කළ දුම්රිය සේවා යළි පවරා ගත යුතුයැ’යි උද්ඝෝෂණ ඇති විය.  සෞඛ්‍ය හා අධ්‍යාපන අංශවල මහජන සේවා ලාභ ලබන ව්‍යාපාර බවට පරිවර්තනය කිරීමට තැත් කිරීම නිසා සෞඛ්‍යයට සහ අධ්‍යාපනයට මහජනයා විසින් ගෙවිය යුතු මිල සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගිය අතර රෝගීන් සහ ශිෂ්‍යයන් හුදු සේවාදායකයන් ලෙස සැලකුණි. එහෙත් මේ අතර ප්‍රංශය වැනි රටවල රජය මඟින් කාර්යක්ෂම ලෙස පවත්වා ගෙන ගිය දුම්රිය සේවය අන් රටවල පොදු ප්‍රවාහන සේවාවලට ආදර්ශයක් විය.  ප්‍රංශ රජය සතු EDF නමින් හැඳින්වෙන විදුලි සහ ගෑස් සමාගම අසල්වැසි බ්‍රිතාන්‍යය බෙල්ජියම සහ ඉතාලිය යන රටවල සේවාදායකයන් සඳහා ද විදුලි හා ගෑස් සේවා කාර්යක්ෂම ව සපයයි.

තවත් වැරදි මතවාදයක් වන්නේ රජයේ කටයුතු බහිස්සේවාපර්ණය කිරීම හෙවත් පිටස්තර ප්‍රභව වලට පැවරීම මඟින් අවදානම අඩු කර බදු ගෙවන්නන්ගේ මුදල් ඉතිරි කර ගත හැකි බව යි. නවලිබරල්වාදීන් අනුදත් පොදු අංශයේ නව කළමනාකරණ සංකල්පයට අනුව යෝජනා කළ ප්‍රතිසංවිධාන ක්‍රම අතර පොදු ආයතන පුද්ගලීකරණය කිරීම, පොදු අංශයට අයත් ප්‍රමාණයෙන් විශාල සංස්ථා හා සමාගම් විමධ්‍යගත කිරීම හා කොටස්වලට කැඩීම හා පොදු ආයතනවල වැටුප් ගෙවීම කාර්යසාධනය ඉලක්ක අනුව සිදු කිරීම ද විය. මේ යෝජනා බ්‍රිතාන්‍යයේ නවලිබරල්වාදී මාග්‍රට් තැචර් අගමැතිනියගේ කාලයේ පමණක් නො ව ටෝනි බ්ලෙයාර්ගේ ලේබර් ආණ්ඩුව විසින් ද පුද්ගලීකරණය, පොදු හා පුද්ගලික පංගුකාරිත්වය (public and private partnership) සහ බහිස්සේවාපර්ණය ආදි වසයෙන්  මහත් උද්යෝගයෙන් හඳුන්වා දෙනු ලැබීය. එහෙත් ඒ අනුව විදේශික රාජ්‍ය සමාගම්වලට ද බ්‍රිතාන්‍යයේ සේවා සැපයීම් අත්පත් කර ගැනීමට ඉඩ දෙනු ලැබීය. ඒ නිසා වැඩි අයිතියක් හොං කොං රජය සතු MTR සමාගම ලන්ඩන් උමං දුම්රිය මාර්ග සංවර්ධනයට දායක වූ අතර ලන්දේසි රජය සතු ජාතික දුම්රිය ප්‍රවාහන සේවය සතු ඇබලියෝ සමාගම බ්‍රිතාන්‍යයේ බස් සහ දුම්රිය සේවා ද පවත්වා ගෙන යයි. මේ අනුව හැම රාජ්‍ය සමාගමක් ම අකාර්යක්ෂම ය යන නිගමනය නිවැරදි නො වන බව පෙනී යයි. කෙසේ වෙතත් ලෝක බංකුව සහ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල මඟින් දිරි ගන්වන ලදු ව ලංකාව ඇතුළු සංවර්ධනය වන රටවල් බොහෝමයක් ද පොදු අංශයේ නව කළමනාකරණ සංකල්පය මඟින් හුවා දැක්වූ පෞද්ගලීකරණ වැඩපිළිවෙළ උද්යෝගයෙන් අනුගමනය කළේ ය. බ්‍රිතාන්‍යයේ මෙය කො‍තෙක් තදින් පැතිරිණි දැ’යි කිව හොත් Private Finance Initiative (PFI) හෙවත් පුද්ගලික මූල්‍ය ආයෝජන වැඩපිළිවෙළ යටතේ රෝහල්, බන්ධනාගාර, පාසල් සහ ආරක්ෂක සේවා ගොඩනැගිලි වැනි සාමාන්‍යයෙන් රාජ්‍ය අංශය මඟින් පවත්වා ගෙන යන පහසුකම් පෞද්ගලික සමාගම්වල පංගුකාරිත්වයෙන් නවීකරණය කිරීම හඳුන්වා දෙන ලදී.  

පොදු අංශයේ නව කළමනාකරණ සංකල්පය අනුදත් පරිදි රජය කුඩා විය යුතු අතර රජයේ මූල්‍ය පාලනය සමබර අයවැයක් මත පදනම් කර ගත යුතු විය. වෙනත් අයුරකින් කිව හොත් වාර්ෂිකව ලැබෙන ආදායම ඉක්මවා යන මුදලක් රජය විසින් වැය කිරීම කිසිසේත් ම නො කළ යුතු දෙයක් ලෙස සැලකුණි. ඒ අතර ණය ප්‍රතිශතය ඉහළ යෑම වළක්වා ණය ප්‍රමාණය අඩු කර ගත යුතු බවත් පැවසිණි. ඒ අනුව අවදානම් ආයෝජන වසයෙන් සැලකුණු සියලු දේවල් රජය විසින් පිටු දැකිය යුතු විය. එහෙත් පෞද්ගලික අංශයට බහිස්සේවාපර්ණය (outsource) කෙරුණු රෝහල් හා පාසල් නවීකරණය සඳහා වැය වන මුදල රජය විසින් ගෙවනු ලැබිය යුතු බව පිළිගැනිණි. කෙසේ වෙතත් බහිස්සේවාපර්ණයට අනුව පෞද්ගලික අංශයට පැවරෙන ව්‍යාපෘති සඳහා වැය වන මුදල ඒ හා සමාන ව්‍යාපෘතියක් රාජ්‍ය අංශය මඟින් ණය ක්‍රම යටතේ ක්‍රියාත්මක කිරීමට යන මුදලට වඩා 40% කින් වන බව  බ්‍රිතාන්‍යය රජයේ විගණකාධිපති වාර්තා උපුටා දක්වමින් මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙයි.

ආණ්ඩුවල කටයුතු බහිස්සේවාපර්ණය කෙරෙන එක් වැදගත් අංශයක් වන්නේ රජයේ ආයතනවලට අවශ්‍ය විවිධ මෘදුකාංග නිපදවා ගැනීමයි. එහෙත් බොහෝ පොදු ආයතන එසේ සැපයෙන මෘදුකාංගවලින් බොහෝමයක් තමන්ට අවශ්‍ය කටයුත්ත සඳහා උචිත ඒවා නො වන බව පෙන්වා දී ඇති අවස්ථා එමටය. 2011 දී බ්‍රිතාන්‍ය මහජන සෞඛ්‍ය සේවයට රෝගීන්ගේ වාර්තා තැබීමේ මෘදුකාංගයක් පිළියෙළ කිරීම සඳහා පවුම් බිලියන 10ක් පෞද්ගලික කොන්ත්‍රාත්කරුවන් සඳහා වියදම් කිරීමෙන් අනතුරු ව  වසර දහයක් ගත වී ගිය පසු ද අවශ්‍ය පරිදි එම කටයුත්ත ඉටු කර ගැනීමට නො හැකි විය. මේ පිළිබඳ විමර්ශනයක් කළ බ්‍රිතාන්‍ය පාර්ලිමේන්තුවේ මහජන වියදම් පිළිබඳ කමිටුව එය බ්‍රිතාන්‍ය රාජ්‍ය සේවයේ නරක ම කොන්ත්‍රාත්තු මගඩිවලින් එකක් බව සඳහන් කළේ ය. එසේ බහිස්සේවාපර්ණය (outsource) කිරීම මඟින් බලාපොරොත්තු වූ කාර්යක්ෂමතාව ලබා ගැනීම උගහට වූවා පමණක් නො ව එය මුදල් ගසා කෑමේ කටයුත්තක් වූ බවට ඇති උදාහරණ එමට ය.

පස්වැනි වැරදි මතවාදය වසයෙන් මාස්සුකාටෝ පෙන්වා දෙන්නේ නවොත්පාදන ආදී පෙරටුගාමී ආර්ථික කටයුතු ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා රජය මැදිහත් වී සුදුස්සන් තෝරා නො ගත යුතු ය යන්නයි. ඒ වෙනුවට රජයේ කාර්යය ලෙස සැලකෙන්නේ ජයග්‍රාහකයින් හෝ පරාජිතයන් වන්නේ කවුදැ’යි නො සලකා හැම කෙනෙකුට ම සමාන නීතිරීතිවලට යටත් ව තරඟ කළ හැකි වෙළඳපොළ හිතෛෂි ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දීමයි. එහෙත් ඇත්ත වසයෙන් ම නිෂ්පාදනය උත්තේජනය කිරීම පිණිස කුමන ආකාරයේ රාජ්‍ය ආධාරයක් දිය යුතු ද යන්න තීරණය කිරීමට ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයන්ට සිදු වන නිසා එම ආධාරය ලැබීමට සුදුසු වන්නේ කවුද යන්න තීරණය කිරීම ද නිරායාසයෙන් ම රජයකට සිදු වන්නේ ය. ආර්ථිකය මෙහෙයවීමේ දී ජයග්‍රාහකයින් විය යුත්තේ කවුරුන් ද යන්න තෝරා ගැනීමට රජයකට බොහෝ විට සිදු වන්නේ ආර්ථික උන්නතිය සඳහා අවශ්‍ය වන තීරණාත්මක නව තාක්ෂණය හෝ නවොත්පාදන ක්ෂේත්‍රය කුමක් ද යන කරුණ මත ය. එවැනි තේරීමක දී සුවිශේෂ අවධානයට යොමු වන කරුණු අතර අදාළ තාක්ෂණයේ හෝ නවෝත්පාදනයේ පුරෝගාමිත්වය තහවුරු කර දීමට ඇති අවශ්‍යතාව, නව දැනුම බෙදා හදා දීමේ අවශ්‍යතාව, රැකියා නිපදවීම, නිෂ්පාදනය හා ආදායම ඉහළ නැංවීම, කලාපීය සංවර්ධනය උත්තේජනය කිරීම සහ ආරක්ෂක කටයුතු පිළිබඳ ප්‍රමුඛතා ද තිබිය හැකි ය.

කර්මාන්ත ක්ෂේත්‍රයේ උපායමාර්ගික ස්ථානය (strategic position) තහවුරු කර ගැනීමට අවශ්‍ය වන අවස්ථාවල දී රජයකට ඒ සඳහා අවශ්‍ය දියුණු තාක්ෂණය කුමක් ද සහ එම තාක්ෂණ හැකියාව ඇති කර ගැනීම පිණිස දායක කර ගත හැක්කේ කවරෙක් ද යන්න තීරණය කිරීමට සිදුවිය හැකි ය. මෙය යුක්ති යුක්ත කළ හැකි වුවත් බොහෝ විට තර්කය වන්නේ එ් අන්දමේ ඥානාන්විත තෝරා ගැනීම් කිරීමට රජයට නො හැකි ය යන්න යි. මේ තර්කයට එක් උදාහරණයක් වසයෙන් හුවා දක්වන්නේ ඉංග්‍රිසි-ප්‍රංශ රාජ්‍ය ආධාර ව්‍යාපෘතියක් ලෙස ආරම්භ වූ කොන්කෝඩ් ගුවන් යානා ව්‍යාපෘතිය යි. මේ ව්‍යාපෘතිය මඟින් ශබ්දයේ වේගය අබිබවා යෑමට නිපදවූ සුපර්සොනික්  වර්ගයේ ගුවන් යානා විස්සක්  නිපදවා 1976 සිට 2003 දක්වා ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය ගුවන් සේවා මඟින් සේවයට යෙදවිණි. නමුත් සේවා වියදම් අධික වීම නිසා අනෙකුත් වාණිජ ගුවන් සේවාවලින් ඉල්ලුම් නො ලැබීම වැනි කරුණු නිසා කොන්කෝඩ් යානා නිෂ්පාදනය අත්හැර දැමීමට සිදු විය. එහෙත් කොන්කෝඩ් ගුවන් යානය නිපදවීමේ දී අත්පත් කර ගත් විශිෂ්ට තාක්ෂණික ජයග්‍රහණවල ආභාසය ගුවන් යානා ක්ෂේත්‍රයේ තාක්ෂණික දියුණුවට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් ලබා දුන්නේ ය.

ජයග්‍රහණය කළ හැක්කේ කිනම් තාක්ෂණයකට ද යන්න හඳුනා ගැනීමට රජයකට නො හැකි ය යන්න ඓතිහාසික ව බැලූ විට නිවැරදි නො වේ. තාක්ෂණයේ පෙරළිකාර දියුණුවක් ඇතිවීමට ඉඩ ඇති අවස්ථාවල දී කාර්මික හා විශේෂඥ ශක්‍යතා සම්බන්ධීකරණය කිරීම, ප්‍රමිති නියම කිරීම සහ නව නිපැයුම් සඳහා වෙළඳපොළක් ඇති කිරීම මඟින් තීරණාත්මක මැදිහත් වීමක් කිරීමට රජයට හැකි බවට කදිම උදාහරණ තිබේ.  1990 ගණන්වල දී රූපවාහිනී ක්ෂේත්‍රය සඳහා HD (High Definition) හෙවත් අධි විෂදතාව සහිත ඩිජිටල් රූපවාහිනී විකාශනය සඳහා ඇතිවිය හැකි අනාගත ඉල්ලුම ගැන සලකා බැලූ දකුණු කොරියානු රජය HD TV නිපදවීමේ තාක්ෂණය සොයා ගැනීම පිණිස අමාත්‍යාංශ තුනක, පෞද්ගලික සමාගම් කිහිපයක, රජයේ සහ විශ්ව විද්‍යාල පර්යේෂණ ආයතන කිහිපයක නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත පර්යේෂණ හා මෙහෙවර කමිටුවක් පිහිටු වී ය. එහි ප්‍රතිඵලයක් වසයෙන් පර්යේෂණ සංසදයක් හෙවත් කොන්සෝටියමක් ඇති වූ අතර එයට කොරියානු ඉලෙක්ට්‍රොනික ආයතනය, කොරියානු කාර්මික තාක්ෂණ ආයතනය, වීඩියෝ කර්මාන්ත සම්පත් සහ සංවර්ධන සංගමය වැනි පොදු ආයතන මෙන් ම සැම්සුන්ග්, හයුන්ඩායි, LG සහ ඩාවූ ඉලෙක්ට්‍රොනික්ස් වැනි පුද්ගලික සමාගම් ද අයත් විය. ඒ සඳහා රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික දෙ අංශයේ දායකත්වයෙන් ඩොලර් මිලියන 100ක අරමුදලක් ද පිහිටුවන ලදී. ඇමෙරිකානු හා ජපාන කාර්මික දැනුමෙන් ද ප්‍රයෝජන ගැනීම පිණිස එම රටවල ද පර්යේෂණ කණ්ඩායම් පිහිට වූ ඒ කොන්සෝටියමය  1993 ඔක්තෝබරයේ දී ඩිජිටල් HD රූපවාහිනි විකාශනය සහ ග්‍රහණය පිළිබඳ මූලාකෘතිය එළි දැක්වීය. ඉන් දෙවසරකට පසු කොන්සෝටියමය විසින් වාණිජ මට්ටමින් HD රූපවාහිනී නිෂ්පාදනය හඳුන්වා දීමට අවශ්‍ය ASCI චිප් ප්‍රොසෙසරය නිපදවූ විට බොහෝ පෞද්ගලික සමාගම් එහි වාණිජ නිෂ්පාදන හිමිකම ලබා ගැනීම සඳහා තරඟ කළේ ය. අවසානයේ නිෂ්පාදන හිමිකම ලබා ගත් සැම්සුන් ආයතනය 1998 සිට සිය HD TV විකාශන මෙවලම් වාණිජ මට්ටමෙන් නිපදවී ය.

ඩිජිටල් විප්ලවය,  හරිත පරිවර්තනය, සුසමාදර්ශීය තාක්ෂණික වෙනස්කම් ඇතිවීම වැනි තීරණාත්මක ක්ෂේත්‍ර ඵලදායි ලෙස මෙහෙයවීමට රජය මුල් අවස්ථාවේ දීම මැදිහත් විය යුතු වන්නේ එවැනි ක්ෂේත්‍රවල නවෝත්පාදනික ප්‍රතිඵල සමාජය ගමන් ගන්නා දිශානතිය තීරණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කළ හැකි නිස යි.  එවැනි අවස්ථාවල දී රජය මඟින් ඇත්ත වසයෙන් ම කරනු ලබන්නේ හුදෙක් තරඟකරුවන් තෝරා ගැනීමක් නො ව මඟින් ඉහළ ම තාක්ෂණය ජනිත කිරීමට හැකි  නව සම්බන්ධතා ගොඩ නැගීම පිණිස විවිධ ක්ෂේත්‍රවල කටයුතු සම්බන්ධීකරණය කිරීමට මුල් වීම යි. එම ක්‍රියාවලියෙන් ආභාසය ලත් තාක්ෂණික ජයග්‍රහණ අනෙකුත් නොයෙක් අංශවල දියුණුවට ද හේතුවෙයි.

නවොත්පාදනය සඳහා පුරෝගාමී දායකයන් විය යුත්තේ කවුරුන් දැ’යි යන්න ගැන එක්සත් ජනපද රජය නිගමනය නො කළේ නම් අන්තර්ජාලය බිහි නො වන්නට ඉඩ තිබුණි. එහෙත් වැදගත් වන්නේ රජය එය ඉටු කරන ආකාරයයි. ඉන් අදහස් වන්නේ රජයක් සිය නවෝත්පාදනීය මැදිහත් වීම් සියල්ල එකම ක්ෂේත්‍රයක කළ යුතු ය යන්න නො වේ. ඇත්ත වසයෙන් ම රජය කටයුතු කළ යුත්තේ නවොත්පාදන සඳහා අරමුදල් සැපයීමට ඉදිරිපත් වන අවදානම් ලෝලී ආයෝජකයන් (Venture Capitalists) හා සම ව අදාළ ක්ෂේත්‍ර කිහිපයක ම ආයෝජන කරමින් අවදානම බෙදා හදා ගැනීමයි. එහෙත් එවැනි ආයෝජනවලට පොදු යහපත පිළිබඳ දිශානතියක් තිබිය යුතු ය. උදාහරණයක් වසයෙන් ගත්තොත් ඇමෙරිකානු ආර්ථිකය හරිත ආර්ථිකයක් බවට පරිවර්තනය කිරීම සිය රජයේ  දිශානතිය වසයෙන් සලකමින් බැරැක් ඔබාමා ජනාධිපතිවරයා ශක්‍යතා ජනක නවෝත්පාදනයක් ලෙස හඳුනා ගෙන තිබූ ටෙස්ලා විදුලි මෝටර් රථ නිෂ්පාදනයට අවශ්‍ය සොලින්ඩ්‍රා සූර්ය බල ශක්ති තාක්ෂණය සඳහා බලශක්ති දෙපාර්තමේන්තුව හරහා රජයේ ඇප සහිත පහසු ණය ලබා දුන්නේ ය. සාම්ප්‍රදායික තාක්ෂණයෙන් බෙහෙවින් වෙනස් වූ සොලින්ඩ්‍රා විසඳුම අසාර්ථක වූ අතර ටෙස්ලා මෝටර් රථ නිෂ්පාදනය අතිශයින් සාර්ථක විය. එහෙත් රජය මැදිහත් වී ජයග්‍රාහකයන් තේරීමේ පිළිවෙත විවේචනය කරන අය හැම විටම හුවා දක්වන්නේ සොලින්ඩ්‍රා ව්‍යාපෘතියේ අසාර්ථකත්වය මිස ටෙස්ලා ව්‍යාපෘතිය ලද ජයග්‍රහණය නො වේ.

නීතියේ ආධිපත්‍යය ප්‍රමුඛ වූ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටවල මෙන් නො ව අනුග්‍රාහක දේශපාලනය රජයන ලංකාව වැනි රටවල රාජ්‍ය අංශය අකාර්යක්ෂම කිරීමට එක් හේතුවක් වූයේ දේශපාලනඥයින්  තම අනුග්‍රාහකයන්ට සුදුසුකම් නො සලකා රැකියා හා තනතුරු ලබා දීමේ මාර්ගයක් ලෙස රාජ්‍ය ආයතන යොදා ගැනීම යි.  එහෙත් පොදුවේ ගත් විට  රජයේ සේවකයන්ගෙන් ඵලදායක ප්‍රත්‍යුත්ක්‍රම (initiatives) හෝ නවොත්පාදන(innovation) හෝ බිහි නො වීමට හේතුව වෙළඳපොළ ක්‍රමය වැඩ නොකරන අවස්ථාවලදී සාම්ප්‍රදායික පැලැස්තර දැමීම සිය ඒකායන භූමිකාව වසයෙන් සැලකීම හැරෙන්නට කිසිදු අළුත් දෙයක් කිරීමට ඔවුන් දක්වන බියයි. ඒ නිසා කොයි වෙළේ අර්බුදයට යා දැයි නො දැන ගැහි ගැහී දුවන වෙළඳපොළ යන්ත්‍රණයක් පැලැස්තර ඇලවීමෙන් පවත්වා ගෙන යෑමට පිහිටුවා ඇති ආයතනයක් ලෙස පමණක් ආණ්ඩුව ගැන කල්පනා කිරීමට නිලධාරි තන්ත්‍රය පෙලඹේ. නවලිබරල්වාදයට අනුව නාගරික වායු දූෂණය අවම කිරීම සහ නව දැනුම නිපදවීම සඳහා ආයෝජනය කිරීම වැනි පොදු යහපත මුල්කරගත් කටයුතු පවා සලකන ලද්දේ සමාජ අභිමතාර්ථවලට වඩා වෙළඳපොළ ඌනතා ආමන්ත්‍රණය කරන ඒවා වසයෙනි.  එකී වෙළඳපොළ යන්ත්‍රණය අර්බුදයට ලක් වී කඩා වැටෙන ඇතැම් අවස්ථාවල දී බැංකු හා සමාගම් ගලවා ගැනීමට පොදු අරමුදල් පොම්ප කිරීමේ සිට පුද්ගලික අංශය විසින් ආයෝජනය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ක්ෂේත්‍රවලට මුදල් යෙදවීම දක්වා ආණ්ඩුවට අලවන්නට සිදු වන පැලැස්තරවල සංඛ්‍යා අති විශාල විය හැකි ය. උදාහරණයක් වසයෙන් 2008 ආර්ථික අර්බුදය අවස්ථාවේ දී ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපද ආණ්ඩුවට කොටස් වෙළඳපොළ සමඟ කඩා වැටුණු බැංකු හා මූල්‍ය ආයතන ගලවා ගැනීම පිණිස  ඩොලර් බිලියන 700ක් වැය කිරීමට කොන්ග්‍රස් මන්ත්‍රණ සභාවේ අනුමැතිය ඉල්ලා සිටීමට සිදුවීම නිදර්ශිත කොට දැක්විය හැකි ය..

එහෙත් අවශ්‍ය වන්නේ ප්‍රමාණයෙන් ‘කුඩා ආණ්ඩුවකැයි’ කියමින් රොනල්ඩ් රේගන් ප්‍රමුඛ බොහෝ නවලිබරල්වාදී දේශපාලනඥයන් පොදු සේවා ලෙස පවත්වා ගෙන ගිය රජයේ පොදු කාර්යයන් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් කලක සිට ම කොන්ත්‍රාත් ක්‍රම යටතේ පෞද්ගලික අංශයට පවරා දී තිබුණි. ඒ සමාන ව චිලිය වැනි රටවල එතෙක් පොදු දේපළක් වසයෙන් රජය මඟින් පවත්වා ගෙන ගිය ජල සම්පත් හා ජල මාර්ග පවා පුද්ගලීකරණය කරන ලදී. එහෙත් ඇත්ත වසයෙන් ම ප්‍රශ්නය වන්නේ ‘විශාල ආණ්ඩුවක්’ පැවතීම නො ව පවතින්නේ කුමන වර්ගයක ආණ්ඩුවක් ද ආණ්ඩුව  විසින් කුමක් කෙසේ කරනු ලබන්නේ ද යන්න යි. අනෙක් අතට මෙහෙවර ආර්ථිකයක් යනු ජාතික ආණ්ඩු මට්ටමට පමණක් නො ව පළාත්, ප්‍රාදේශීය, නගර හා ගම් පමණක් නො ව කලාපීය හා ගෝලීය මට්ටම දක්වා විවිධ ඒකකවල පරිමාණයට අනුව අනුවර්තනය කර ගත හැකි සංකල්පයකි. එකම කොන්දේසිය මෙහෙවර ආර්ථිකයට පොදු යහපත මුල්කරගත් සෘජු අරමුණු තිබිය යුතු ය. එමෙන් ම ඒ අරමුණු ඉටු කර ගැනීමට සමත් නිශ්චිත ඉලක්ක සහිත වැඩපිළිවෙළක් තිබිය යුතු ය.  

අද අප මුහුණ දෙන මූලික ප්‍රශ්න කිසිවක් අනිවාර්යයෙන් ම පැන නැගුණු වැළැක්විය නො හැකි ඒවා නො වේ. ඒවා බොහෝමයක් අපේ සමාජ ආර්ථිකය මෙහෙයවීමට අප තෝරා ගෙන තිබූ ක්‍රමවේද නිසා ඇති වූ ඒවායි. මූල්‍ය වෙළඳපොළේ හැර මූල්‍ය අංශය නියම ආර්ථිකය සඳහා ආයෝජන නොකළ යුතු යැ’යි හෝ කෙටි කාලීන ලාභය සඳහා පමණක් ආයෝජනය කළ යුතු යැ’යි නියමයක් නැත. එහෙත් ඒවා එසේ කිරීම දිරි ගන්වන බදු සහන, ණය සඳහා ගෙවන පොලිය සමාගම් බදුවලින් අඩු කිරීම, ආයෝජන බැංකු සහ සිල්ලර බැංකුවලට ඒකාබද්ධ ව කටයුතු කිරීමට ඉඩ හැරීම සහ නිර්නියාමනය  දේව භාෂිතයක් ලෙස පිළිගැනීම අප තෝරා ගෙන තිබූ ක්‍රමවේදයේ ඇතැම් දුර්ලක්ෂණ විය. අතිශයින් මූල්‍යකරණයට ලක් වූ ව්‍යාපාර ක්ෂේත්‍රයක් හැම විට ම කෙටි කාලීන වාසි තකා වැඩ කළ යුතු යැ’යි නියමයක් නැතිවාක් මෙන් ම පොදු අංශය සැම විට ම කළ යුත්තේ වෙළඳපොළ අසමත්කම සම්බන්ධයෙන් හානිපූරකයෙකු  ලෙස ක්‍රියා කිරීම යයි නියමයක් ද නැත. එසේම මිනිසුන් සත්වයන් සහ ගහ කොළවලට හානිදායක ලෙස ගෝලීය උණුසුම දිගින් දිගටම වැඩි විය යුතු යැ’යි ද නියමයක් නැත. මේ සියල්ල හුදෙක් අපේ කල්කිරියාවල සාමූහික ප්‍රතිඵලයෝ ය.

ඒ නිසා දේශපාලන ආර්ථික හා සමාජීය යන ක්ෂේත්‍රවල අප මෙතෙක් උපයෝගී කර ගෙන ඇති එළඹුම්වල කැපී පෙනෙන වෙනසක් ඇති කිරීමේ අති මහත් අවශ්‍යතාව අද අප හමුවේ ඇත. එහෙත් එම වෙනස කිරීමට නම් ආර්ථිකය සමස්තයක් ලෙස උත්තේජනය කළ හැකි අන්දමට රජයේ කාර්ය සංකල්පගත කරමින් ප්‍රශ්නය විනිවිද දැකිය යුතු ය. එයට හේතුව සරල ය. මන්ද අදාළ ආර්ථික ආයතන කළමනාකරණය කරන ආකාරය පිළිසැකසුම් කිරීම, එ්වා අතර සම්බන්ධතාව ඵලදායක ලෙස ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම සහ. ආර්ථික ක්‍රියාකාරීන් හා සිවිල් සමාජය අතර අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිපෝෂණයක් තහවුරු කිරීම වැනි කරුණු ද ආමන්ත්‍රණය කරමින් සාකල්‍ය පරිවර්තනයක් කිරීමේ හැකියාව ඇත්තේ කුමන ආකෘතියකින් පැවතුණ ද රජයකට ම පමණක් වන බැවිනි.

මෙහි දී සංස්ථාපිත සමාගම් පාලනය (corporate governance) නැවත සිතා බැලීම ප්‍රතිසංස්කරණ න්‍යාය පත්‍රයේ ඉහළින් ම තිබිය යුතු ය. තම කොටස් මිල ඉහළ දමමින් කොටස්කරුවන් සතුටු කරනවාට වඩා අදාළ ව්‍යාපාරයේ පාරිභෝගිකයන් ද ඇතුළු ව සියලු පාර්ශවකරුවන් හෙවත් පරදු දරන්නන්ගේ පොදු යහපත ගැන සැලකිලිමත් වීමට පෞද්ගලික සමාගම් යොමු කළ යුතු ය.  මේ පරිවර්තනය සාර්ථක කිරීමට සමාගම්වල සාම්ප්‍රදායික සමාජ වගකීම පමණක් අවධාරණය කිරීම නො සෑහේ. අවශ්‍ය ව ඇත්තේ සමාගම විසින් නිර්මිත වටිනාකම් පිළිබඳ පැහැදිලි අවබෝධයක් තිබීමත් සමස්ත වටිනාකම් දාමය මඟින් එය පෝෂණය වන ආකාරය ප්‍රායෝගික ව ප්‍රදර්ශනය වීමත් ය. ව්‍යවසායක සමාගම් සහ ආණ්ඩුව යන දෙකොට්ඨාසය ම එකට එක් ව කටයුතු කරන අරමුණ පිළිබඳ අවංක කැපවීමක් තිබීම ද අත්‍යවශ්‍යය. එවැනි අවස්ථාවල දී අදාළ ඉලක්ක සාක්ෂාත් කර ගැනීමට කැප වී කටයුතු කරන සමාගම් දිරිගැන්වීමේ වැඩපිළිවෙළක් රජයට තිබිය යුතු ය. උදාහරණයක් ලෙස පෞද්ගලික ව්‍යවසායවලට පොදු අරමුදලින් සහනාධාර ලබා දීමේ දී එම සහනය සමාජ සහ පාරිසරික ඉලක්ක සාක්ෂාත් කර ගැනීමට ඔවුන් දෙන දායකත්වය මත තීරණය කෙරෙන කොන්දේසි එවැනි සමාගම් සමඟ එළඹෙන කොන්ත්‍රාත්තු සහ ගිවිසුම්වලට අඩංගු කළ හැකි ය.

රජය මඟින් යොදන ආයෝජන ආභ්‍යන්තරික වසයෙන් ගත් විට කොතෙක් දුරට නවොත්පාදන උත්තේජනය කරන අන්දමින් යොදා ගන්නේ ද බාහිර වසයෙන් එම ආයෝජන දීර්ඝකාලීන ව කොතෙක් දුරට නිෂ්පාදන වර්ධනය සඳහා දායක වන්නේ ද යන කරුණු ඉතා වැදගත් ය. 2019 දී දළ ජාතික ආදායමට සාපේක්ෂ ව වැඩි ම ණය අනුපාතික තිබූ යුරෝපීය රටවල් වූ ග්‍රීසිය, ඉතාලිය හා පෘතුගාලය සම්පත් හා සංවර්ධනය, අධ්‍යාපනය, නවොත්පාදන සහ පොදු ව්‍යවසාය අරමුදල් සඳහා අවශ්‍ය ආයෝජන කෙරීම අතින් බෙහෙවින් පසුගාමී රටවල් විය.

නවලිබරල්වාදය විසින් රජයේ ආර්ථික භූමිකාව හැකි තරම් අඩු වපසරියක පවත්වා ගෙන යෑමට තැත් කරනු ලැබීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස රජය විසින් සපයන සේවා පුද්ගලීකරණය හෝ බහිස්සේවාපර්ණය කිරීම බෙහෙවින් උත්කර්ෂණයට නංවයි. ඒ අනුව රජය ලවා හඳට මිනිසෙකු යැවීම වෙනුවට මෑත දශකවල දී ප්‍රයත්නය වූයේ පෞද්ගලික අංශය රජයේ කරමතින් හොඳ රවුමක් ගැසීම යි.

කෙසේ වෙතත් හඳට මිනිසෙකු යවා ආපසු ගෙන් වීම වැනි හුදෙක් විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික දායකත්වය මත රඳා පවතින කටයුත්තකට වඩා ආදායම් විෂමතාව අවම කොට දුප්පත්කම පිටුදැකීම, සුභාවිත ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් ලබා දීම, ගමනාගමනය නිර්කාබනීකරණය කිරීම වැනි ඉලක්ක හුදු විද්‍යාත්මක හා තාක්ෂණික විසඳුම් මත පමණක් ඉටු කර ගත හැකි ඒවා නො වේ.  ඒවා පුළුල් ක්ෂේත්‍රයක සමාජීය, ආර්ථික හා දේශපාලනික සාධක ද සැලකිල්ලට ගන්නා ක්‍රමෝපායික මාර්ග යෙදා ගනිමින් ඉටු කර ගත යුතු ඒවා ය. එහෙත් ඒ හැම කටයුත්තක දී ම අරමුණ පැහැදිලි ව හඬ නගා කීමට හැකි විය යුතු ය.


[1] Francis Fukuyama, (2021) In praise of Industrial policy – https://www.americanpurpose.com/blog/fukuyama/in-praise-of-industrial-policy/  –  Retrieved on 12 April 2021

[2] Mariana Mazzucato (2015) The Entrepreneurial State: Debunking Public vs. Private Sector Myths, Public Affairs K.E

[3] Mariana Mazzucato (2020), Mission Economy – A moonshot guide to changing capitalism, Penguin, London, pp 26 K.E

[4] Mariana Mazzucato (2020), Mission Economy – A moonshot guide to changing capitalism, Penguin, London, pp 29-30 K.E

[5] Mariana Mazzucato (2020), Mission Economy – A moonshot guide to changing capitalism, Penguin, London, pp 55 K.E

[6] Mariana Mazzucato (2015) The Entrepreneurial State: Debunking Public vs. Private Sector Myths, Public Affairs, pp 98-99, K.E

21.  යුක්තිය අත්පත් කර ගැනීමේ දේශපාලනයේදී තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු වැදගත් ප්‍රවේශයක් වන්නේ ඇයි? 

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022

ආර්ථික වර්ධන වේගය ඉහළ යෑම නො තකා සමාජ අසමානතාව (social inequality) වැඩි වීම නිසා ප්‍රගතිය යන්න හුදෙක් GDP හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ මිම්මක් ලෙස හුවා දැක්වීම බොහෝ විචාරකයන්ගේ විවේචනයට ලක් විය. ඒ නිසා සමාජ ප්‍රගතිය සම්බන්ධයෙන් සෘජු ආර්ථිකමය නො වන දර්ශක ඇති කර ගැනීම පිළිබඳ කලක් තිස්සේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන් විශේෂ අවධානයක් යොමු කර තිබුණි.

ආර්ථික නො වන සමාජ දර්ශක කිහිපයක් ම හඳුන්වා දීමට ගත වූ දශක ගණනාවක් තිස්සේ විවිධ උත්සාහ ගෙන තිබේ. ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානය 1976 දී කැඳවූ ලෝක රැකියා නියුක්තිය පිළිබඳ සම්මේලනයක දී  මූලික අවශ්‍යතා (Basic Needs) යනුවෙන් හඳුන්වා දුන් වුවමනාකම් සපුරාලීම සංවර්ධන දර්ශකයක් ලෙස සැලකීම ඉන්‍ ප්‍රමුඛ එකකි. ඒ අනුව පුද්ගලයෙකුට අවශ්‍ය ආහාර, පානීය ජලය, නිවාස, ඇඳුම්, සනීපාරක්ෂාව, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය යන මූලික අවශ්‍යතා කොතෙක් දුරට සපුරා ගත හැකි ද? යන්න සංවර්ධනයේ අත්‍යවශ්‍ය දර්ශකය වශයෙන්‍ එකල සැලකුණි.  1980 දී සාක්ෂරතාව, ළදරු මරණ අනුපාතිකය සහ ජීවිතාපේක්ෂාව අඩංගු වන ජීවිතයේ භෞතික ගුණාත්මක භාවය පිළිබඳ දර්ශකය Physical Quality of Life Index (PQLI) හඳුන්වා දෙන ලදී.[1]

ප්‍රකට ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වන අමාර්ත්‍ය සෙන් ඒ කාලයේ දී ම ඔහුගේ ශක්‍යතා න්‍යාය (capability theory) හඳුන්වා දෙමින් ආදායම මඟින් සමාජීය ඇගයුම (social value) තක්සේරු කිරීම වෙනුවට පුද්ගලයෙකුට කළ හැකි කාර්ය සහ පුද්ගල ශක්‍යතාව මත කෙනෙකුගේ වටිනාකම නිර්ණය කළ යුතු බව පෙන්වා දුන්නේ ය. සෙන්ගේ ශක්‍යතා න්‍යායට අනුව ආරක්ෂාකාරී තත්වයන් යටතේ වැටුප් සඳහා වැඩ කිරීමට මිනිසුන්ට ඇති හැකියාව සහ මිනිසුන්ගේ සෞඛ්‍ය සම්පන්න බව කිනම් ශක්‍යතාවලින් සන්නද්ධ වීමට එම මිනිසුන්ට හැකි ව ඇත් ද යන කාරණය මත තීන්දු වන්නකි.

රටක සංවර්ධනය මැනීමේ දී වියුක්ත ආර්ථික වර්ධන දර්ශක පමණක් නො ව ආර්ථිකය නිසා රටවැසියන්ට අත් වන විවිධාකාර ඵල විපාක සහ හැකි නො හැකියා ද කේන්ද්‍ර කර ගත යුතු ය යන අදහස එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන (UNDP) විසින් 1990 ගණන්වල ප්‍රවර්ධනය කරන ලදී. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහනේ උපදේශකයෙකු ලෙස කටයුතු කළ පාකිස්ථානු ජාතික ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වූ මහබුබ් උල් හක්ගේ මෙහෙයවීමෙන් එම අදහස මුල් කර ගෙන එක්සත් ජාතීන්ගේ Human Development Index (HDI) නොහොත් මානව සංවර්ධන දර්ශකය හඳුන්වා දෙන ලද්දේ එහි ප්‍රතිඵලයක් වසයෙනි. යේල් සරසවියෙන් ආචාර්ය උපාධිය ලබාගෙන හාවඩ් සරසවියේ පශ්චාත් ආචාර්ය පර්යේෂණ කටයුතු කර තිබූ උල් හක් 1960 ගණන්වල සිට 70 ගණන් දක්වා ම පාකිස්ථානයේ සැලසුම් කොමිසමේ සභාපති ධුරය ද දැරීය. පකිස්ථානය ආර්ථික ලිබරල්වාදය දෙසට යොමු වුණේ ද ඒ කාලයේ දී ය.

එහෙත් උල් හක් හඳුන්වා දුන් මානව සංවර්ධන දර්ශක ආර්ථික ලිබරල්වාදයේ සාම්ප්‍රදායික වර්ධන මැනුම් ඉක්මවා යමින් මානව සංවර්ධනයේ වැදගත් මාන (dimension) තුනක් විශේෂයෙන් ම සලකා බැලීය. ඒවා නම් මිනිසුන්ට අත්පත් කර ගත හැකි දීර්ඝායුෂ හා එයට පදනම වන සෞඛ්‍ය සහ සනීපාරක්ෂාව, දැනුම අත්පත් කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් අධ්‍යාපනයක් සහ තෘප්තිමත් ජීවන තත්වය යි. මෙම සංවර්ධන දර්ශක සාධාරණීකරණය කරමින් UNDP හෙවත් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන වෙනුවෙන් උල් හක් සංවර්ධනය පිළිබඳ සිය අදහස මෙසේ ගොනු කරයි:

“සංවර්ධනයේ මූලික අභිප්‍රාය වන්නේ මිනිසුන්ගේ තෝරා ගැනීම් හැකි තරම් පුළුල් කර ලීම යි. මෙකී තේරීම් විවිධත්වය අතින් අනන්ත අප්‍රමාණ විය හැකි අතර කාලාන්තරයක දී ඒවා වෙනස් වීමට ද ඉඩ තිබේ. දැනුම අත්පත් කර ගැනීමේ හැකියාව, හොඳ පෝෂණයක් සහ සෞඛ්‍ය සේවයක් ලබා ගැනීමේ හැකියාව, වඩා ආරක්ෂිත ජීවන ක්‍රමයක් තිබීම, අපරාධවලට සහ ශාරීරික පීඩාවට එරෙහි ව ආරක්ෂාව ලැබීම, විවේක කාලය සතුටෙන් ගත කිරීමට ඇති හැකියාව, දේශපාලනික හා සංස්කෘතික නිදහස සහ අව්‍යාජ ව ප්‍රජා කටයුතුවලට සහභාගි වන්නේ යැ’යි යන හැඟීම වැනි ආදායම් සහ වර්ධන වේගය පිළිබඳ සංඛ්‍යාවන්ගෙන් කිසි සේත් ම හෝ වහාම පෙන්නුම් නො කරන බහුවිධ වටිනාකම් සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ හැකියාව මහජනයා බෙහෙවින් අගය කොට සලකති. ඒ අනුව සංවර්ධනයේ අරමුණ විය යුත්තේ සැමට දීර්ඝ, සෞඛ්‍ය සම්පන්න සහ නිර්මාණාත්මක ජීවිතයක් අත්විඳ ගැනීමට හැකි වාතාවරණයක් බිහි කිරීම යි “.[2]

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන (UNDP) විසින් හඳුන්වා දෙන ලද මානව සංවර්ධන දර්ශකවල අඩංගු ත්‍රිමාන අතරින් සෞඛ්‍ය පිළිබඳ මානය නිර්ණය කරන ලද්දේ අදාළ වසරේ උපදින සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකුට එම රටේ ඇති සෞඛ්‍ය හා සනීපාරක්ෂක පහසුකම් අනුව අපේක්ෂා කළ හැකි ජීවිත කාලය අවුරුදු කීයක් වේ ද යන කරුණ මත යි. විසිවැනි සිය වස තුළ කිසිදු රටක සාමාන්‍ය ජීවිතාපේක්ෂාව අවුරුදු 20ට වඩා අඩු වී නොමැති බැවින් රටක ජීවිතාපේක්ෂාව ප්‍රමුඛ සෞඛ්‍ය පිළිබඳ මානය ගණනය කිරීමේ දී අවම අගය අවුරුදු 20ක් ලෙස ද උපරිම අගය අවුරුදු 85ක් ලෙස ද සලකන ලදී.  මේ අනුව 2020 දී සෞඛ්‍ය මානය සම්බන්ධයෙන් ඉදිරියෙන් ම සිටින්නේ වයස 84.6 ක සාමාන්‍ය ජීවිතාපේක්ෂාව ක් ඇති ජපානය යි. ඒ වසර සඳහා ලංකාවේ ජීවිතාපේක්ෂාව වයස 77 කි.  දෙවෙනි මානය වන දැනුම ලබා ගැනීමේ අවස්ථා පිළිබඳ මානය පුරවැසියෙකු අධ්‍යාපනයට කැප කරන වසර ගණන අනුව ගණනය කෙරිණි. ඒ අනුව වයස විසිපහ ඉක්මවන වැඩිහිටියන් පාසල් ගිය වසර ප්‍රමාණයේ සාමාන්‍යය සහ පාසල් යන වියේ සිටින දරුවන් අඛණ්ඩ ව පාසල් යතැ’යි බලාපොරොත්තුවිය හැකි වසර ප්‍රමාණය යන කරුණු දෙක මත දැනුම අත්පත් කර ගැනීමෙ හැකියාව පිළිබඳ මානය ඇගයිනි. වයස 25 ඉක්මවූ ලාංකිකයෙකු සාමාන්‍යයෙන් වසර 10.9ක පාසල් අධ්‍යාපනයක් ලබන විට එම වයසේ ජර්මන් තරුණයෙකු වසර 14.2 ක් අධ්‍යාපනය ලබයි.  තෙවනු ව ජීවන තත්වය පිළිබඳ මානය ඒක පුද්ගල දළ ජාතික ආදායම මත ඇගයීමට ලක් කෙරිනි. ජීවන තත්ව මානය අනුව වසර 2020 දී  ඉදිරියෙන් ම සිටින නොර්වේ රටේ ඒක පුද්ගල දළ ජාතික ආදායම ලංකාවේ ඒක පුද්ගල ජාතික ආදායම මෙන් පස් ගුණයක් විය. මෙකී මාන තුන ම සඳහා දෙනු ලබන අගයන්වල එකතුවේ සාමාන්‍යය අනතුරුව සංඛ්‍යාත්මක ව සංයුක්ත සූචකයක් ලෙස නිරූපණය කිරීම මානව සංවර්ධන දර්ශකය ලෙස හැඳින්විණි.

කෙසේ වෙතත් මානව සංවර්ධන සූචකය මඟින් නිරූපණය වන්නේ මානව සංවර්ධනයෙන් එක් පැතිකඩක් පමණි. එමඟින් සමාජීය අසමානතා, දරිද්‍රතාව, මානව සුරක්ෂාව, පුද්ගල සබල ගැන්වීම (empowerment) වැනි සංවර්ධනය සම්බන්ධ අනෙකුත් වැදගත් මාන නිරූපණය නො වේ.  

හක් අදහස් කළ අන්දමට මානව සංවර්ධනය යනු වැදගත් සාධක කිහිපයක් පදනම් කරගත්තකි. ඒ අනුව ප්‍රථම කොට නූතන සමාජය පැවතිය යුත්තේ ම අත් කර දිය හැකි හොඳ ම ජීවිතය එහි සියලු සාමාජිකයන්ට ලබා දීමට යි. දෙවනුව, තමන්ට අත් කර ගත ගත හැකි හොඳම ජීවිතය දිනා ගැනීමට නම් තමන් කෙබඳු අයෙකු විය යුතු ද ඒ සඳහා තමන්ට අවශ්‍ය වන්නේ මොනවා දැයි තීරණය කිරීමටත්, ඒ අනුව තම අරමුණ ඉටු කර ගැනීම කරා යෑමටත් සමාජයේ හැම කෙනෙකුට ම හැකි විය යුතු ය. ඒ නිසා ආර්ථික සංවර්ධනය විසින් කළ යුත්තේ ඒ ශක්‍යතාව හෙවත් හැකියාව ඔවුන්ට ලබා දීම බව හක් පැවසී ය.

බැලූ බැල්මට ම එය විවාදාත්මක ප්‍රකාශයක් නො වේ. එහෙත් හක්ගේ අදහස විශේෂ වෙන්නේ ආර්ථික සංවර්ධනය පමණක් ම මානව සංවර්ධනයට තුඩු දෙනු ඇතැ’යි යන මතය ඔහු තරයේ ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවිනි. ආර්ථික වර්ධනය පොහොසතුන්ට සහ හොඳ සම්බන්ධකම් ඇති අයට සෞභාග්‍ය ළඟා කර දුන්නත් බොහෝ විට දුප්පතුන් එම සෞභාග්‍යයෙන් පිට මං කර තැබීමට කටයුතු කරනු ඇතැ යි ඔහු තර්ක කළේ ය. ඒ හැර දුප්පතුන්ගේ අධ්‍යාපන හා සෞඛ්‍ය තත්වය ඉහළ නැංවීමට පොහොසතුන් වියදම් කරනු ඇතැ’යි ද සිතිය නො හැක. ඔහුගේ ඒ අදහස 1990 ගණන්වල දොහොත් මුදුනින් පිළිගෙන තිබූ නවලිබරල්වාදී ආර්ථික දර්ශනයට හාත්පසින් ම ප්‍රතිවිරුද්ධ විය.  නවලිබරල්වාදී චින්තනයට අනුව අවම රජයේ මැදිහත්වීම් සහ නිදහස් වෙළඳපොළක්  ඇත්නම් ව්‍යාපාර කටයුතු ආරම්භ කොට මුදල් ඉපයීමට මිනිස්සු පෙලඹෙති. එහෙත් හක් ඒ මතය හා එකඟ නොවීය. හක් තර්ක කළ අන්දමට සමාජය පවතින්නේ මිනිසුන්ගේ ජීවන තත්වය දියුණු කිරීමට නම් ආර්ථික සංවර්ධනයේ අරමුණ ද එය ම විය යුතුය. ආර්ථික වර්ධනය වැඩිවන තරමට ම සමාජ විෂමතා ද වැඩී වී සැලකිය පිරිසකගේ තත්වය අන් අයට වඩා පිරිහී ඇත්නම් නම් එය අභූතරූපී සංවර්ධනයකි. ඒ අනුව හක්ගේ අවධානය බෙහෙවින් ම යොමු වුනේ සංවර්ධනය නිසි මානව අරමුණු කරා යොමු කිරීමට යි.

ඒ සඳහා ඔහු මානව සංවර්ධන දර්ශක (Human Development Index) හඳුන්වා දුන්නේ ය. රටක ආර්ථික සෞභාග්‍ය (economic prosperity), අධ්‍යාපනය (education) සහ ආයු අපේක්ෂාව (life expectancy) පිළිබඳ තෝරා ගත් ක්ෂේත්‍රවලින් සංයුක්ත කළ දර්ශක මඟින් එම රටේ සංවර්ධන මට්ටම ගැන පරිපූර්ණ චිත්‍රයක් ලබා ගත හැකි වේ යැයි හක් අදහස් කළේ ය. හක් හඳුන්වා දුන් මානව සංවර්ධන දර්ශක යාවත්කාලීන කරමින් 1990 සිට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අයත් සියලු රටවල් සම්බන්ධයෙන් මිනුම් අඩංගු මානව සංවර්ධන වාර්තාව (Human Development Report) එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩ සටහන විසින් වාර්ෂික ව ප්‍රකාශයට පත් කරනු ලැබේ.. 

කෙසේ වෙතත් හක්ගේ මානව සංවර්ධන දර්ශක ගැන සැලකිය යුතු විවේචන ද එල්ල වී තිබේ. මුල්ම විවේචන පැමිණියේ යෝජිත දර්ශක හඳුනා ගැනීමේ ක්‍රමවේදය ගැනයි. “හුදෙක් ආදායම මැනීම ඉක්මවා සංවර්ධනයේ අර්ථය පුළුල් කිරීම පිළිබඳ ව මානව සංවර්ධන වාර්තාවේ එන  දැක්ම හා අප එකඟ වන නමුත් එය දර්ශකවලට පරිවර්තනය කිරීම ගැන අප තුළ සැලකිය යුතු විචිකිච්ඡා තිබේ” යනුවෙන් දකුණු ආසියානු ශ්‍රාස්ත්‍රඥයන් දෙදෙනෙකු වූ  ඒ.ඩී. සාගර් සහ ඒ. නජාම් පැවසීය.[3]  එවැනි විවේචන බොහෝ විට සාධනීය ඒවා විය. මානව සංවර්ධන දර්ශක තිබිය යුතු බව සැබෑ නමුත් නිසි ක්‍රමවේදයකට අනුව දර්ශක සකස් කළ යුතු බව එම විවේචනවලින් අවධාරණය විය.

ඔස්ට්‍රෙලියානු ශ්‍රාස්ත්‍රඥයෙකු වූ මාක් මැක්ගිලිව්රේ තර්ක කළ පරිදි මානව සංවර්ධන දර්ශකවලින් ඉන් පෙර පැවති මිනුම්වලින් හෙළිදරව් වනවාට වඩා වැඩි දෙයක් හෙළිදරව් නො වේ. හක් යෝජනා කර ඇති විචල්‍යතා (variables)තුන (ආයු කාලය, අධ්‍යාපනය සහ ධන සම්පත්) පිළිබඳ මිනුම් බොහෝ විට එම අගයන් සහිතව ම කොහොමටත් පවත්වා ගෙන යන බවත් ඉන් එක විචල්‍යතාවක් පිළිබඳ අගය ගත්තත් බොහෝ අවස්ථාවල දී එය විචල්‍යතා තුනේ ම සංයුක්ත අගයට සමාන වන බවත් ඔහු පෙන්වා දුන්නේ ය. දේශීය වශයෙන් සංවර්ධනය මැනීමේ  නව දැක්මක් ඉදිරිපත් කරනවාට වඩා මානව සංවර්ධන දර්ශක භාවිතා වන්නේ සමාජ සංවර්ධනය පිළිබඳ දෘෂ්ටිවාදී චින්තනය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට බව මැක්ගිලිව්රේගේ අදහස විය.[4] ඉන්දියානු ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වූ ටී. එන්. සිරිනිවාසන් පෙන්වා දුන් පරිදි  පුද්ගලයන් සහ සමාජ ආර්ථික කණ්ඩායම් වෙන් වෙන් ව ලා සැලකුවොත් මානව සංවර්ධන දර්ශකවලින් කියැවෙන අගයන් සාපේක්ෂව එක සමාන නොවේ.

කෙසේ වෙතත් මානව සංවර්ධන දර්ශකවල සීමිත උපයෝගිතාව මෙන් ම හක් යෝජනා කළ බහුවිධ මානව සංවර්ධනය පිළිබඳ අදහසේ වැදගත්කම නොබෙල් ත්‍යාගලාභී ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වූ අමාර්ත්‍ය සෙන්ගේ පහත දැක්වෙන ප්‍රකාශයෙන් සාරාංශ ගත කළ හැකි ය.

“මානව සංවර්ධන දර්ශක හෝ එවැනි ඕනෑම සංයුත දර්ශකයක් (aggregative index) ගැන වැඩි අවධානයක් යොමු කිරීම වරදකි…. මෙවැනි දර්ශක රළු සහ එසැණ වැඩ සඳහා ප්‍රයෝජනවත් ය. නමුත් මානව සංවර්ධන එළඹුමේ නියම වටිනාකම වන්නේ සංවර්ධනය බහුවිධ ව ඇගයීමේ අවශ්‍යතාව පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීම නිසා මිස එමඟින් ඉදිරිපත් කරන සංයුත මිනුම්වලින්  විවිධාකාර සංඛ්‍යාලේඛන තේරුම් ගැනීමට ආධාර කරන නිසා නොවේ.”[5]

90 දශකයේ පමණ සිට සංවර්ධන ආධාර ලබා දීමේ මූලික අරමුණ බවට ‘සංවර්ධනය යනු දුප්පත්කම තුරන් කිරීමයි’ යන්න පත් වීමට මානව සංවර්ධන දර්ශක ද හේතු විය. බොහෝ ආධාර ලබාදෙන රටවල් නියෝජනය කරන OECD (Organization of Economic Cooperation and Development) හෙවත් ආර්ථික සහයෝගිතාව හා සංවර්ධනය පිළිබඳ සංවිධානය ‘21 වැනි සියවස හැඩ ගැස්වීම: සංවර්ධන සහයෝගිතාවේ දායකත්වය’ යනුවෙන් ප්‍රතිපත්ති ප්‍රකාශයක් 1996 දී පළ කළේ ය. එහි සඳහන් වූ පරිදි ආර්ථිකයේ අරමුණ විය යුත්තේ මූල්‍යමය වර්ධනය නො ව දැනට පවතින අත්‍යන්ත දුප්පත්කම  2015 වන විට අඩකින් අඩු කිරීම යි[6]. සංවර්ධනය යනු මනුෂ්‍ය අවශ්‍යතා සපුරා දීමට හැකිවීම යැයි යන පිළිගැනුම ඒ ආකාරයෙන් දුප්පත්කම තුරන් කිරීම ලෙස අර්ථකතනය විය.

අමාර්ත්‍ය සෙන් අදහස් කළ පරිදි සංවර්ධනය සංකල්ප ගත කිරීමේ දී  මූලික අවධානය යොමු විය යුත්තේ තමන් විසින් සාක්ෂාත් කර ගත යුතු යැයි තෝරා ගනු ලබන ශක්‍යතා හෙවත් හැකියා වර්ධනය කර ගැනීමට හැම පුද්ගලයෙකුට ම අවස්ථාව හා පහසුකම ලබා දීම සංවර්ධනයේ මූලික අරමුණ බවට පත් කිරීම පිණිස යි. “ජීවිතයේ ගුණාත්මක බව සහ ජීවන තත්ව ඇගයීමට ලක් කිරීමේ ලා ස්ථාවර පදනමක් ලෙස මානව ශක්‍යතාවල තීරණාත්මක වැදගත්කම සැලැකිය හැකි ය”[7] යනුවෙන් සෙන් සඳහන් කරයි.

කෙසේ වෙතත් සංවර්ධනය පිළිබඳ සාකච්ඡාවේ දී  අන්තර් ජාතික සංවිධාන වැඩි අවධානයක් යොමු කළේ අත්‍යන්ත දරිද්‍රතාව තුරන් කිරීම පිළිබඳ වැඩපිළිවෙළවල් කෙරෙහි ය. කලක් තිස්සේ ම අත්‍යන්ත දරිද්‍රතාව නිර්ණය කරන ලද්දේ ආදායම් දරිද්‍රතාව මත ය. වඩා මෑත මිනුම්වලට අනුව  දිනකට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 1.90 ( ආසන්න වසයෙන් රු.400/- කට)කට වඩා අඩු ආදායමක් ලබන්නෝ අන්ත දරිද්‍රතාවෙන් පෙළෙන අය වෙති.  දරිද්‍රතාව විවිධ මානවලින් ප්‍රකාශ වන්නේ යැයි යන අදහස අනුව ඔක්ස්ෆර්ඩ් සරසවියේ සබිනා අල්කයර් සහ ජේම්ස් ෆොස්ටර් බහුමාන දරිද්‍රතා දර්ශක හඳුන්වා දීමට යෝජනා කළ හ.  මානව සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් බහුමාන පර්යාලෝකයක අවශ්‍යතාව සංවර්ධනය නිර්වචනය කිරීම පිළිබඳව අමාර්ත්‍ය සෙන් ඉදිරිපත් කළ ශක්‍යතා එළඹුමේ (capability approach) ද හුවා දක්වා තිබුණි.

අල්කයර් සහ ෆොස්ටර්ගේ බහුමාන දරිද්‍රතා දර්ශක සෙන්ගේ චින්තනයෙන් ලද ආභාසය අනුව සකස් කළ ඒවා ය. එතෙක් අනුගමනය කළ ආදායම සහ පරිභෝජනය මැනීම මත දරිද්‍රතාව විස්තර කිරීම මඟින් දිළිඳු බව පිළිබඳ නිසි අවබෝධයක් ලබා ගත නො හැකි බව අල්කයර් සහ ෆොස්ටර් මතය විය. ඒ අනුව ඔවුන්ගේ මෙහෙයවීමෙන් ඔක්ස්ෆර්ඩ් දරිද්‍රතා සහ මානව සංවර්ධන වැඩසටහන සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩ සටහන එක් ව අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය හා ජීවන තත්වය යන ප්‍රවර්ග තුනක් සම්බන්ධයෙන් දර්ශක දහයකින් යුත් බහුමාන දරිද්‍රතා දර්ශක හඳුන්වා දුන්නේ ය. යම් යම් වෙනස්කම් සහිතව මෙකී දර්ශක ශ්‍රී ලංකා රජයේ සංඛ්‍යා ලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව 2019 සිට උපයෝගී කර ගෙන තිබේ. පහත සඳහන් වන්නේ සංඛ්‍යා ලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති ඒ බහුමාන දර්ශක දහය යි:[8] වරහන් ඇතුළත සඳහන් කර ඇත්තේ ඔක්ස්ෆර්ඩ් දරිද්‍රතා සහ මානව සංවර්ධන වැඩසටහන විසින් හඳුන්වා දුන් මුල් දර්ශකය යි[9].

අධ්‍යාපනය      

  1. පාසල් යන වසර ප්‍රමාණය: කුටුම්බයට අයත් වයස 15ට වැඩි සාමාජිකයෙකු අවම වශයෙන් වසර 5 ක් වත් පාසල් ගොස් නැති නම් එම කුටුම්බය පාසල් අධ්‍යාපනය අහිමි කුටුම්බයක් සේ සැලකේ. (කුටුම්බයක සුදුසුකම් ඇති අයෙකු වසර හයක පාසල් අධ්‍යාපනයක් සම්පූර්ණ කර නො තිබීම දරිද්‍රතා දර්ශකයකි.)
  2. පාසල් යෑම: කුටුම්බයට අයත් වයස 5-14 ත් අතර දරුවෙකු පාසල් නො යන්නේ නම් එම කුටුම්බය පාසල් ගමන අහිමි කුටුම්බයක් ලෙස සැලකේ. (අටවැනි පන්තිය දක්වා ඉගෙනීමට ගත වෙන වයස් ප්‍රමාණය දක්වා පාසලකට නොයන දරුවෙකු කුටුම්බයක සිටීම දරිද්‍රතා දර්ශකයකි.)

සෞඛ්‍යය

  1. පෝෂණය: පෝෂණ තොරතුරු ලබාගත හැකි කුටුම්බයක වයස 15-49 අතර ස්ත්‍රියක හෝ වයස අවුරුදු 5 හට අඩු දරුවෙකු හෝ මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙන්නේ නම් එම කුටුම්බය පෝෂණය අහිමි කුටුම්බයක් ලෙස සැලකේ. (කුටුම්බයක පෝෂණය පිළිබඳ ව තොරතුරු හා සැසඳු විට එම කුටුම්බයට අයත් වයස 70ට අඩු ඕනෑම පුද්ගලයෙකු මන්දපෝෂණයෙන් පෙළීම දරිද්‍රතා දර්ශකයකි.)  
  2. ළදරු මරණ: ගත වූ වසර පහ ඇතුළත කිසියම් කුටුම්බයක වයස අවුරුදු 5 කට අඩු දරුවෙකු මිය ගොස් ඇත්නම් එම කුටුම්බය ළදරු මරණ සම්බන්ධ අසමත් කුටුම්බයක් සේ සැලකේ. (සමීක්ෂණයට පෙර ගත වූ වසර පහ තුළ කුටුම්බයේ වයස 18ට අඩු දරුවෙකු මියගොස් තිබීම දරිද්‍රතා දර්ශකයකි.)

ජීවන තත්වය:

  1. විදුලි බලය: කුටුම්බයක නිවහනට විදුලි බලය ලැබී නොමැති නම් එය විදුලි බලය අහිමි කුටුම්බයක් ලෙස සැලකේ. (කුටුම්බයේ නිවහනට විදුලි බලය නොමැති වීම දරිද්‍රතාව පිළිබඳ දර්ශකයකි.)
  2. ‍පානීය ජලය: කුටුම්බයකට ආරක්ෂාකාරී පානීය ජලය ලබා ගැනීමට නැති නම් හෝ පානීය ජලය ලබා ගැනීමට විනාඩි 30කට වැඩි කාලයක් ඇවිද යෑමට සිදුවන්නේ නම් හෝ එම කුටුම්බය පානීය ජලය අහිමි කුටුම්බයක් ලෙස සැලකේ. (කුටුම්බයේ පානීය ජල ප්‍රභවය සනීපාරක්ෂක නො වීම හෝ පානීය ජලය ගෙන ඒමට විනාඩි 30කට වඩා ඇවිද ගොස් ඒමට සිදුවීම දරිද්‍රතාව පිළිබඳ දර්ශකයකි.)
  3. සනීපාරක්ෂක කටයුතු: කුටුම්බයක වැසිකිළි වැඩිදියුණු නොකළ (උදා: ජල මුද්‍රිත නො වන) ඒවා නම් හෝ වෙනත් කුටුම්බ සමඟ හවුලේ භාවිතා කළ යුතු ඒවා නම් හෝ එම කුටුම්බය සනීපාරක්ෂාව අහිමි කුටුම්බයක් ලෙස සැලකේ. (වැඩිදියුණු නොකළ වැසිකිළි පහසුකම් හෝ කිසිදු වැසිකිළි පහසුකමක් කුටුම්බයකට නො තිබීම හෝ වැඩිදියුණු කළ වැසිකිළියක් අනෙකුත් කුටුම්බ සමඟ හවුලේ භාවිත කිරීමට සිදුවීම දරිද්‍රතාව පිළිබඳ දර්ශකයකි.)
  4. සුදුසු ගෙබිම: කිසියම් කුටුම්බයක ගෙබිම සැදී ඇත්තේ මඩ, මැටි හෝ වැලිවලින් නම් එම කුටුම්බය සුදුසු ගෙබිමක් නැති කුටුම්බයක් ලෙස සැලකේ. (කුටුම්බයක නිවහනේ ගෙබිම, වහල සහ බිත්ති උචිත ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍යවලින් තනා නො තිබීම දරිද්‍රතාව පිළිබඳ දර්ශකයකි.)     
  5. පිසීමේ ඉන්ධන: කිසියම් කුටුම්බයක් ආහාර පිසීම සඳහා භාවිත කරන්නේ දර, ලී කුඩු, දහයියා හා අඟුරු වැනි දේවල් නම් එම කුටුම්බය පිසීමේ ඉන්ධන අහිමි නිවසක් ලෙස සැලකේ. (කුටුම්බයක් ගොම, පිදුරු, දර, අඟුරු හා ගල් අඟුරු වැනි ඝන ද්‍රව්‍යයක් පිසීමේ ඉන්ධන වශයෙන් භාවිත කිරීම දරිද්‍රතාව පිළිබඳ දර්ශකයකි.)
  6. වත්කම්: කුටුම්බයකට රේඩියෝවක්, රූපවාහිනියක්, බයිසිකලයක්, මෝටර් සයිකලයක් හෝ ශීතකරණයක් යන භාණ්ඩ වර්ග අතුරින් එක් වර්ගයකට වඩා නැති අතර ම මෝටර් රථයක් හෝ ට්‍රක් රථයක් ද නැති නම් එම කුටුම්බය වත්කම් අහිමි කුටුම්බයක් ලෙස සැලකේ.  (මේ දර්ශකය වෙනස් කර නැත.)

අත්‍යන්ත දරිද්‍රතාව තුරන් කිරීමේ වැඩසටහන් සම්බන්ධයෙන් මෙවැනි ප්‍රාථමික මට්ටමේ බහුමාන දර්ශක තිබීම ප්‍රයෝජනවත් විය හැකි වුව ද ඉහත දැක් වූ ආකාරයට සූත්‍රගත කිරීම තුළ ඉදිරියේ දී සාකච්ඡා කෙරෙන තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු සාක්ෂාත් කිරීම එම දර්ශකවලින් නිරූපණය කළ හැක්කේ ඉතා සීමිත ව ය.  උදාහරණයක් ලෙස අධ්‍යාපනය පිළිබඳ ඉහත දැක්වෙන දර්ශක දෙක මඟින් තිරසාර සංවර්ධන අරමුණුවල සඳහන් වන  ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් (quality education) සහ යාවජීව ඉගෙනුම් අවස්ථා ලබා ගැනීමට ඇති හැකියාව නිරූපණය නොවේ. තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු 17 අතරින් සිව් වැන්න වන්නේ “හැම දෙනෙකුට ම අන්තර්ග්‍රහනීය(inclusive) සහ සාධාරණ ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් ලබා ගැනීම සහතික කිරීම සහ යාවජීව ඉගෙනුම් අවස්ථා ලබා ගැනීමේ හැකියාව ප්‍රවර්ධනය කිරීම” යි.

16 වැනි තිරසාර සංවර්ධන අරමුණේ එන “යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සියල්ලන්ට හැකිවීම” වැනි ඉලක්ක හා අදාළ දර්ශක බැහැර කිරීම මඟින් මෙකී දරිද්‍රතාව පිළිබඳ මිනුම් අදේශපාලනිකව තබා ගැනීමට අල්කයර් සහ ෆොස්ටර් වෑයම් කර තිබෙන බව පෙනී යයි.  එහෙත් තිරසාර සංවර්ධනය යනු හුදෙක් අත්‍යන්ත දුප්පත්කම තුරන් කිරීම නොවේ. අනෙක් අතට බහුමාන දර්ශක යොදා ගැනීම යනු ආදායම් දරිද්‍රතාව නො තකා හැරීම නොවිය යුතුය. මන්ද දුප්පත්කම පිළිබඳ ප්‍රධාන නිර්ණායකයක් වන්නේ ජීවත් වීමට සරිලන ආදායමක් උපයා ගැනීමට නො හැකි වීම බැවිනි.

කෙසේ වෙතත් දුප්පත්කම නිර්වචනය කිරීම සංවර්ධන කතිකාව තුළ කලක් විවාද ජනක කරුණක් බවට පත් ව තිබුණි. දුප්පත්කම යන්න නිවැරදිව අවබෝධ කර ගත හැක්කේ පරිභෝජන අසමත්කම, ආදායම හෝ වත්කම් ඌනතා අනුව නො ව කෙනෙකු සතු ශක්‍යතා හෙවත් හැකියාවල අසමත්කම හෙවත් ඌනතා අනුව බව අමාර්ත්‍ය සෙන් නො කඩවා තර්ක කළේ ය. අවශ්‍ය කරන හැකියාවල ඌනතා නිසා තමන්ට ලැබිය හැකි නොයෙක් අවස්ථා උපයෝගි කර ගැනීමට මිනිස්සු අපොහොසත් වෙති.  එහෙත් අඩු ආදායමක් ලැබීම හා එවැනි ඌනතා අතර හැම විටම නියත සම්බන්ධයක් නැත. සෙන් පෙන්වා දෙන පරිදි සමාජයේ ආන්තික තත්වයට පත් ව ඇති නිර්ප්‍රභු ජනතාවට ලැබෙන ආදායම වුව ද ශක්‍යතා නැතිකම නිසා සඵලදායක ක්‍රියාකාරකම් බවට නියත ලෙස ම හැරවීම අසීරු දෙයකි. ඒ අනුව “දුප්පත්කම යනු කිසිදු බලයක් නැතිකම පිළිබඳ හැඟීමත්, දුප්පතුන් කියන දෙයක් ගණනකට නො ගැනීමත් ය” [10]යනුවෙන් දුප්පත් කැමරූන් ජාතිකයෙකු සිය දුප්පත්කම විස්තර කළ ආකාරය දුප්පත්කම ගැන දිය හැකි කදිම අර්ථකතනයකි. දුප්පතුන් විසින් ම දුප්පත්කම නිර්ණය කරන ආකාරය සම්බන්ධයෙන් ලෝක බැංකුවේ අනුග්‍රහයෙන් රටවල් පනහකින් එකතු කළ දත්ත අනුව සමීක්ෂණයක් කළ දීපා නාරායන් ඒ බව සිය Voices of the Poor: Can Anyone Hear Us?නම් කෘතියේ සඳහන් කරයි.

කලින් කල ඇතිවෙන ව්‍යසනවලින් ජනගහනයෙන් සැලැකිය යුතු කොටසක් මියයෑම ස්වභාවයකි යන ජනගහන න්‍යාය 18 වැනි සිය වසේදී ඉදිරිපත් කළ තෝමස් මැල්තුස්  දුප්පත්කම ද අනිවාර්ය දෙයක් බව පැවසීය. ස්වාභාවික නියාමවලට අනුව ඇතැම් මනුෂ්‍යයන් දුප්පත් වීම අනිවාර්යතාවක් බවත් ජීවිතය නැමති ලොතරැයියේ තෑගි අහිමි ව අසන්තෝෂයට පත් මිනිසුන් වන්නේ ඔවුන් බවත් මැල්තුස් ප්‍රකාශ කළේ ය.[11] දුප්පත්කම කරුම විපාකයක් බව විශ්වාස කිරීමට තවමත් මිනිසුන් පොලඹවන සමාජයක වෙසෙන අපට 18වනි සියවසේ විසූ මැල්තුස් එසේ පැවසීම ගැන පුදුම විය නො හැකිය. බොහෝ අයගේ වැටහීම අනුව දුප්පත්කම යනු ඉතිහාසය පුරාම පැවති යථාර්ථයකි. එනිසා දුප්පත්කමෙන් තොර සමාජයක් ගැන සිතීම පවා බොහෝ දෙනෙකුට අසීරු විය.

එහෙත් දුප්පත්කම අනිවාර්යතාවකි යන මැල්තුස්ගේ මතය සාවද්‍ය බව මැල්තුස්ගේ මරණයෙන් පසු ගත වූ සියවස් දෙක තුළ සිදු වූ වෙනස්කම් මඟින් ඉගෙන ගැනීමට අපට හැකි විය. අතීතයේ පැවති අත්‍යන්ත දුප්පත්කම අනිවාර්ය දෙයක් නො වන බව අපි දැන් දනිමු. ආර්ථික වර්ධනය නිසා අතීතයේ පැවති අත්‍යන්ත දුප්පත්කමින් සහමුලින් ම පාහේ මිදීමට ඇතැම් සමාජවලට හැකිව තිබේ.

ධනවත් ම රටවල් අතරින් 16 වෙනි ස්ථානයේ ලා සැලකෙන ස්වීඩනය උදාහරණයකට ගත්තොත්. 2020 වසරේ දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට සාපේක්ෂව ලංකාවේ ඒක පුද්ගල ආදායම ඩොලර් 6,382ක් වන විට ස්වීඩනයේ එය ඩොලර් 56,270 ක් විය. එම වෙනස නව ගුණයකට ආසන්න ය.

එසේ වුව ද සියවස් දෙකකට පෙර ස්වීඩනයේ ජනතාවගෙන් සාතිශය බහුතරයක් අත්‍යන්ත දිළිඳු කමින් පෙළුනි. එකල ස්වීඩනයේ ඉපදුණු හැම දරුවන් හතර දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු දිළිඳුකම නිසා මිය ගිය හ. දිළිඳුකම එවකට කොතරම් පෘථුල දෙයක් දැයි කිව හොත් ජීවත් වීමට සුදුසු තැනක් පිළියෙල කර ගැනීමට, නිවස උණුසුම් කර ගැනීමට හෝ මන්දපෝෂණයෙන් මිදීමට හැකි ආහාරයක් ගැනීමට ස්වීඩනයේ ජනගහනයෙන් 90% කට පමණ හැකියාවක් නො වීය.

එහෙත් 19වෙනි සියවසේ සිට ස්වීඩනය  නූතන නිෂ්පාදන තාක්ෂණය උපයෝගී කර ගෙන දැවැන්ත ආර්ථික වර්ධනයක් ඇති කර ගත්තේ ය. අනතුරු ව මීට සියවසකට පෙරත් ස්වීඩනය දුප්පත් රටක් ලෙස සැලකුණු නමුත් ඒ වන විටත් ඇති වෙමින් තිබූ ආර්ථික වර්ධනය නිසා ජනගහනයෙන් බහුතරයට අත්‍යන්ත දරිද්‍රතාවෙන් අත් මිදීමට හැකි වී තිබුණි. අද ස්වීඩනයේ දරිද්‍රතාවෙන් පෙළෙන අය ලෙස සැලකෙන්නේ දිනකට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 30 කට ( ආසන්න වසයෙන් දිනකට රුපියල් 6000/- කට) අඩු ආදායමක් ලබන්නේ නම් පමණි. [12] ඒ අනුව ස්වීඩනයේ ජනගහනයෙන් 6%ක් හෙවත් 570,000 ක් පමණ දුප්පත් වීමේ අවදානමට ලක් වූ අත්‍යවශ්‍ය ජීවන වියදම දැරීමට අපහසු අඩු ආදායම් ලබන්නන් වසයෙන් සැලකේ.  ඒ අය අතරෙන් සැලකිය යුතු පිරිසක් අඩු ආදායම් ලබන රටවලින් පැමිණි සංක්‍රමණිකයෝ ය. 

ආර්ථික වර්ධනයට අතිරේකව ගෝලීය මට්ටමට සාපේක්ෂව දුප්පත්කම මුළුමනින් ම පාහේ තුරන් කර දැමීමට ස්වීඩනයට හැකි වූ ප්‍රධාන හේතුවක් නම් කාර්යක්ෂම බදු ක්‍රමයක් මඟින්  ධනය නැවත බෙදී යෑම තහවුරු කරන ඵලදායක සමාජ සුභසාධන ක්‍රමයක් ඇති කර ගැනීමට හැකිවීමයි. කාලාන්තරයක සිට පවත්වා ගෙන යන එම සුභසාධන ක්‍රමය මඟින් හැම රටවැසියෙකුට ම අවම ආදායමක් සහතික කර තිබේ. එය ස්වීඩනයේ සාමාන්‍ය වැටුපෙන් 60%-70% අතර ප්‍රමාණයකි.  එයට පවුලේ සෑම ළමයෙකු වෙනුවෙන් ම දෙමව්පියන්ට ලැබෙන බදු රහිත දීමනාවක් (තනි මවකට හෝ පියෙකුට ඒ සඳහා අමතර දීමනාවක් ද ලැබේ), හැම ළමයෙකු වෙනුවෙන් ම පළමු පාසල් වසර දක්වා දොළොස් මසක වැටුප් සහිත නිවාඩුවක් භුක්ති විඳීමට දෙමව්පියන්ට ඇති අයිතිය, අනුපූරක ගාස්තු යටතේ නිවසේ දී හෝ ආණ්ඩුවේ දිවා පහසුකම් මධ්‍යස්ථානයක දී හෝ ළමයින් රැක බලා ගැනීමේ වියදමෙන් කොටසක් ලබා ගැනීමේ අයිතිය. පෙර පාසල් සඳහා සහන ගාස්තු, එතෙක් ලැබුණු ආදායමෙන් 80%ක් පමණ රැකියා විරහිත රක්ෂණය යටතේ ලැබීමේ අයිතිය වැනි හිමිකම් අයත් වේ. ඒ හැර වයස 6-19 අතර සියලු දරුවන්ට නොමිලයේ අධ්‍යාපනය ලබා දේ. ඒ අනුව 2017 දී ස්වීඩනයේ පාසල් හැර යන වියේ ශිෂ්‍ය ශිෂ්‍යාවන් ගෙන් 90% ක් ඇමෙරිකාවේ ශාස්ත්‍රාලයීය ඩිප්ලෝමාවට සමාන සුදුසුකම් සපුරා සිටියේ ය. මේ ක්‍රමය පවත්වා ගැනීම සඳහා ස්වීඩන රජය සැලකිය යුතු බදු ආදායමක් අය කරයි. ඇමෙරිකානු වැසියෙකු 10%ක ආදායම් බද්දක් ගෙවන විට ස්වීඩන රටවැසියෙක් ආදායමේ ප්‍රමාණය අනුව තම ආදායමෙන් 29%සිට 35% දක්වා ප්‍රමාණයක් ආදායම් බදු වශයෙන් ගෙවිය යුතුය.

2016දී රැස් කළ දත්තවලට අනුව ස්වීඩන ජනගහනයෙන් 1% කටත් වඩා අඩු සංඛ්‍යාවක් අත්‍යන්ත ද්‍රව්‍යයමය දරිද්‍රතාවෙන් (Severe Material Poverty) පෙළෙන බව වාර්තා විය. අත්‍යන්ත ද්‍රව්‍යයමය දරිද්‍රතාවෙන් පෙළන්නන් වශයෙන් එහි දී සලකන ලද්දේ පහත සඳහන් ශක්‍යතා හය අතරින් අවම වසයෙන් හතරක් වත් සාක්ෂාත් කර ගත නො හැකි වූ කුටුම්බවාසීනු යි[13].

  1. අනපේක්ෂිත වියදම් දරා ගැනීමට ඇති හැකියාව
  2. වසරකට වරක් වත් නිවසින් බැහැර සතියක නිවාඩුවක් ගත කිරීමේ වියදම දරා ගැනීමට ඇති හැකියාව
  3. දවසක් ඇර දවසක් වත් මස් හෝ මාලු සහිත ආහාරයක් ගැනීමේ හැකියාව.
  4. ශීත කාලයේ දී නිවස උණුසුම් කිරීමේ වියදම දරා ගැනීමේ හැකියාව
  5. රෙදි සෝදන යන්ත්‍රයක්, වර්ණ රූපවාහිනියක්, දුරකථනයක් හා වාහනයක් වැනි ප්‍රාග්ධන භාණ්ඩ සතු ව තිබීම
  6. ණය ගෙවීමේ හැකියාව (උකස්, කුලී, සේවා බිල්පත්, ගාස්තු, ණය වාරික ගෙවීම ද ඇතුළත් ව)

කෙසේ වෙතත් ලෝක බැංකුව ඇතුළු ජාත්‍යන්තර සංවිධානය දරිද්‍රතාව ලෙස සලකන්නේ දිනකට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 1.90කට අඩු ( ආසන්න වසයෙන් රුපියල් 400/- ක්) ආදායමක් ලැබීමයි. මෙම ජාත්‍යන්තර දරිද්‍රතා රේඛාව ලෝකයේ අඩු ආදායම් මට්ටමේ රටවල් 15 ක දත්ත මත නිර්ණය කරන ලද්දකි.

එහෙත් ඉහළ ආදායම් මට්ටමේ ලා සලකන බොහෝ රටවල  දෛනික දරිද්‍රතා රේඛාව ද ස්වීඩනයේ මෙන් ම ඩොලර් 30 (රු. 6000/-) ක මට්ටමට පවතී. ඒ අනුව ඩොලර් 30 ක ට වඩා අඩු දෛනික ආදායමක් ඇති අය දුප්පතුන් වශයෙන් සැලකුවොත් වර්තමානයේ ලෝක ජනගහනයෙන් 85% ක් ම අයත් වන්නේ දුප්පතුන්ගේ ගණයට බව ආචාර්ය මැක්ස් රෝසර් පෙන්වා දෙයි[14].

ස්වීඩනයේ මෙන් දිනකට ඩොලර් 30 කට වැඩි ආදායමක් නො ලැබීම දරිද්‍රතාව ලෙස ආදේශ කර ගත හැකි තරම් ඉහළ ආර්ථික වර්ධනයක් හැම රටකට ම ඇති කර ගැනීමට නම් ගෝලීය ආර්ථික වර්ධනය අද මෙන් පස් ගුණයකින් පමණ වැඩි විය යුතු බව ආචාර්ය රෝසර් පවසයි. එහෙත් චක්‍රීය ක්‍රමවලට සංක්‍රමණය නොවී රේඛීය නිෂ්පාදන විධි ක්‍රම පවත්වා ගනිමින් පස් ගුණයක ආර්ථික වර්ධනයක් ලොව පුරා ඇති කර ගැනීමට තැත් කිරීම තුලින් තිරසාර සංවර්ධනයක් සහතික කළ නො හැකිය.  

තදනන්තර ව සංවර්ධනය යන්න නිශ්චිත අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීම මත  අර්ථකථනය කළ වෑයමක්  ලෙස 2000 වසරේ දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් හඳුන්වා දුන් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු (Millennium Developments Goals) සැලකිය හැකි ය. මේ යටතේ නිශ්චිතව විසඳීම පිණිස සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් මුහුණ දෙන දිළිඳුකම ප්‍රමුඛ සංවර්ධන ගැටලු කිහිපයක් තෝරා ගන්නා ලදී. අනතුරු ව ඒවා කිනම් ප්‍රමාණයකට හෝ ආකාරයකට විසඳිය යුතු ද යන්න නිශ්චය වන අරමුණු සහ ඉලක්ක වසයෙන් නිරූපණය කොට එම ඉලක්කවල සාර්ථකත්වය විනිශ්චය කළ හැකි දර්ශක ද හඳුන්වා දෙනු ලැබීය.

එම සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණුවල පරමාර්ථය වූයේ අත්‍යන්ත දිළිඳුකම සහ සාගින්න පිටුදැකීම, සැමට ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය, ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානත්වය සහ ස්ත්‍රීන් සබල ගැන්වීම, ළමා සෞඛ්‍යය, මාතෘ සෞඛ්‍යය, ඒඩ්ස් පැතිරීම වැළැක්වීම, පාරිසරික තිරසාර භාවය සුරැකීම සහ සංවර්ධනය සඳහා නව ගෝලීය සහයෝගීතාව ගොඩනැගීම යන අට වැදෑරුම් මූලික අරමුණු වසර 15 ක කාලයක් ඇතුළත සපුරා ගැනීම යි. මේ එක් එක් අරමුණක් ඉලක්ක සහ දර්ශක වසයෙන් ඉදිරිපත් කිරීම සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණුවල විශේෂත්වය විය. උදාහරණයක් ලෙස  ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානතාව සහ ස්ත්‍රීන් සබල ගැන්වීම යන අරමුණ යටතේ ඉලක්ක වසයෙන් සැලකුණේ වසර 2005 වන විට ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික අධ්‍යාපනයට සහභාගී වීම සම්බන්ධ ඇති ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතාව අහෝසි කිරීම සහ වසර 2015 වන විට සියලු මට්ටම්වල අධ්‍යාපනයේ ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාන සහභාගිත්වයක් ඇති ව තිබීම යි. මේ පොදු ඉලක්කයේ දර්ශක වසයෙන් සලකන ලද්දේ ප්‍රාථමික හා ද්විතීයික අධ්‍යාපනයේ ගැහැණු හා පිරිමි දරුවන් අතර ඇති අනුපාතිකය, වයස 15-24 දක්වා අයගේ සාක්ෂරතාවය සම්බන්ධයෙන් ස්ත්‍රීන් හා පුරුෂයන් අතර ඇති අනුපාතිකය, කෘෂිකාර්මික නො වන අංශවල වැටුප් සහිත රැකියාවල නියුක්ත ව ඇති ස්ත්‍රීන්ගේ ප්‍රතිශතය සහ පාර්ලිමේන්තුව තුළ ස්ත්‍රීන් විසින් නියෝජනය කරනු ලබන ආසන ප්‍රමාණයේ ප්‍රතිශතයයි. එසේ ප්‍රගතිය ප්‍රමාණාත්මක ලෙස නිරූපණය කළ යුතු බව ඉල්ලා සිටීම සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණුවල විශේෂත්වයක් විය.

අත්‍යන්ත දිළිඳුකම අඩකින් අඩු කිරීම ඉලක්ක කරගත් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු මඟින් දිළිඳුකම නිර්වචනය කළේ දිනකට ඩොලර්1.25 ට අඩුවෙන් උපයන අය දිළින්දන් වසයෙන් සලකමිනි. ආදායමින් දිළින්දන් වන අය හැරෙන විට වෙනත් සමාජ විෂමතා නිසා දිළින්දන් වන අය ගැන සැලකිල්ලක් දැක්වීමට එම අර්ථකථනය තුළ අවකාශ නොවීය. ඒ අනුව දියුණු රටවල සමාජ විෂමතාව නිසා ඇතිවෙන සාපේක්ෂ දිළිඳුකම ආමන්ත්‍රණය කිරීමක් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු තුළින් ඉටු නො වී ය. අනික් අතට සහස්‍රක අරමුණු සංකල්ප ගත වුණේ ම දියුණු රටවල් නො දියුණු රටවලට ආධාර කිරීම යන සාම්ප්‍රදායික අනුග්‍රාහක සංකල්පයට අනුව ය. 

කෙසේ වෙතත් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු පිළිබඳ පුළුල් දේශපාලනික සාකච්ඡාවක් තම තමන්ගේ රටවල් තුළ ඇති කිරීමට ආණ්ඩු බලය දරන හෝ බලය අත්පත් කර ගැනීම අරමුණු කරගත් දේශපාලන පක්ෂ කණ්ඩායම් මෙන් ම රාජ්‍ය නො වන සංවිධාන ද එතරම් උනන්දු නො වී ය. ඒ අනුව පාර්ලිමේන්තුව තුළ ස්ත්‍රීන්ගේ ආසන සංඛ්‍යාව වැඩි වීම සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණුවලින් ඉල්ලා සිටි දර්ශකයක් බව බොහෝ ඡන්ද දායකයෝ නො දනිති. ජනවාර්ගික හා ආගමික පක්ෂපාතකම් මත අධිපතිවාදී දේශපාලන ව්‍යාපෘති පවත්වා ගෙන ගිය ලංකාව වැනි ඇතැම් රටවල් මානව අයිතිවාසිකම් සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිළිබඳ දැක්වූ නුරුස්සන ආකල්පය ද සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු පිළිබඳ ප්‍රමාණවත් දේශපාලන සාකච්ඡාවක් ජනගත වීම වැළැක්වීමට හේතු වූවා විය හැකි ය.

2015 වන විට ඇතැම් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිළිබඳ කිසියම් ප්‍රගතියක් අත්පත් කර ගෙන තිබුණි. උදාහරණයක් ලෙස  1990 දී ලොව පුරා අත්‍යන්ත දිළිඳුකමින් පෙළුණු ජනගහනය බිලියන 1.9ක් වූ අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ වාර්තාවලට අනුව 2015 වන විට එය මිලියන 836 දක්වා අඩු ව තිබුණි.  එහෙත් අනෙකුත් ඇතැම් අරමුණු බලාපොරොත්තු වූ ආකාරයෙන් ම සාක්ෂාත් කර ගැනීමට නො හැකි විය.[15]ඒ බව දිගින් දිගට ම පවතින ස්ත්‍රී පුරුෂ අසමානතාව, පොහොසතුන් හ දුප්පතුන් අතර ආදායම් පරතරය අතිශයින් වැඩි වීම, නාගරික හා ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ අතර පහසුකම් විෂමතාව, අධ්‍යාපන අවස්ථාවල හා ගුණාත්මක බව පිළිබඳ විෂමතාව, ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම නිසා ඇතිවෙන ව්‍යසන හා දේශගුණික වෙනස් වීම්, පරිසර ගැට‍ලු හා මානව සංවර්ධනයට එරෙහි වන විවිධ ගැටුම් යනාදියෙන් පැහැදිලි වේ. මෙකී සෘණ විපාකවලට බොහෝ දුරට හේතු වූයේ සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික වර්ධන වේගය ඉස් මුදුනේ තබා ගත් දේශපාලන ආර්ථික චින්තනය යි. දේශපාලනික වසයෙන් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු සියල්ල ඒකාග්‍ර ලෙස ප්‍රක්ෂේපණය කර ගැනීමට හැකි ක්‍රමවේදයක් ද එම වැඩ පිළිවෙළ තුළ නො තිබිණි. සමස්තයක් ලෙස ගත් විට සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු ඉටු කර ගැනීම අධිපතිවාදී ආර්ථික චින්තනය තුළ සංවේදී දේශපාලන කරුණක් බවට පත් නො වීම බලාපොරොත්තු විය යුත්තකි. 

ඒ හැර රටවල ආභ්‍යන්තරික විෂමතා ද, විශේෂයෙන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ අවගමනය ද  මේ අසමබර වර්ධනයට හේතු විය. ගෝලීය බල දේශපාලනය මෙන් ම  රටවල් අතර පැවති විෂමතාව ද ඊට බෙහෙවින් බලපෑවේ ය. උදාහරණයක් ලෙස සහරා උප කලාපයට අයත් රටවල් මූලික අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම ආසියාතික හා ලතින් ඇමෙරිකානු රටවලට වඩා සෑහෙන පහළ මට්ටමක පැවතුණි. තෙවැනි ව සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීමට එකඟ වූ පහළොස් අවුරුද්ද තුළ සංවර්ධන අවශ්‍යතා පිළිබඳ පර්යාලෝකය ද සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් වී තිබුණි. උදාහරණයක් ලෙස පෘථිවි පරිසරයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල වී තිබූ බැවින් පරිසර සංරක්ෂණය පිළිබඳ අවශ්‍යතාව ඉස්මතු වෙමින් තිබූ අතර කෙමෙන් උග්‍ර වෙමින් තිබූ බලශක්ති සහ ජල පරිභෝජන අවශ්‍යතා විසඳීමට වැඩි ප්‍රමුඛත්වයක් දීමට සිදුවිය. අනික් අතට සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු තුළ දේශපාලනය යුක්ති සහගත කිරීමට හා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහභාගිත්වය පුළුල් කිරීමට තුඩු දෙන සෘජු අරමුණු අඩංගු වී නො තිබිණි. සංවර්ධනය සඳහා ගෝලීය සහයෝගිතාව ගොඩ නැගීම වැනි අරමුණු කෙරෙහි ප්‍රමාණවත් අවධානයක් යොමු නො වූ අතර නවලිබරල්වාදී  ආකල්පය විසින් උත්කර්ෂණයට නංවන ලද තරඟකාරී ගෝලීය වෙළඳපොළ හා සංවර්ධනයේ දර්ශකය ලෙස දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ඉහළ යෑම ගැන අවධාරණය කිරීම ගෝලීය සහයෝගිතාවට ආදේශයක් වසයෙන් යොදා ගැණිනි. [16]

අත්‍යන්ත දිළිඳු බව අවම කිරීම වැනි ඇතැම් අරමුණු සම්බන්ධයෙන් සමහර රටවල් සතුටුදායක ප්‍රතිඵල ලබා තිබුණ ද පොදුවේ ගත් විට සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු අනුව කටයුතු කිරීම සහ ඒ මඟින් ඉලක්ක කරගත් සැබෑ ප්‍රතිඵල සම්බන්ධ ව තිබුණේ සංශයවාදී ආකල්පයකි. වසර 2000 දී  සහස්‍රක සංවර්ධන ඉලක්ක ප්‍රකාශයට පත් කළ පසු ඒ මඟින් දී තිබූ ඉලක්ක අත්පත් කර ගැනීම ගැන සංඛ්‍යානමය වසයෙන් වැදගත් තොරතුරු නොමැති බව ෆ්‍රීඩ්මන්ඩ් විසින් කරන ලද අධ්‍යනයකින් යෝජනා කළේ ය.[17] විලියම් ඉස්ටර්ලි වැනි ඇතැම් විචාරකයින්ගේ විවේචනවලට අනුව සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු මඟින් ප්‍රවර්ධනය කරන ලද සංවර්ධනය පිළිබඳව ආකල්පය වැරදි එකකි. ඒ සංවර්ධනය යනු තාක්ෂණික, අනුග්‍රාහක ආධාර මත ඉටු වන දෙයක් ලෙස සලකමින් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු ඉන්ද්‍රජාලික ව දේශපාලනයෙන් වියුක්ත කර තිබූ බැවිනි. සංවර්ධනය යනු බටහිරෙන් එන ගැලවුම්කරුවන් පිළිබඳ බලාපොරොත්තුවක් නො ව දේශපාලන නිදහස පුළුල් කර ගැනීමට ස්වදේශිකයන් ගන්නා උත්සාහය තුළින් ජනිත වන්නකි.[18] තවත් බොහෝ විචාරකයෝ තෝරා ගත් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණුවලින් නවලිබරල්වාදී වටිනාකම් ප්‍රතික්ෂේප නො කළ බව පෙන්වා දුන්හ. උදාහරණයක් ලෙස යාන් වැන්ඩර්මූටල් පෙන්වා දුන් පරිදි “සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු නවලිබරල්වාදී න්‍යාය පත්‍රය වෙනුවෙන් සංවර්ධනයේ සමාජමය මාන (social dimensions) නො සලකා හැරී ය. සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණුවලට ආදායම් දරිද්‍රතාව ඉක්මවා මානව දරිද්‍රතාවේ බහුවිධ ස්වභාවයට සහ පටු වර්ධන සුසමාදර්ශයක සිට පුළුල් මානව කේන්ද්‍රීය තිරසාර යහජිවනයක් පිළිබඳ දැක්මකට අවධානය යොමු කිරීමට නො හැකි විය. ඒ නිසා සංවර්ධනය පිළිබඳ සාම්ප්‍රදායික ආඛ්‍යානය ගොඩ නැගීම පිණිස වියුක්ත මූල්‍ය කේන්ද්‍රීය දැක්මක් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු සඳහා අයුතු ලෙස යොදා ගැනිණි.”[19]

සාමාජික රටවල් ඒ තරම් උනන්දුවක් නො දැක්වුව ද සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු හඳුන්වා දුන් අවධියේ දී ම එනම් 1999 දී ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වූ නොබෙල් ත්‍යාගලාභී අමාත්‍ය සෙන්ගේ Development as Freedoms (1999)යන කෘතියෙන් පැහැදිලි කළ ශක්‍යතා එළඹුම (Capability Approach) වැනි සංකල්ප ද  එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ විශේෂඥයින්ගේ අවධානයට යොමු වී තිබුණි. අමාත්‍ය සෙන්ගේ ශක්‍යතා එළඹුමට අනුව සාම්ප්‍රදායික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වැඩිවන වර්ධනය, තාක්ෂණික දියුණුව හෝ කාර්මිකකරණයට වඩා මානව සංවර්ධනය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ “අපට අගය කිරීමට හේතු ඇති ආකාරයේ ජීවිත ගත කිරීමට ඇති හැකියාවයි”[20]. එහි දී සෙන්ගේ අවධානය යොමු වන්නේ පුද්ගලයන්ගේ ශක්‍යතා, වගකීම් සහ අවස්ථා ඇතුළත් ව පුද්ගලයාගේ කාරකත්වය (Agency) හෙවත් ස්වතන්ත්‍ර ව ක්‍රියා කිරීමට හා තෝරා ගැනීම් කිරීමට පුද්ගලයාට ඇති හැකියාව සහ පුද්ගල විචාර බුද්ධිය වර්ධනය කිරීමයි. සෙන්ට අනුව මනුෂ්‍යයන්ගේ ශක්‍යතා වර්ධනය කිරීම හොඳ දෙයක් වන්නේ එමඟින් ඔවුන්ගේ තෝරා ගැනීමේ හැකියාව, යහජීවනය සහ නිදහස පුළුල් වන නිසාත්, සමාජය වෙනස් කිරීම සහ ආර්ථික නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් බලපෑම් කිරීමේ භූමිකාව සවිබල ගැන්වෙන නිසාත් ය.

ශක්‍යතා එළඹුම හඳුන්වා දෙමින් සමානාත්මතාව ඇගයුමට ලක් කිරීමේ ලා පුද්ගලයන්ගේ  ‘ශක්‍යතාව”(Capability) මූලික සාධකයක් ලෙස පෙන්වා  දීම සංවර්ධනය පිළිබඳ කතිකාවට අමාර්ත්‍ය සෙන් ලබා දුන් කේන්ද්‍රීය දායකත්වය ලෙස සැලකිය හැකිය.

ශක්‍යතා එළඹුම (Capability Approach)  හඳුන්වා දීමේ ලා නොබෙල් ත්‍යාගලාභි ආර්ථික විද්‍යාඥ අමාර්ත්‍ය සෙන් සමඟ පුරෝගාමී වූ ප්‍රකට විද්‍යාර්ථීයෙකු වූයේ වර්තමානයේ චිකාගෝ සරසවියේ නීතිය හා ආචාරධර්ම පිළිබඳ මහාචාර්යවරියක ලෙස සේවය කරන ආචාර්ය මාර්තා සී නුස්බවුම් ය. ශක්‍යතා එළඹුම සහ මානව අයිතිවාසිකම් අතර ඇති සහසම්බන්ධය විස්තර කරමින්   අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ භාෂාව වෙනුවට ශක්‍යතා පිළිබඳ භාෂාව යොදා ගැනීමේ අවශ්‍යතාව නුස්බවුම් මෙසේ පැහැදිලි කරයි: 

“මා කල්පනා කරන අන්දමට ශක්‍යතා ඉතා සමීප ලෙස අයිතිවාසිකම්වලට සම්බන්ධ වේ. එහෙත් ශක්‍යතා පිළිබඳ භාෂාව අයිතිවාසිකම් සාක්ෂාත් කර ගැනීම ගැන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ භාෂාවට දැනට වඩා වැදගත් හා නිශ්චිත පැහැදිලි කිරීමක් එකතු කරයි. මානව අයිතිවාසිකම් යනු සුපැහැදිලි අදහසක් ම නො වේ. අයිතිවාසිකම් යන්න විවිධාකාරයෙන් තේරුම් ගෙන තිබේ. එමෙන් ම අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ භාෂාව මඟින් ඇතිවෙන අසීරු න්‍යායික ප්‍රශ්න නිසා ඇතැම් විට ඒවායේ තේරුම විකෘත වෙයි. එනිසා ගැඹුරු දාර්ශනික වෙනස්කම් පවතිද්දී වුවද අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ එකඟත්වයක් ඇති බවට වැරදි හැඟීමක් ඇති විය හැකි ය.”[21]

ජනතාවට මූලික අයිතිවාසිකම්  සාක්ෂාත් කර දීම යනු එම අයිතීන් භුක්ති විඳීම සඳහා ජනතාවට අවශ්‍ය ශක්‍යතා ලබා දීම යි. දේශපාලන සහභාගිත්වය සඳහා අයිතිය, අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය ඇතුළු අයිතීන් මහජනතාවට සාක්ෂාත් කර ගැනීමට හැකි වන්නේ ඒවායේ නිරත වීමට අවශ්‍ය ශක්‍යතා හිමිකර ගෙන ඇත්නම් පමණි. අමාර්ත්‍ය සෙන් සඳහන් කළ අන්දමට ශක්‍යතා ඇති කර ගැනීමේ හැකියාව සංවර්ධනය ලෙස සැලකුව හොත් සජ්ජන සමාජයක පොහොසත් සාමාජික ජීවිතයකට  අවශ්‍ය කරන ශක්‍යතා කෙබඳු විය හැකි ද යන්න පිළිබඳව විමසා බැලීමෙන් ‘ශක්‍යතාවලින් පොහොසත් වීම’ යන්න තේරුම් කිරීමට අපහසු නැත.

එනිසා මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ හුදු ලිබරල් මතයට වඩා අමාර්ත්‍ය සෙන් පෙන්වා දුන් ශක්‍යතා එළඹුම මත අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීම වඩා සාධනීය බව නුස්බවුම් පෙන්වා දෙයි. එසේ කිරීමේ දී අප වඩා අවධාරණය කරන්නේ සැමට අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීම සහ ඒ සඳහා ආයතනික සහයෝගය සහතික කිරීමයි. ලිබරල් හා විශේෂයෙන්ම නව ලිබරල් මතයට අනුව නම් කළ යුත්තේ  පුද්ගල අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් රාජ්‍ය මැදිහත් වීම් වැළැක්වීම නමුත් ශක්‍යතා එලඹුම අනුව අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳීම පිණිස ශක්‍යතා වර්ධනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් රාජ්‍යයට සාධනීය කාර්යභාරයක් තිබේ. උදාහරණයක් ලෙස අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය ව්‍යවස්ථාවෙන් සහතික කර තිබුනත් මාධ්‍ය අයිතිය සංකේන්ද්‍රණය වීම වැළැක්වීම ප්‍රමුඛ බහුවිධ මාධ්‍ය වාතාවරණයක් දිරි ගන්වන විධි විධාන ස්වාධීන  නියාමනයක් මඟින් ඇති කර ගැනීමට නො හැකි නම් මහජනතාවට එම අයිතිය පරිපූර්ණව භුක්ති විඳීමට අවශ්‍ය කරන ශක්‍යතා බිහි නො වීමට ඉඩ තිබේ.  

ශක්‍යතා එළඹුම යනු මූලික ව අයිතිවාසිකම් පදනම් කරගත් එළඹුමකි. කොටින් ම ශක්‍යතා (capabilities) නො මැති ව අයිතිවාසිකම් භුක්ති විඳිය නො හැකිය. පුද්ගල යහපැවැත්ම ඇගයීමට, ප්‍රතිපත්ති සම්පාදනයට, සමාජ වෙනස්කම් යෝජනා කිරීමට සහ සමාජ වැඩපිළිවෙළවල් ඇගයීමට බොහෝ අය ශක්‍යතා එළඹුම යොදා ගෙන තිබේ. ශක්‍යතා එළඹුම මඟින් විමසනු ලබන මුලික ප්‍රශ්න දෙක වන්නේ “මිනිසුන්ට ඇත්තටම කළ හැකි කුමක් ද ? සහ මිනිසුන්ට කිනම් ආකාරයක අය විය හැකි ද ?”[22]යන්නයි. මෙම ප්‍රශ්නය ශක්‍යතා එළඹුමේ ඇති මාන දෙක එනම් කෘත්‍යයන් (functionings) හා හැකියා (abilities)  පිළිබිඹු කරයි. මෙහි දී කෘත්‍යයන් යනු ‘පැවතුම් සහ කෙරුම්’ ( beings and doings) ය. මිනිසුන්ට පත් වීමට  හැකි තත්ව සහ මිනිසුන්ට කළ හැකි දේවල් ලෙස ද එය හැදින්විය හැකිය. පැවතුම්වලට උදාහරණ ලෙස බෙහෙවින් පෝෂ්‍යජනක ව විසීම ද අතිශයින් සංතාපයට පත් ව සිටීම ද නිවහනක් ඇතිව විසීම ද අසනීපයෙන් සිටීම ද උදාහරණ ලෙස ගත හැකිය. කෙරුම් යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සංචාරය කිරීම, ඡන්දය භාවිතා කිරීම,  ආහාර ගැනීම වැනි විවිධ ක්‍රියා ය. ශක්‍යතා යනු මෙවැනි කෘත්‍යයන් ඉටු කර ගැනීම සඳහා කෙනෙකුට තිබිය යුතු  නියම නිදහස, අවකාශ සහ හැකියා ලෙස සැලකිය හැකිය. උදාහරණයක් ලෙස පෝෂ්‍යජනක ව විසීම කෘත්‍යයක් වන නමුත් එයට අදාළ වන ශක්‍යතාව වන්නේ ප්‍රමාණවත් තරම් පෝෂ්‍යජනක ආහාර පරිභෝජනය කිරීමට තිබෙන හැකියාවයි. මෙම ශක්‍යතා ඇත්ත වශයෙන් ම අත්පත් කර ගැනීමට හැකි විය යුතු තත්‍ය ඒවා මිස හුදෙක් නීතියෙන් හෝ සම්මුතියකින් පමණක් මිනිසුන්ට හිමි වන ඒවා නොවේ. ඒ අර්ථයෙන් ශක්‍යතා එළඹුම යනු  හුදෙක් අයිතිවාසිකම් සාක්ෂාත් කර ගැනීම  ඉක්මවා යන්නකි.

ලිබරල් මතවාදයට අනුව සාමාන්‍යයෙන් අයිතීන්, විශේෂයෙන් සිවිල් හා දේශපාලන අයිතීන් තේරුම් ගනු ලබන්නේ රජයේ මැදිහත්වීම්වලින් මුක්ත වූ ඒවා ලෙසයි. ඒ අනුව රජය මැදිහත් නො වන තාක් දුරට  එකී අයිතිවාසිකම් තහවුරු වූවා ලෙස සැලකේ. ඒ නිසා එකී මතයට අනුව වරක් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් පිළිගත් පසු ඒවා තහවුරු කිරීම හෝ සියල්ලන්ට ම භුක්ති විඳීමට හැකිවීම සම්බන්ධයෙන් රජයේ විශේෂ මැදිහත් වීමක් අපේක්ෂා නො කරයි. ඇමෙරිකානු ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් “කිසිදු ප්‍රාන්ත රාජ්‍යයක් එක්සත් ජනපදයේ පුරවැසියෙකු සතු වරප්‍රසාද හා විනිර්මුක්තිය සීමා කරන නීතියක් පැනවිය නො යුතු ය, නීත්‍යනුකූල ව හැරෙන විට කිසිවකුගේ ජීවිතය, නිදහස හෝ දේපළ අහිමි  කිරීමට කටයුතු නො කළ යුතු ය, කිසිවෙකු නීතිය ඉදිරියේ සමානයන් ලෙස සැලකීමෙන් වැළැක්වීමට කටයුතු නො කළ යුතුය” වැනි නො කිරීම පෙරදැරි කරගත් ව්‍යවස්ථා බස් වහර එයට උදාහරණයකට ගත හැකි ය. එමඟින් රජයක් විසින් නො කළ යුතු දේවල් නිෂේධිතව (negatively) සඳහන් කිරීමෙන් තත් අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීමට අපේක්ෂා කෙරේ. මෙසේ රජයේ මැදිහත් වීම  නිෂේධනය කිරීමෙන් පුද්ගලික නිදහස තහවුරු කිරීමට තැත් කිරීම රාජ්‍ය නිර්බාධක නිදහස් වෙළඳපොළක් ගැන  නව ලිබරල්වාදීන්ගේ  අදහස හා බොහෝ දුරට සමපාත වේ.

“සාමකාමී ව රැස්වීමට ඇති අයිතිය අවහිර කිරීමට කොන්ග්‍රස් සභාව  නීති නො පැනවිය යුතු ය” යනුවෙන් ඇමරිකානු ව්‍යවස්ථාවේ ප්‍රථම සංශෝධනයෙන් තේරුම් ගැනීමට සිදුවීම එසේ නිෂේධාත්මක (negative) යෙදුම් මඟින් අයිතීන් තහවුරු කිරීමට තැත් කිරීම පිළිබඳ තවත් පැහැදිලි  උදාහරණයකි. එහෙත් ඊට වෙනස්ව ඉන්දියානු ව්‍යවස්ථාව එම අයිතිය තහවුරු කරන්නේ නිශේධනාත්මක ව්‍යවහාරයකින් නො ව සාධනීය ව්‍යවහාරයකිනි. ඉන්දියානු ව්‍යවස්ථාවේ 19 වෙනි ඡේදයේ ඒ බව මෙසේ සඳහන් වේ. “සියලු රටවැසියන්ට භාෂණයට සහ ප්‍රකාශනයට; නිරායුධ ව සාමකාමී ලෙස රැස්වීමට; සමාගම් සහ වෘත්තීය සමිති පිහිටුවීමට….. අයිතිය ඇත….”

රජය හැරෙන විට අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් වෙළඳපොළ, පුද්ගලික ආයතන, බල කණ්ඩායම් සහ වෙනත් රාජ්‍ය නො වන අංශ විසින් යොදා ගත හැකි නිෂේධනාත්මක ක්‍රියාකාරකම් ගැන ලිබරල් සම්ප්‍රදාය මුළුමනින් නිහඬ ය. උදාහරණයක් ලෙස ලංකාණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 14.1.(ඇ) වගන්තිය ට අනුව “වෘත්තීය සමිති පිහිටුවීමේ හා වෘත්තීය සමිතියකට බැඳීමේ නිදහස” මූලික අයිතිවාසිකමකි. එහෙත් බොහෝ පුද්ගලික සමාගම් විවිධ උපක්‍රම යොදා වෘත්තීය සමිති පිහිටුවීම අධෛර්යමත් කිරීමට කටයුතු කරන බව නො රහසකි.  ඉන්දීය ව්‍යවස්ථාවේ අයිතිවාසිකම් බස් වහර අනුව රාජ්‍ය නො වන ක්‍රියාකාරීන් විසින් කරනු ලබන අවහිරකම් ද අයිතීන් උල්ලංඝනයේ ලා  සැලකෙන බව නුස්බවුම් පෙන්වා දෙයි.[23] ඒ හැර රටවැසියන්ගේ ශක්‍යතා ගොඩ නැගීම පිණිස සාධනීය රාජ්‍ය මැදිහත්වීම්වලට ඉඩ සලසන වැදගත්  ප්‍රතිපාදන ඉන්දියානු ව්‍යවස්ථාවේ විශේෂයෙන් දක්නට ලැබේ. විශේෂයෙන් කුලයෙන් පහත් යැයි ගැනෙන ආන්තික සමාජ කොටස්වලට සහ ස්ත්‍රීන්ගේ හැකියා වැඩි දියුණු කිරීමේ වැඩපිළිවෙළවල් හඳුන්වා දීම ඉන්දියානු රජයේ ව්‍යවස්ථාපිත වගකීමක් වීම ඊට එක් උදාහරණයකි.

මානව අයිතිවාසිකම්වලට පදනම් වන හේතු සම්බන්ධයෙන් මිනිසුන් අතර වෙනස් මත පැවතිය හැකි ය. ඒ අතර තර්ක බුද්ධිය, සංවේදනා, ඓතිහාසික සංසිද්ධි හෝ හුදෙක් ජීවිතය නිසාම ඇතිවෙන අයිතිය ආදි හේතු මත අයිතිවාසිකම් සාධාරණීකරණය කිරීමේ වෑයම් දැක ගත හැකි ය. අයිතිවාසිකම් යනු පූර්ව දේශපාලන අවදියේ සිට පැවතුණි ද නො එසේ නම් නීතිමය සහ ආයතනික විධිවිධාන මඟින් පිහිට වූ ඒවා ද  වැනි ප්‍රශ්න ද ඒ අතර වේ. අයිතිවාසිකම් යනු පුද්ගලිකව අයත් වන දේවල් ද නැතහොත් සාමූහික ව අයත් වන ඒවා දැ යි තවත් අය ප්‍රශ්න කරති. ධනවාදයට පදනම් වූ ස්වාමිත්වකාමි පුද්ගල අයිතිය සහ පුද්ගල ස්වතන්ත්‍රබාවය මුල් කරගත් මානව අයිතීන් අතර ඇති  වෙනස වටහා ගැනීමට ඇතමුන්ට නො හැකිය. ඒ නිසාම ඔවුන් මානව අයිතීන් සාමූහික අයිතීන් වලට එරෙහිව ස්ථාන ගත කිරීමට පෙලඹෙති. ඒ හැර අරමුණු කරා යන ගමනේ දී අයිතිවාසිකම් යනු බාධකයක් ද නැතහොත් අරමුණුවල ම ඒකාග්‍ර කොටසක් ලෙස සැලැකිය යුතු ඒවා ද යන්න තවත් අය නගන ප්‍රශ්නයකි, අයිතිවාසිකම් සහ යුතුකම් අතර ඇති සම්බන්ධතාව ගැන විවිධ අදහස් දරන්නෝ ද වෙති. විවිධ අයිතීන් අතරින් තමන්ට පුද්ගලිකව ලබා දිය යුතු අයිතීන් මොනවාද හෝ ඒවා ලැබීමට නියමිත කුමන තත්වයන් යටතේ ද? අයිතිවාසිකම් මඟින් සම්පත් සඳහා ඇති අයිතිය තහවුරු කරයි ද ආදී එවැනි කොතෙකුත් ප්‍රශ්න නැගිය හැකිය.

මෙවැනි මතභේදකාරී ප්‍රශ්න සම්බන්ධයෙන් පැහැදිලි ස්ථාවරයක් ඉදිරිපත් කළ හැකි බැවින් සහ අභිප්‍රේරණීය අවශ්‍යතා සහ අරමුණු නිශ්චිතව සඳහන් කරන බැවින් අයිතිවාසිකම් වෙනුවට ශක්‍යතා එළඹුම මඟින් සංවර්ධන දර්ශක සකස් කර ගැනීම වඩා සුදුසු බව ආචාර්ය මාර්තා සී නුස්බවුම් පෙන්වා දෙයි.

හැකියාව යන්න එහි දී යෙදුණේ තමන් විසින් කළ යුතු යැයි මිනිසුන් අගය කරන ශක්‍යතා තෝරා ගැනීමේ කාරකත්වයට යි (agency).මේ කාරකත්වය යන්න අසමානතාව තේරුම් ගැනීමේ ලා සෙන් විසින් එක් කරන ලද වැදගත් මූලික සාධකයකි. කෙසේ වෙතත් සන්දර්භය අනුව අදාළ කාරකත්වය කුමක් විය යුතු ද යන්න සම්බන්ධයෙන් සමාජය විසින් කරනු ලබන පොදු ඇගයීමක් තිබිය යුතු බව සෙන් පවසයි . මන්ද අන් අයට අනතුරු කිරීම වැනි දේවල් එකී කාරකත්වයේ ලා සැලකිය නො හැකි බැවිනි. ඒ ඒ සන්දර්භයට විශේෂිත වූ ශක්‍යතා ලැයිස්තු ගත කිරීමේ සාධකයක් ලෙස ද කාරකත්වය නමැති සංකල්පය සෙන් සලකයි. එහෙත් එවැනි ශක්‍යතා ලැයිස්තු ගත කළ යුත්තේ පුළුල්  ජන සමාජයේ සංවාදශීලී සාකච්ඡාවකින් සහ හේතු යුක්ති විමර්ශනයකින් අනතුරුව සන්දර්භයට අනුව බව ද ඔහු සඳහන් කරයි.

සිය ශක්‍යතා එළඹුම හඳුන්වා දීමේ දී විශ්ලේෂණ ඒකකය වශයෙන් පුද්ගලයා කෙරෙහි වැඩි අවධානය යොමු කිරීම ගැන ඇතැම්හු සෙන් විවේචනය කළහ. එහෙත් ඒ විවේචනය වැරදි වැටහීමක් නිසා ඇතිවෙන දෙයක් බව පෙන්වා දෙමින් ආචාර්ය ඉන්ග්‍රිඩ් රොබේන්ස්  මෙසේ පවසයි. “තනි පුද්ගලයන් ලෙස ඇගයීමට ලක් වීම සහ  සත්භාවීය පුද්ගලත්වභාවය (ontological individualism) යනු දෙකකි. සත්භාවීය පුද්ගලත්වභාවයට අනුව මිනිස් සමාජය යනු සියලු පුද්ගලයන් සහ එම පුද්ගලයන්ගේ ගුණාංගවල එකතුවකි. (සමාජය යනු පුද්ගලයන් හැර වෙන කිසිවක් නො වේ) එබැවින් විවරණාත්මක පුද්ගලභාවය (Evaluative individualism) යන්න හැම සමාජ ප්‍රපංචයක් ම දෙස බලන්නේ පුද්ගලයන් සහ එම පුද්ගලයන්ගේ ගුණාංග වශයෙනි. (සමාජයක හැම දෙයක් ම සිදුවන්නේ මනුෂ්‍ය ක්‍රියා නිසාය) විවරණාත්මක පුද්ගලභාවය මුළුමනින් ම අවධානය යොමු කරන්නේ පුද්ගලයා ගැන ය. මන්ද විස්තර කිරීමට සහ විශ්ලේශණය කිරීමට හැකි යමක් පවතින්නේ එවිට බැවිණි.”[24]

මෙකී අදහස තේරුම් ගැනීම ඉතා වැදගත් වන්නේ මානව අයිතිවාසිකම් වැනි සංකල්ප  හුදෙක් ලිබරල් පුද්ගල වාදයට ලඝු කර පහසුවෙන් ම නො තකා හැරීමට ඇතමුන් පුරුදු වී සිටින බැවිනි. සංවර්ධනය යනුවෙන් අප හැඳින්විය යුත්තේ ජෙරමි බෙන්තම්ගේ උපයෝගිතාවාදයට (utilitarianism) අනුකූල ව වැඩිම පුද්ගල සංඛ්‍යාවකට වැඩි සතුට ලබා දීමට සැලසීම  නො ව කිසිවෙකුත් අත නො හැර සමාජය තුළ ජීවත් වන හැම පුද්ගලයා ම එකිනෙකට වෙනස් අනන්‍ය වූ පුද්ගලයන් බව සලකමින් සැබෑ ශක්‍යතා අත්පත් කර ගැනීමට අවශ්‍ය සාධාරණ අවස්ථා සැමට ඇති කර දීමයි. සද්ජන සමාජයක් ගොඩ නැගීය හැක්කේ කරුණා, මෙත්තා, මුදිතා, උපේක්ඛා සහ අහිංසා යන ශික්ෂා මත පිහිටා කටයුතු කිරීමට හැකි වන ලෙස තමන්ට අනන්‍ය වූ  ශක්‍යතා වගා කර ගැනීමට සමාජයේ හැම පුද්ගලයෙකුට ම හැකි වන පමණට ය. සද්ජන සමාජය සැදෙන්නේ තනි පුද්ගල ශක්‍යතාවල එකතුවකිනි.

න්‍යායක් වශයෙන් සලකන විට  ශක්‍යතා එළඹුම කිසියම් පොදු ශක්‍යතා ලැයිස්තුවක් පිළියෙළ කිරීමට යොදා ගැනීම සෙන් උනන්දුවක් නො දැක්වීය . ඒ වෙනුවට ඔහු වැඩි වැදගත්කමක් දෙන්නේ අදාළ ශක්‍යතාව තෝරා ගැනීමේ විධික්‍රමය, තෝරා ගැනීම සාධාරණීකරණය කිරීමට ඇති නිදහස සහ පුද්ගල කාරකත්වයට  යි.  සෙන් පෙන්වා දෙන පරිදි එවැනි ශක්‍යතා ලැයිස්තුවක් පිළියෙළ කිරීම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කටයුත්තක් විය යුතුය. ප්‍රතිපත්ති සම්පාදනය සඳහා ශක්‍යතා එළඹුම යොදා ගන්නේ නම් එම ප්‍රතිපත්ති සඳහා වැදගත් වන ශක්‍යතා මොනවාද යන්න තීරණය කළ යුත්තේ ප්‍රතිපත්තියේ  බලපෑමට ලක් වන ජනතාව විසිනි. මේ අනුව ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීමේ දී අවශ්‍ය ශක්‍යතා හඳුනා ගැනීම සහ වර්ධනය කර ගැනීම පිළිබඳ බිම් මට්ටමේ තීන්දු ගැනීම මහජන කතිකාව හා සහභාගිත්වය මුල්කරගත් සංවිචාරණීය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පදනම් කොට සිදුවිය යුතුය.  

ඒ ඒ සන්දර්භයට අනුකූලව මිස විශ්ව සාධාරණ ශක්‍යතා ලැයිස්තුවක් පිළියෙල කිරීමට සෙන් මැලි වීම විවේචනය කළ මාර්තා නුස්බවුම් යෝජනා කළ අන්දමට “මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරිත්වය සම්බන්ධ ප්‍රතිමානීය විස්තරයක්  සහ යහපත් ජීවිතයකට හේතු වන්නේ කිනම්  ක්‍රියාකාරිත්ව දැයි විෂය මූලික ව අගය කිරීමේ ක්‍රමවේදයක් හඳුන්වා දීමෙන් මෙතෙක් කල් කටයුතු කළ අන්දමට වඩා වැඩි රැඩිකල් බවක් සෙන් පෙන්විය යුතු ය”.[25] ස්වකීය විවේචනය අනුව යමින් නුස්බවුම් ඇයගේ Women and Human Development නම් කෘතියෙන් ‘කේන්ද්‍රීය මානව ශක්‍යතා’ දහයක් යෝජනා කොට සෙන්ගේ ශක්‍යතා එළඹුම පිළිබඳ ව ඇති විවේචනවලට විසඳුමක් ලෙස ඒවා ප්‍රායෝගික ව යොදා ගත හැකි බව පෙන්වා දුන්නා ය.

ඕනෑම කෙනෙකුට තිබිය යුතු හිමිකම් ලෙස නුස්බවුම් හඳුන්වා දුන් එම ශක්‍යතා දහය මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ව්‍යාපාරය විසින් අවධාරණය කළ දේශපාලන  නිදහස, රැස්වීමේ නිදහස, කැමති රැකියාවක් තෝරා ගැනීමේ නිදහස මෙන් ම  විවිධ ආර්ථික හා සමාජීය අයිතිවාසිකම් ද බොහෝ දුරට නිරූපණය කරයි. මානව අයිතිවාසිකම් මෙන් ම සිය ශක්‍යතා හිමිකම් ලැයිස්තුව ද  “ආර්ථික විද්‍යාඥයන් නිතර කියන  ධනවත්කම සහ දුප්පත්කම ගැන කතන්දරය” වෙනුවට සදාචාරීය සහ මානවීය වසයෙන් පොහොසත් සංවර්ධන අරමුණු කුලකයක් සපයන බව නස්බවුම් පවසයි. නස්බවුම් යෝජනා කරන එම කේන්ද්‍රීය මානව ශක්‍යතා දහය මානව සංවර්ධනයේ ප්‍රතිමාන පිළිබඳ දැනුවත් සංවිචාරණයකට බෙහෙවින් උචිත ය. ඒවා පහත දැක්වේ:

කේන්ද්‍රීය මානව ශක්‍යතා (ආචාර්ය මාර්තා සී නස්බවුම්ට අනුව):[26]

  1. (Life): සාමාන්‍ය මිනිස් ජීවිතයක කල් පිරෙන වයස දක්වා ම ජීවත් වීමට ඇති හැකියාව; අකල් හි හෝ ජීවිතයට වටිනාකමක් නැති වීම නිසා ජිවත් විමෙන් පලක් නො මැති වීමේ හේතුව නිසා හෝ මරණයට පත් නො වීම.  
  2. Bodily Health): ප්‍රජනක සෞඛ්‍ය ද ඇතුළුව යහපත් සෞඛ්‍ය තත්වයකින් යුතු ව විසීමට හැකිවීම; ප්‍රමාණවත් පෝෂණයක් ලැබීම; ප්‍රමාණවත් නිවහනක් තිබීම.
  3. (Bodily Integrity): නිදහස් සංචරණයකට ඇති හැකියාව; ලිංගික හිංසනය සහ ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය ද ඇතුළුව  ප්‍රචණ්ඩ ප්‍රහාරයන්ට ලක් නො වී සිටීම: ලිංගික තෘප්තිය ලබා ගැනීමට හා ප්‍රජනක කටයුතු සම්බන්ධයෙන් අභිමත තෝරා ගැනීම් කිරීමේ හැකියාව.
  4. සංවේදන, පරිකල්පනය හා චින්තනය (Senses, Imagination, and Thought): සිය පරිකල්පනය, සිතීම සහ තර්ක බුද්ධිය පිණිස සැබෑ මානවීය ( “truly human”) ක්‍රමයට, එනම් සාක්ෂරතාව සහ මූලික ගණිතමය හා විද්‍යාත්මක පුහුණුව ද ඇතුළත් ව සහ එහෙත් එයට පමණක් සීමා නො වූ, ප්‍රමාණවත් අධ්‍යාපනයක් මඟින් සුභාවිත හා දැනුවත් කරන ලද සංජානන යොදා ගැනීමේ හැකියාව; තමන් කැමති ආගමික, සාහිත්‍යයමය, සංගීතමය ආදී  විවිධ ක්ෂේත්‍රවල කෘති හා සංසිද්ධි නිර්මාණය කිරීම හා විඳ ගැනීම පිණිස පරිකල්පනය හා චින්තනය මෙහෙය වීමට හැකි වීම; දේශපාලනය සහ කලා කටයුතු යන දෙකෙහි දී ම භාෂණයේ නිදහස ද ආගමික නිදහස ද උපයෝගි කර ගැනීමට සිත මෙහෙයවා ගැනීමට ඇති හැකියාව: සංතුෂ්ඨිමත් අත්දැකීම් විඳ ගැනීමට සහ ඵලයක් නො මැති වේදනා මඟ හරවා ගැනීමට ඇති හැකියාව.
  5. Emotions)‍ බාහිර මිනිසුන් සහ දේවල් හා බැඳීම් ඇති කර ගැනීමේ හැකියාව; අපට ආදර සත්කාර කරන්නන්ට ආදරය කිරීම සහ ඔවුන්ගේ වියෝ වීමේ දී දුක් වීම; කොටින් ම ආදරය කිරීමට, දුක් වීමට, මනදොළ සපුරා ගැනීමට, කෘතගුණ දැක්වීමට සහ සාධාරණ කෝපය පළ කිරීමට හැකිවීම; බිය සහ අසහනය නිසා කෙනෙකුගේ උද්වේගී වර්ධනය (emotional development) බොල් නො වීම ( මෙම ශක්‍යතාව වර්ධනය කිරීමට ආධාර කිරීම යනු ඒවා වර්ධනය කිරීමේ ලා තීරණාත්මක වන මානව සම්බන්ධතා ඇති කර ගැනීමට ආධාර කිරීමයි.)
  6. (Practical Reason): හොඳ යනු කුමක් ද යන්න ගැන ප්‍රබුද්ධ සංකල්පයක් ඇති කර ගැනීමටත් සිය ජීවිතය සැලසුම් කිරීමේ දී  විචාරශීලී ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයක (critical reflection) නියැලීමටත් ඇති හැකියාව (හෘද සාක්ෂියට එකඟ ව කටයුතු කිරීමට සහ අභිමත ආගමක් පිළිපැදීමට හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ඇති නිදහස ද මෙයට ඇතුළත් ය.)
  7. Affiliation):

(අ). අන් අය හා එකට ජීවත් වීමේ හැකියාව, අනෙකුත් මනුෂ්‍යයන් සම්භාවනයට (recognition), ඔවුන් කෙරෙහි සැලකිලිමත් වීමට හා නොයෙක් ආකාරයේ සමාජ ක්‍රියාකාරකම්වලට දායක වීමේ හැකියාව; අන් අය පත් ව ඇති තත්වය සංජානනය කිරීමේ හැකියාව ( මෙම හැකියාව සාක්ෂාත් කිරීමට එවැනි සම්බන්ධතා ඇති කරන සහ පෝෂණය කරන ආයතන මෙන් ම  රැස්වීමේ නිදහස සහ දේශපාලන අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස ආරක්ෂා කිරීම ද ඇතුළත් ය.)

(ආ). අවමානයට ලක් නො වන ආත්ම ගෞරවය රැකෙන සමාජ පදනම්වලින් යුතු වීම; අන් අය හා සමව අගය කළ හැකි අභිමානවත් තැනැත්තෙකු වශයෙන් සැලකීමට ලක් වීමට හැකිවීම; මෙයට ජාතිය, ලිංග භේදය, ලිංගික නැඹුරුව, ජනවර්ගය, කුලය, ආගම, ජාතිකත්වය මත අඩුසැලකිලිවලට ලක් නො වීමේ හැකියාව ද අඩංගු වේ.

  • (Other Species): සොබා දහම, ශාක සහ සත්ව විශේෂ පිළිබඳ සැලකිල්ලක් දක්වමින් ඒවා සමඟ සහබන්ධුත්වයකින් යුක්ත ව ජීවත් වීමට ඇති හැකියාව.
  • Play) සිනාසීමට, සෙල්ලම් කිරීමට, විනෝද ක්‍රියාවලින් ප්‍රීති වීමට ඇති හැකියාව;
  • Control over Ones Environment.)

(අ). දේශපාලනික: තමන්ගේ ජීවිතය හසුරුවන දේශපාලන තේරීම්වලට අනුව ඵලදායක ලෙස දේශපාලනයට සහභාගිවීමට ඇති හැකියාව; දේශපාලන සහභාගිත්වයට ඇති අයිතිය අනුව ප්‍රකාශන නිදහස සහ රැස්වීමේ නිදහස තහවුරු කිරීම;

(ආ). ද්‍රව්‍යයමය: දේපළ (නිශ්චල හා චංචල) හිමි කර ගැනීමේ හැකියාව සහ අන් අය හා සමාන පදනමකින් දේපළ අයිතිය භුක්ති විඳීමට හැකිවීම; අනවශ්‍ය පරීක්ෂා කිරීම්වලින් සහ අත්පත් කර ගැනීම්වලින් නිදහස් ව විසීමට හැකිවීම; වැඩ කිරීමේ දී ප්‍රායෝගික විචාර බුද්ධිය අනුව කටයුතු කිරීමට අනෙකුත් සගයන් සමඟ අනොන්‍ය අවබෝධයෙන් යුත් අර්ථවත් සම්බන්ධතා ගොඩනගා ගැනීමට හැකිවීම.

ශක්‍යතා එළඹුම (Capability Approach) නොයෙක් ශාස්ත්‍රාලයීය දායකත්ව නිසා නිරන්තර ව යාවත්කාලීන වෙන සංවර්ධන සිද්ධාන්තයකි. යුට්රෙක්ට් විශ්ව විද්‍යාලයේ ආචාරධර්ම ආයතනයේ සභාපති ආචාර්ය ඉන්ග්‍රිඩ් රොබේන්ස් පෙන්වා දෙන පරිදි “ශක්‍යතා එළඹුම ගැන කතා කිරීමට අපේ කාලය යෙදීම වැදගත් වන්නේ මිනිසුන්ගේ ජීවිත පිළිබඳවත් එම ජීවිත ගෙවෙන සමාජය පිළිබඳවත් නව ඇගයීම් ක්‍රමයක් එමඟින් අපට ලබා දෙන බැවිනි. එම ඇගයීමේ දී වැඩි අවධානයක් යොමු කෙරෙන්නේ සංවර්ධනය විග්‍රහ කිරීමේ දී මෙතෙක් එතරම් සැලකිල්ලක් ලැබී නැති යහපැවැත්ම, නිදහස සහ යුක්තිය වැනි කරුණු ගැන ය. එබැවින් එය සංවර්ධනය ගැන විකල්ප කතිකාවක් හෙවත් සුසමාදර්ශයක් පමණක් නො ව සමාජය, දරිද්‍රතාව සහ සෞභාග්‍ය පිළිබඳව දැනට ප්‍රධාන ධාරාව අරක් ගෙන තිබෙන සිද්ධාන්ත ගණනාවකට ම ප්‍රතිවිරුද්ධ සිද්ධාන්තයක් ද වන්නේ ය”[27].

අමාත්‍ය සෙන්ගේ ශක්‍යතා එළඹුමෙන් ලද ආභාසය අනුව දේශපාලනික යුක්ති සහගත භාවයට ප්‍රමුඛත්වය දිය හැකි ලෙස සංවර්ධනය පරිකල්පනය කිරීමේ වෑයමක් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන(UNDP)තුළ සාකච්ඡා විය. ඒ අනුව ‘සංවර්ධනය යනු මුලික මිනිස් අයිතිවාසිකම් පරිපූර්ණ ලෙස භුක්ති විඳීමට මිනිසුන්ට ඇති හැකියාව යි’ යන අදහස මුල්කරගත් සංවර්ධනය පිළිබඳ මානව හිමිකම් පාදක එළඹුමක් (Human Rights Based Approach to Development) හඳුන්වාදීමට 1997 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමේ වැඩසටහන යටතේ එහි මහ ලේකම් කොෆි අනාන් යෝජනා කළේ ය. ඉන් අදහස් වුණේ එක් අතකින් සිය අයිතිවාසිකම් මොනවාද යන්න දැන ගෙන ඒවා භුක්ති විඳීමට සියලු මිනිසුන් බලාත්මක කිරීමත් අනික් අතින් සියල්ලන්ට ම එම අයිතීන් අඩුවකින් තොර ව භුක්ති විඳීමට අවශ්‍ය වටාපිටාව සහ පහසුකම් වර්ධනය කිරීම රාජ්‍යයේ මූලික වගකීම වශයෙන් සැලකීමත් ය. ඒ අනුව සිවිල් හා දේශපාලන අයිතීන් ඇතුළුව විශ්ව මානව අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනයේ සඳහන් සියලු ආර්ථික, සාමාජීය හා සංස්කෘතික අයිතීන් ද  රටවැසියන්ට පරිපූර්ණව භුක්ති විඳීමට ඉඩ සැලසීම අරමුණු කර රටක පොදු ආයතනවල ශක්‍යතාව හා ක්‍රියාකාරකම් වැඩි දියුණු කිරීම සංවර්ධනයේ කේන්ද්‍රීය උපාය මාර්ගය විය යුතු යැයි අදහස් විය.

නමුත් බොහෝ සාමාජික රටවල ආණ්ඩු එවැනි මානව අයිතිවාසිකම් පාදක සංවර්ධනයක් ගැන එතරම් උනන්දුවක් නො දැක්වීය. ඒ අනුව එම අදහස එක්සත් ජාතීන්ගේ අන්තර් ආයතන සහයෝගිතා (inter-agency cooperation) වැඩපිළිවෙළකට සීමා කිරීමට සිදුවිය. ආණ්ඩු පමණක් නො ව ආණ්ඩු බලය බලාපොරොත්තු වූ දේශපාලන පක්ෂ හා කණ්ඩායම් ද මානව අයිතිවාසිකම් පාදක සංවර්ධන එළඹුම මඟින් යෝජනා කළ අන්දමට මිනිසුන් සබල ගැන්වීම ගැන උනන්දුවක්  නො දැක්වීය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය මඟින් යෝජනා වෙන කිසිදු ක්‍රියාවක් හා අනන්‍ය වීමට ජාතිකත්වය හා මානව හිමිකම් යනු එකිනෙකට පටහැණි සංකල්ප ලෙස මැතිවරණ ව්‍යාපාරවල දී අලෙවි කිරීම බලය අත්පත් කර ගැනීම සිය දේශපාලන වසයෙන් සලකන දේශපාලන පක්ෂවලට එවැනි හැකියාවක් නොවීය.

එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තිය ඇරඹෙන ‘එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනතාව වන අපි….’ We the Peoples of the United Nations යන යෙදුම සංකේතාර්ථයක් වසයෙන් මෙහි දී වැදගත් ය. එ් අනුව නම් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය මිනිස් සංහතිය  කේන්ද්‍ර කොට ගත්තක් මිස ජාතික රාජ්‍ය කේන්ද්‍ර කොට ගත්තක් නො වේ. ඉන් අනතුරු ව ප්‍රඥප්තියේ මානව සංහතිය වසයෙන් අප අධිෂ්ඨාන කරන්නේ කුමක් ද යන්න සඳහන් වන …… “අපේ ජීවිත කාලය තුළ දෙවරක් ම අප්‍රමාණ දුක්කම්කටොලු මිනිස් වර්ගයාට ගෙන ආ යුද්ධයේ පරිපීඩිනයෙන් මතු පරපුර ගලවා ගැනීමටත්, මූලික මානව අයිතිවාසිකම්, මිනිසා නමැති පුද්ගලයාගේ අභිමානය හා වටිනාකම, පුරුෂයන් සහ ස්ත්‍රීන් අතර සහ කුඩා හා විශාල ජාතීන් අතර සමාන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්වාසය යළි තහවුරු කිරීමටත්, ගිවිසුම් සහ වෙනත් ප්‍රභවවලින් එන අන්තර්ජාතික නීති ප්‍රකාර යුතුකම් අනුව යුක්තිය තහවුරු කිරීමත්,  විසල් නිදහස තුළ සමාජ ප්‍රගතිය සහ ජීවන ප්‍රමිති ප්‍රවර්ධනය කිරීමත් උදෙසා…” යනුවෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිහිටුවීමේ අභිමතාර්ථය සංකල්ප ගත කර ඇත්තේ ජාතික රාජ්‍ය ඉක්මවා යන මානව සංවර්ධනයක් ගැන අවධාරණය කිරීමට ඉඩ සලසමිනි.

ඒ අනුව ප්‍රඥප්තියේ  පූර්විකාව  “මූලික මානව අයිතිවාසිකම් සහ මිනිසා නමැති පුද්ගලයාගේ අභිමානය හා වටිනාකම පිළිබඳ විශ්වාසය” සහ “විසල් නිදහස තුළ සමාජ ප්‍රගතිය සහ ජීවන ප්‍රමිති ප්‍රවර්ධනය කිරීම” යනුවෙන් මානව අයිතිවාසිකම් සහ සංවර්ධනය අන්‍යෝන්‍ය වසයෙන් ප්‍රතිපෝෂණය වන දේවල් ලෙස සලකයි. මේ වගන්ති ඉන් වසර ගණනාවකට පසු නොබෙල් ත්‍යාගලාභි අමාර්ත්‍ය සෙන් විසින් පහත කියවෙන පරිදි පැහැදිලි කරන ලද මානව අයිතිවාසිකම් පාදක සංවර්ධනය යන්නෙහි සාරය නිරූපණය කරයි.

“මානව අයිතිවාසිකම් යනු කුරිරු අපයෝජනවලින් මෙන් ම අහිමි කිරීම්වලින් ආරක්ෂා කිරීම සහ අභිමානවත් ජීවිතයකට අවශ්‍ය නිදහස සාක්ෂාත් කර ගැනීම සම්බන්ධයෙන් සියලු මිනිසුන්ට අවශ්‍ය සමාජ විධිවිධාන පිළිබඳ එඩිතර ප්‍රකාශනයකි. අනික් අතට මානව සංවර්ධනය යනු මානව ශක්‍යතා වර්ධනය කරන හැම කෙනෙකුට ම ගෞරවනීය හා අගය කළ හැකි ජීවිතයක් ගත කිරීමට අවශ්‍ය තෝරා ගැනීම් සහ අවස්ථා පුළුල් කරන ක්‍රියාමාර්ගයකි. මානව අයිතිවාසිකම් සහ මානව සංවර්ධනය එක් ව ගමන් කරන විට මිනිසුන්ගේ හැකියා සහ ඔවුන්ගේ අයිතීන් සහ මූලික නිදහස ආරක්ෂා කරමින් එකකින් අනෙක පෝෂණය කරයි.”[28] 

මානව අයිතිවාසිකම් වර්ගීකරණයට අනුව සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පළමු පරම්පරාවට අයත් අයිතිවාසිකම් ලෙස සැලකේ. පුද්ගල අයිතිවාසිකම් ලෙස සැලකෙන ඒවා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සහ සිවිල් සමාජය සක්‍රිය ව සංවිධානය කර ගැනීමට සෑම පුද්ගලයෙකුට ම අවශ්‍ය වන අයිතිවාසිකම් ලෙස ගැනෙයි. එම අයිතීන්ට අයත් වන්නේ ඡන්දය දීමේ අයිතිය, භාෂණයේ නිදහස, නිදහස් ලෙස රැස්වීමට ඇති අයිතිය, සාධාරණ විනිශ්චයකට භාජනය වීමේ සහ නීතිය ඉදිරියේ සමාන සැලකුම් ලැබීමට ඇති අයිතිය, පුරවැසියෙකු වීමේ අයිතිය, පෞද්ගලිකත්වයට ඇති අයිතිය, තම අදහස ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය, අභිමත ආගමක් ඇදහීමේ අයිතිය, මහජන නියෝජිතයෙකු වසයෙන් තෝරා පත් කරනු ලැබීමට ඇති අයිතිය, සමාජීය සහභාගිත්වය සඳහා ඇති අයිතිය ආදිය යි.  ඒ හැර තම පුද්ගල අභිමානයට නිගරු නො වන ලෙස සලකනු ලැබීමට,  ආරක්ෂිත ව ජීවත් වීමට, ආගම, ජනවර්ගය හා ස්ත්‍රී පුරුෂ භේදය නිසා අඩු සැලකිල්ලකට පාත්‍ර නො වීමට, නීත්‍යනුකූල ව්‍යාපාරයක නිරත වීමට, හිංසනයට, වධ බන්ධනයට සහ බලහත්කාරයට භාජනය නො වීමට ඇති අයිතිය ද ප්‍රථම පරම්පරාවේ අයිතීන් ලෙස සැලකෙයි. 

රූසෝගේ අදහස්වලින් ආභාසය ලත් පරිදි පුද්ගලයාගේ වටිනාකම  පිළිබඳ සම්භාව්‍ය ලිබරල් මතවාදය මත පදනම් වූ මෙම අයිතීන් අමුතුවෙන් දිනා ගත යුතු ඒවා නො ව මනුෂ්‍යයෙකු වීම නිසා නිසර්ගයෙන් ම උරුම වන ඒවා ලෙස සලකන ලදි. රාජ්‍යයේ කාර්ය වන්නේ සෑම පුද්ගලයෙකු සම්බන්ධයෙන් ම ඔහු සතු මේ පරම අයිතීන් උල්ලංඝනය නො වන පරිදි ආරක්ෂා. කර දීම යි. රජය මඟින් මේ කටයුත්ත ඉටුවෙති’යි අපේක්ෂා කෙරෙන්නේ යට කී අයිතීන් ආරක්ෂා කිරීමට අවශ්‍ය නීති සම්පාදනය හා බලාත්මක කිරීම ඉටු කිරීම රජයක මූලික කාර්ය වන බැවිනි. ඇතැම් විචාරකයින් පෙන්වා දෙන පරිදි පළමු පරම්පරාවට අයත් අයිතීන් පුද්ගල පාදක ඒවා ලෙස සලකනු ලැබීමට එක් මූලික හේතුවක් වූයේ එකී අයිතීන් උල්ලංඝනය වූ විට ඒ පිළිබඳ ව නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග ගැනීමේ දී පුද්ගල පාදක පැමිණිලි වසයෙන් ඒවා ඉදිරිපත් කිරීමට සිදු වූ බැවිනි. කෙසේ වෙතත් සමාජය යනු තනි තනි පුද්ගලයන්ගේ එකතුවක් බැවින් සමාජ අභිවෘද්ධිය මැනීමේ දී වුව ද විශ්ලේෂණ ඒකකය බොහෝ විට පුද්ගල පාදක වීම ගැන අහිතක් ඇති කර ගත යුතු නැත.

සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් රාජ්‍යයේ වගකීම සහ ආර්ථිකයේ අරමුණ සෘජු ව ම නිර්ණය කෙරෙන දර්ශක වසයෙන් සැලකිය හැකි දෙවැනි පරම්පරාවට අයත් අයිතීන් වසයෙන් සැලකෙන්නේ ආර්ථික, සමාජීය සහ සංස්කෘතික යන ක්ෂේත්‍රයන්ට අයත් අයිතිවාසිකම් ය. මිනිසෙකු වසයෙන් පරිපූර්ණ ජීවිතයක් ගත කිරීමට අවශ්‍ය කරන සමාජමය ප්‍රතිපාදන සහ සේවා ලබා ගැනීමට සෑම අයෙකුට ම ඇති හිමිකම මේ අයිතීන් මඟින් ආවරණය වෙයි. මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනයේ සවිස්තර ව දක්වා ඇති මේ ගණයට අයත් අයිතීන්ට අනුව වැඩ කිරීමේ අයිතියත්, තම රැකියාව තෝරා ගැනීමේ නිදහසත්, සාධාරණ හා සතුටුදායක රැකියා කොන්දේසි සඳහා ඇති අයිතියත්, විරැකියාවෙන් ආරක්ෂා වීමේ අයිතියත් සෑම කෙනෙකුට ම හිමි වේ. ඒ හැර කිසිදු ආකාරයක අඩු සැලකිල්ලකට ලක් විමෙන් තොර ව සමාන වැඩට සමාන වැටුප් ලැබීමේ අයිතිය සෑම කෙනෙකුට ම හිමි වේ. අවශ්‍ය නම් අනෙකුත්  සමාජ ආරක්ෂණ විධි විධාන මඟින් ප්‍රදානය කරන පරිපූරකයන් ද සහිත ව වැඩ කරන සෑම අයෙකුට ම තමාගේ හා තම පවුලේ මානව අභිමානයට සරිලන පරිදි සාධාරණ හා සතුටුදායක වේතනයක් ලබා ගැනීමට අයිතිය ඇත්තේ ය. තම අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා වෘත්තිය සමිති පිහිටු වීමටත් වෘත්තීය සමිතියකට බැඳීමටත් සෑම අයෙකුට ම අයිතිය ඇත්තේ ය. වැඩ කළ යුතු පැය ගණන පිළිබඳ සාධාරණ සීමාවක් ද වැටුප් සහිත ව කලින් කලට ලැබෙන නිවාඩු දිනයන් ද සහිත ව විවේකය හා නිවාඩු ගැනීම සෑම කෙනෙකුගේ ම අයිතියකි.

මෙකී අයිතීන් කාණ්ඩයට අනුව තමාගේ හා තම පවුලේ සෞඛ්‍යය හා සුභසාධනය සඳහා ප්‍රමාණවත් වන පරිදි ආහාර, ඇඳුම්, නිවාස, වෛද්‍ය සේවාව හා අවශ්‍ය සමාජ සේවාවන්ගෙන් සමන්විත ජීවන තත්වයක් භුක්තිවිඳීමට සියල්ලන්ට ම මේ යටතේ හිමිකම ඇති අතර විරැකියාව, රෝගාබාධ, වැන්දඹු වීම, මහලු වීම හා ඒ හා සමාන වූ තම පාලනයෙන් තොර ආපදාවක් සිදු වූ විටක දී රැකවරණය ලැබීමටත් සියලු දෙනාට ම හිමිකම ඇත්තේ ය. මාතෘ භාවය හා ළදරුභාවය විශේෂ උපකාරයට හා සාත්තුවට උරුම වූ තත්වයෝ ය. සුජාත හෝ අවජාත බව නො සලකා, සමාජ ආරක්ෂාව එක සමාන ව භුක්ති විඳීම සියලු ම දරුවන්ට හිමි ය.

ඒ හැර අධ්‍යාපනය ලබාගැනීමට සෑම පුද්ගලයෙකුට ම අයිතිය ඇත්තේ ය. අවම වසයෙන් ප්‍රාථමික හා මූලික අධ්‍යාපනය නො මිලේ ලබා ගැනීමට හැකි විය යුතු ය. ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය අනිවාර්ය විය යුතු වේ. කාර්මික හා වෘත්තීය අධ්‍යාපනය ලබා ගැනීමේ අවස්ථාව පොදුවේ සැලසිය යුතු වන අතර ඒ හා සමාන ව, සියල්ලන්ට ම දක්ෂතාව පදනම් කොට ගෙන උසස් අධ්‍යාපනයට ප්‍රවේශ වීමේ අවස්ථාව ද සැලසිය යුත්තේ ය.  මනුෂ්‍යයාගේ ස්වීයත්වය පරිපූර්ණ කර ගැනීමත් මානව අයිතිවාසිකම්  හා මූලික නිදහසට ගරු කිරීම ප්‍රවර්ධනය කිරීමත් අරමුණු කොට අධ්‍යාපනය සකස් විය යුතු ය. සියලු ජාතිකත්ව, ජාති හා ආගමික කණ්ඩායම් අතර අන්‍යෝන්‍ය අවබෝධය, රිස්සීම හා මිත්‍ර‍්‍ර‍ත්ත්වය වර්ධනය කිරීමටත් සාමය පවත්වා ගෙන යෑම උදෙසා එක්සත් ජාතීන්ගේ මැදිහත්වීම් තව දුරට කර ගෙන යෑමටත් අධ්‍යාපනයෙන් අනුබලය දිය යුත්තේ ය.  සිය දරුවන්ට දිය යුතු අධ්‍යාපනයේ ස්වභාවය තීරණය කිරීමේ ප්‍රමුඛ අයිතිය දෙමව්පියන් සතු ය ආදි වසයෙන් මේ අයිතීන් මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනයේ නිශ්චිත ව සඳහන් වේ.[29]

18 වන සිය වසේ සම්භාව්‍ය ලිබරල්වාදයෙන් ජනිත වූ සිවිල් හා දේශපාලනික අයිතීන්ට වෙනස් ව දෙවැනි පරම්පරාවට අයත් ඉහත දැක්වෙන මානව අයිතිවාසිකම්වල බුද්ධිමය ප්‍රභවය 19වන හා 20 වෙනි සියවස්වල උද්ගත වූ සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහ සමාජවාදී චින්තන සම්ප්‍රදායට අයත් වේ.

කෙසේ වෙතත් සිවිල් හා දේශපාලනික අයිතීන් කෙරෙහි දක්වන තරම් අවධානයක් ලිබරල්වාදය මෙකී ආර්ථික, සංස්කෘතික හා සමාජීය අයිතිවාසිකම් කෙරෙහි දක්වා නැත. එයට එක් හේතුවක් වූයේ රාජ්‍යයේ මැදිහත් වීම අවම කිරීම අරමුණු කරගත් සාම්ප්‍රදායික ධනවාදී ආර්ථික චින්තනය රැකියා නියුක්තිය සහතික කිරීම, නිදහස් අධ්‍යාපනය හා නිදහස් සෞඛ්‍ය සේවය වැනි සංකල්ප ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ඒවා තරඟකාරී වෙළඳ පළ මඟින් සැපයිය හැකි ඒවා වසයෙන් සැලකීම යි.

ඒ අනුව පළමු පරම්පරාවට අයත් මානව අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝණය කිරීමක් ලෙස සැලකෙන ජනඝාත හෝ අමානුෂික වද හිංසනයට ලක් කිරීම මත රජයකට හෝ රාජ්‍ය නායකයන්ට චෝදනා එල්ල කොට නඩු විභාග පැවැත්වීමට අන්තර්ජාතික අයිතිවාසිකම් නීතිවලට අනුව හැකි වුව ද දෙවන පරම්පරාවට අයත් අයිතීන්වලට ගැනෙන තම ජනතාවට ගුණාත්මක නිදහස් අධ්‍යාපනයක් හෝ ගුණාත්මක නිදහස් සෞඛ්‍ය සේවාවක් ලබා නො දෙන රජයකට හෝ රාජ්‍ය නායකයෙකුට චෝදනා එල්ල කොට විභාග කිරීම පිණිස ප්‍රතිපාදන අන්තර් ජාතික නීතියේ නොමැත. 

කෙසේ වෙතත් සමාජ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ඇගයූ ස්කැන්ඩිනේවියානු හා යුරෝපීය රටවල් ධනවාදි ආර්ථික ක්‍රමය යටතේ ද මෙකී අයිතීන් සාක්ෂාත් කර දීම රජයේ කාර්යයක් ලෙස සැලකූහ. ඒ සඳහා ශක්තිමත් සමාජ ආරක්ෂණ (social security) වැඩපිළිවෙළවල් ක්‍රියාත්මක කිරීමට එම රටවල් කටයුතු කළහ.  ශක්තිමත් සමාජ ආරක්ෂණ ක්‍රම ඇති රටවල සමානාත්මතාව ද සැලකිය යුතු අන්දමින් ප්‍රවර්ධනය වීම එම රටවල ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය තිරසාර වීමට ද හේතුවක් වී තිබේ. ඊට සමාන ව 1944 ජනවාරි‍ 11 දින ඇමෙරිකානු කොන්ග්‍රස් සභාව හමුවේ සිය වාර්ෂික කථාව පැවැත්වූ ෆෑන්ක්ලින් රූස්වෙල්ට් ජනාධිපතිවරයා නව සම්භාව්‍ය ආර්ථික ගුරුකුලයේ මතවාදයට පටහැණි ව ඇමෙරිකානු ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් දේශපාලන හා සිවිල් අයිතීන්ට අනුපූරකයක් වසයෙන් මහජනතාවගේ ආර්ථික අයිතීන් සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස ආර්ථික අයිතිය පිළිබඳ පනතක් (Economic Bill of Rights) කොන්ග්‍රස් සභාව විසින් සම්මත කළ යුතු යැ’යි කියා සිටියේ ය. ඔහු යෝජනා කළ පරිදි එම පනතින් සියලු ඇමෙරිකානුවන්ට පහත කියවෙන අයිතීන්ට හිමිකම තිබිය යුතු ය:

වේතනයක් සහිත ප්‍රයෝජනවත් රැකියාවක නියැලීමේ අයිතිය, ආහාර ඇඳුම් සහ විනෝදය සඳහා වැය කිරීමට ප්‍රමාණවත් ආදායමක් උපයා ගැනීමේ අයිතිය, තම හා තම පවුලේ ජීවිකාව සඳහා සෑහෙන ආදායමක් ලබා ගැනීම සඳහා නිෂ්පාදනය කිරීමට හා අලෙවි කිරීමට ගොවීන්ට ඇති අයිතිය, දේශීය හා විදේශීය ඒකාධිකාරවල ග්‍රහණයකින් හා අසාධාරණ තරඟකාරිත්වයකින් තොර ව තම ව්‍යාපාරික කටයුතු නිදහසේ කර ගෙන යෑමට ව්‍යාපාරිකයන්ට ඇති අයිතිය. උචිත නිවාසයක් ලබා ගැනීමට සෑම පවුලකට ම ඇති අයිතිය,  යහපත් සෞඛ්‍යයක් හා ප්‍රමාණවත් සෞඛ්‍ය සේවාවන් ලබා ගැනීමේ අයිතිය, වැඩිහිටියෙකු වීම, රෝගී විම, අනතුරකට ලක් වීම, රැකියා වියුක්ත වීම නිසා ඇතිවිය හැකි ආර්ථික අමාරුකම්වලින් මිදීම සඳහා ප්‍රමාණවත් රැකවරණය ලැබීමේ අයිතිය හා හොඳ අධ්‍යාපනයකට ඇති අයිතිය.

එහෙත් 1945 අප්‍රියෙල් 12 වන දින ජනාධිපති රූස්වෙල්ට් මියගිය අතර ඇමෙරිකානු කොන්ග්‍රස් සභාව රූස්වෙල්ට්ගේ එම අදහස නො සලකා හැරියේ ය. කෙසේ වෙතත් ආර්ථික හා සමාජීය අයිතීන් විශ්ව මානව අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනයට ඇතුළත් කිරීම පිණිස අවසානයේ ඇමෙරිකානු පාලනතන්ත්‍ර‍ය එකඟ කර ගැනීමට විශ්ව මානව අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනය කෙටුම්පත් කළ එක්සත් ජාතීන්ගේ කමිටුවේ සභාපති එලිනෝර් රූස්වෙල්ට් ට හැකි වුණේ ජනාධිපති වසයෙන් ඇගේ සැමියා පැවැත්වූ මේ කථාව නිසා බව මානව අයිතිවාසිකම් ඉතිහාසය පිළිබඳ විශේෂඥයෙකු වූ මිචෙලින් ඉෂායි සිය History of Human Rights කෘතියෙන් පෙන්වා දෙයි.[30]

අනෙකුත් බොහෝ රටවල මෙන් ම රටවැසියන්ගේ මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ පරිච්ඡේදයක් අපේ රටේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවට ඇතුළත් වී තිබේ. සර්වජන ඡන්ද බලය සහ ඡන්දයෙන් පත්කර ගත් සිය නියෝජිතයන් මඟින් ක්‍රියාත්මක කරන ආණ්ඩුක්‍රමයට අතිරේක ව රටේ ජනතාවගේ පරමාධිපත්‍යය සමන්විත වන අනෙක් අංගය වන්නේ මෙකී මූලික අයිතිවාසිකම් බව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ සඳහන් වේ. ආගමික නිදහස, ක්රූර වධහිංසා සහ අවමානවලට ලක් නො වීම, නීතියේ සාධාරණ සැලකිල්ල,  භාෂණයේ හා සමාගමයේ නිදහස වැනි සීමිත ක්ෂේත්‍රයක් ආවරණය වන  පරිදි සැකසී ඇති මෙකී මූලික අයිතිවාසිකම්වල එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් 1948 දී සම්මත කරගත් මූලික මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනයේ සඳහන් වන සමාජීය සංස්කෘතික හා ආර්ථික අයිතිවාසිකම් ඇතුළු අනෙකුත් බොහෝ වැදගත් අයිතිවාසිකම් අඩංගු නො වේ.

අභිමතාර්ථය අතින් ගත් විට මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනයට අඩංගු වී ඇති අයිතීන් විශේෂයෙන්ම වැඩිදියුණු කළ ආර්ථික, සංස්කෘතික හා සාමාජික අයිතීන්වලට පාරිසරික අයිතීන් ද එක් කළ විට එම අයිතීන්  භුක්ති විඳීමේ හැකියාව සියල්ලන් සඳහා ම සාක්ෂාත් කර ගැනීම සංවර්ධනයේ ප්‍රධාන අරමුණක් වසයෙන් සැලකිය හැකියි. ඒ අනුව  වෙසෙසින් ම මනුෂ්‍යයන්ට තම ශක්‍යතාව පරිපූර්ණ ලෙස උපයෝගී කර ගැනීමට හැකි වන ලෙස  පිරිසිදු වාතය, පිරිසිදු ජලය සහ ආහාර සහිත යහපත් පරිසරයකට ඇති අයිතිය ද මානව අයිතිවාසිකම් වසයෙන් පිළිගත යුතු ය.[31] මෙම අවබෝධය පළමු පරම්පරාවට අයත් ලිබරල් මතවාදී මානව අයිතිවාසිකම්වල ම දිගුවක් ලෙස සැලකිය හැකි ය. එමඟින් පරිසර දූෂණයට ලක් වන ජන කොටස් මානව අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනයට ලක් වූවන් ලෙස සලකමින් පරිසර සක්‍රියවාදය (Environmental Activism) මානව අයිතිවාසිකම් අරගලයේ ඒකාග්‍ර කොටසක් බවට පත් කරයි. එම අයිතිය තනි තනි පුද්ගලයාට මෙන් ම පුද්ගලයා අයත් වන සාමූහිකයට ද පොදු ය.

 විශ්ව ප්‍රකාශනයේ සඳහන් වන දෙවැනි පරම්පරාවට අයත් බොහෝ අයිතිවාසිකම් වැඩිදියුණු කළ යුතු ඒවා වන්නේ ඒවා සකස් කිරීමේ දී කොතෙක් දුරට ඒවා සාක්ෂාත් කර දීමට හැකි වේ ද යන සැකය එම අයිතිවාසිකම් කෙටුම්පත් කළ කමිටුවේ ඇතැම් සාමාජිකයන් තුළ පවා තිබූ බැවිනි[32]. එම නිසා සුභාවිත ‘ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක්’ ලබා ගැනීමට ඇති අයිතිය වෙනුවට නිකම් ම අධ්‍යාපනයක් ලබා ගැනීමේ අයිතිය යනුවෙන් සඳහන් කිරීමට ඔවුන්ට එකඟ වීමට සිදු විය. මේ නිසා මුල් ලේඛනයේ ජීව ගුණය වඩාත් තියුණු කිරීම පිණිස ආර්ථික, සාමාජික හා සංස්කෘතික අයිතිවාසිකම් නිශ්චිත දර්ශකවලින් නිරූපණය වන ලෙස තවදුරටත් වැඩි දියුණු කළ හැකි ය. .

මානව අයිතිවාසිකම් බටහිර ආධිපත්‍යයේ මෙවලම් ලෙස සැලකීමේ ආධානග්‍රාහී ආකල්පය නිසා මානව අයිතිවාසිකම් පාදක සංවර්ධනය පිළිබඳ නිසි අවධානයක් සංවර්ධනය වෙමින් පවතිනවා යැ’යි සැලකෙන රටවල වියතුන් අතර ද වාමවාදී දේශපාලන ව්‍යාපාර තුළ ද ඇති නොවූ බව කිව හැකි ය. මානව අයිතිවාසිකම් යනු පුද්ගල ස්වතන්ත්‍රභාවය පිළිබඳ නිර්ණායක බව පිළිගැනීමට පක්ෂයේ ආධිපත්‍ය මුදුන් කොට සැලකූ වාමාංශිකයන් මැලි විය. තවත් අය ධනවාදය විසින් ඔජවඩන ලද  ස්වාමිත්වකාමි (possessive) පුද්ගලික අයිතිය සහ පුද්ගල ශක්‍යතා පදනම් කරගත් මානව අයිතිවාසිකම් අතර ඇති දෘෂ්ටිවාදී වෙනස දැකීමට අපොහොසත් වූහ.  දෙවන ලෝක මහා යුද්ධයේ දී යුදෙව් ජන වර්ගයට එරෙහි ව අමානුෂික ජනඝාතය රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්තියක් වසයෙන් ක්‍රියාත්මක කළ ආර්යෝත්තමික නාසිවාදය වැන්නක් නැවත බිහි වීම වැළැක් වීම පිණිස යොදා ගත හැකි මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනයක අවශ්‍යතාව පිළිබඳ කතිකාව  දෙවැනි ලෝක මහා යුද්ධය ඇරඹීමත් සමඟම බිහි වූවකි. බ්‍රිතාන්‍ය ගත්කතුවර එච්. ජී. වෙල්ස් 1939 දී ලන්ඩන් ටයිම්ස් පුවත් පතට ලිපියක් ලියමින්  මානව අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශයේ අරමුණ පැසිස්ට්වාදයට එරෙහිව අප යුද වැදී ඇත්තේ කිනම් වටිනාකම් ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා ද යන්න ගැන අපේ තරුණ තරුණියන්ට අවබෝධයක් ලබා දීම යැයි කියා සිටියේ ය. 

අමාර්ත්‍ය සෙන්ට අනුව මානව අයිතිවාසිකම් විමර්ශනයේ දී වැදගත් වන්නේ එම අයිතිවාසිකම්වලට පාදක වූ මනුෂ්‍ය නිදහසෙහි සුවිශේෂ වැදගත්කම යි. එම වැදගත්කම අපට අපේ ම වූ අයිතීන් තහවුරු කර ගැනීමේ වටිනාකම පමණක් නො ව අන් සියලු අය සඳහා ද එම අයිතීන් තහවුරු කර දීමේ වැදගත්කම ද අවබෝධ කර දෙයි.[33] ඒ අනුව මානව අයිතිවාසිකම්වලින් මූලික වසයෙන් උත්කර්ෂණයට නංවන්නේ පුද්ගල ස්වතන්ත්‍රභාවය මිස පුද්ගලික ආත්මාර්ථය නො වේ. මානව අයිතිවාසිකම් කතිකාව බටහිර ලෝකයේ පැවති රදල- ප්‍රවේණිදාස ක්‍රමයට, ආගමික සංවීක්ෂණයේ (Inquisition) පරිපීඩනයට සහ  ආධිපත්‍යට එරෙහි ව නිෂ්පන්න වූ බව සැබෑවකි.  එහෙත් එම අයිතීන් උත්ප්‍රේක්ෂාව (tolerance), නිදහස හා පුද්ගල ස්වතන්ත්‍රභාවය යන ගුණාංග ප්‍රමුඛ කරගත් පොදු මානව ශිෂ්ටාචාරයක්  ගොඩ නැගීමේ පූර්ව කොන්දේසි වසයෙන් පෙර අපර දෙ දිගට ම පිළිගැනීමට හැකි ය. සහභාගිත්ව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකට අත්‍යවශ්‍ය අංගයක් වන්නේ දේශපාලන සමානාත්මතාව තහවුරු කිරීම යි. ඒ සඳහා අවශ්‍ය වන්නේ පුද්ගල ස්වතන්ත්‍ර භාවය අදීන ව පවත්වා ගැනීමට රට වැසියන්ට ඇති හැකියාව නිරන්තරයෙන් තහවුරු කරන මානව ශිෂ්ටාචාරයකි .

මානව අයිතිවාසිකම් පාදක සංවර්ධන එළඹුමක දී සංවර්ධනයේ දර්ශකයක් ලෙස අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය සැලකිය යුත්තේ කෙසේ ද යන්න විමසා බැලූ විට මෙම අදහස තව දුරටත් පැහැදිලි කර ගත හැකි ය. අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය බටහිර රටවල බොහෝ විට නිරූපණය වන්නේ ජනමාධ්‍ය නිදහස පිළිබඳ ආයතනික ප්‍රශ්නයක් ලෙස ය. උදාහරණයක් ලෙස Reporters without Borders හෙවත් ‘දේශ සීමාවලින් තොර වාර්තාකරුවෝ’ නමැති ප්‍රකට  රාජ්‍ය නො වන ජාත්‍යන්තර සංවිධානය වාර්ෂික ව නිකුත් කරන ලෝක ජනමාධ්‍ය නිදහස පිළිබඳ දර්ශක මඟින් හැම රටක ම මාධ්‍ය බහුවිධත්වය, මාධ්‍ය ස්වාධීනත්වය, මාධ්‍යවේදීන්ගේ ආරක්ෂාව සහ නීතිය මඟින් ලැබෙන ආවරණය අනුව ජන මාධ්‍ය නිදහස පිළිබඳ සංඛ්‍යාත්මක අගයක් ලබා දෙයි[34]. එහෙත් ඒ මඟින් ජනමාධ්‍ය අන්තර්ගතයේ ගුණාත්මක භාවය, බහුවිධත්වය හා නාගරික මෙන් ම ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල ද වෙසෙන විවිධ ජන කොට්ඨාශවලට සිය අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට ජනමාධ්‍ය උපයෝගී කර ගැනීමට ඇති හැකියාව නිරූපණය නො වේ.

ඒ නිසා අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය පරිපූර්ණ ලෙස භුක්ති විඳීමට නම් එම අයිතිය නීතියෙන් සහතික කිරීමට අමතර ව රටවැසියන්ට සිය අදහස් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස කාර්යක්ෂම ලෙස උපයෝගී කර ගත හැකි බහුත්වවාදී  ජන සංනිවේදන පද්ධතියක පැවැත්ම ද අවශ්‍යය වේ. එහි දී මහජන මතය ගොඩ නැගීමේ ලා වඩා දැනෙන බලපෑමක් කළ හැකි විද්‍යුත් මාධ්‍ය ක්ෂේත්‍රය බහුවිධත්වය හා සංස්කාරක ස්වාධීනත්වය සහතික කළ හැකි ස්වාධීන නියාමන ක්‍රමයක් මඟින් ඵලදායී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කතිකා යන්ත්‍රණයක් ලෙස පවත්වා ගෙන යෑම වැදගත් ය.  විශේෂයෙන් දේශපාලනික, සමාජීය, පාරිසරික  හා ආර්ථික  සාක්ෂරතාවය ගුණාත්මක හා ප්‍රභේද්‍ය (distinctive) වැඩසටහන් මඟින් ප්‍රවර්ධනය කළ හැකි  ස්වාධීන මහජන සේවා විද්‍යුත් මාධ්‍ය (Public Service Broadcasting)  සහ බිම් මට්ටමේ දේශපාලන සහභාගිත්වය සහතික කිරීම පිණිස ස්වාධීන ප්‍රජා ගුවන් විදුලි (Community Radio)  හා පරිස්ථානීය පුවත්පත් (Local Newspapers)  වැනි ජනමාධ්‍ය මෙවලම්  සහභාගිත්ව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පවත්වා ගැනීමට අත්‍යවශ්‍ය ය. දැරිය හැකි මිලකට අන්තර්ජාල පහසුකම් ලබා දීම මඟින්  මංගත(Online) තොරතුරු සඳහා ප්‍රවේශ වීමට, ප්‍රතිචාර දැක්වීමට සහ සමාජ  මාධ්‍ය පරිහරණය කිරීමට ඇති හැකියාව ද  අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය භුක්ති විඳීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය කොන්දේසි අතර වැදගත් වෙයි.  ඒ අනුව අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය යනු හුදෙක් අගනුවර පාදක කරගත් සහ බොහෝ විට පවතින ආණ්ඩුවේ ව්‍යාපාරික අනුග්‍රහය සහතික කර ගැනීමේ උපාය මාර්ගයක් ලෙස  පවත්වා ගෙන ගිය හැකි ජනමාධ්‍ය ආයතන අතළොස්සක් පිහිටුවා ගැනීමට ඉඩ දීමෙන් පමණක් සාක්ෂාත් කර ගත හැක්කක්ද නො වේ. සමස්තයක් ලෙස ගත් විට  ජන මාධ්‍ය පද්ධතිය කොතෙක් දුරට සමාජයේ හැම ස්තරයක් ම ඵලදායකව නියෝජනය කිරීමට සමත් වේද යන්න යුක්තිගරුක දේශපාලනයට අත්‍යවශ්‍ය වන සහභාගිත්වය හා අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස සම්බන්ධ වැදගත් ම සාධකයයි. 

අනන්‍යතා දේශපාලනය නිසා විභේදනය වී ඇති මනුෂ්‍ය වර්ගයාට සමානාත්මතාව පදනම කර ගැනීමට හැකි විශ්ව සාධාරණ වූ පොදු චින්තනයක් විශ්ව මානව අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනය සපයයි. එම ප්‍රකාශනයේ අඩංගු සිවිල් හා දේශපාලන අයිතීන් පිළිබඳ විවේචන බොහෝමයක් ම අනන්‍යතා දේශපාලනය මත පදනම් වූ අනන්‍යතා දේශපාලනය සමඟ ම පිටු දැකිය හැකි ඒවා ය. වඩා වැදගත් වන්නේ මනුෂ්‍යයන් අතර ඇති පුද්ගල අසමානතා සලකමින් වුව ද සිවිල් හා දේශපාලනික මෙන් ම ආර්ථික, සමාජීය හා සංස්කෘතික ක්ෂේත්‍රවල නිශ්චිත මූලික අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් සමාන සැලකීම් ලැබීමට අනන්‍යතා නො තකා සියලු මනුෂ්‍යයන්ට ඇති සමාන හිමිකම පිළිගැනීමත් එය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට කටයුතු යෙදීමත් ය. ඒ අනුව ආර්ථිකයේ පොදු අරමුණ ද මානව අයිතිවාසිකම් සාක්ෂාත් කර ගැනීම අන්තර්ග්‍රහණය කරගත් සංකල්පයකින් සමන්විත විය යුතු වේ.

සාම්ප්‍රදායික ව වම තුළ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සම්බන්ධයෙන් තිබූ ආකල්පය ලෙනින් ජාතීන්ගේ සංගමය සම්බන්ධයෙන් තිබූ සෘණ ආකල්පයට වඩා වෙනස් නොවීය. විශේෂයෙන් ගැටුම් සමනයේ දී බලවත් රටවල ආධිපත්‍යවාදී න්‍යාය පත්‍ර එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය හරහා ක්‍රියාත්මක කිරීමට තැත් කළ ද එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය යනු විවිධ ආකාරයේ ප්‍රතිවිරෝධිතා නියෝජනය වන ගෝලීය වේදිකාවකි. මේ වෙනස තේරුම් ගැනීමට නම් බහුපාර්ශවික ජාත්‍යන්තර ආයතන, විශේෂයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය හා ලෝක බැංකුව, සංවර්ධනය යන්න එකිනෙකට වෙනස්ව අර්ථකතනය කළ ආකාරය පිළිබඳ ඉතිහාසය මඳක් විමසා බැලිය යුතු ය

එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය පිහිට වූ  මුල් කාලයේ දී ‘සංවර්ධනය’ සහ ‘ආර්ථික ප්‍රගතිය’ සමාන තේරුම් ඇති යෙදීම් වසයෙන් භාවිත විණි. ‘ආර්ථික සංවර්ධනය’ යන යෙදුම ආර්ථික විද්‍යාඥ ජෝශප් ෂුම්පිටර් වැනි අය විසින් විසිවැනි සිය වසේ මුල් කාලයේ සිට ම භාවිත කරන ලද්දකි. එහෙත් ‘ආර්ථික සංවර්ධනය’ යන්නෙන් එකල අදහස් වුණේ නො වෙනස් වන විසංක්‍රාන්තීය තත්වයක් නො ව එක තත්වයකින් වඩාත් ඉහළ තත්වයකට සංක්‍රමණය වන සංක්‍රාන්තීය ක්‍රියාවලියකි. ඒ අනුව ඒ සංක්‍රාන්තිය සඳහා අවශ්‍ය උත්තේජකයක් සැපයෙන්නේ නම් ඌණ සංවර්ධිතයැ’යි ගැනෙන රටවල් සංවර්ධිත රටවල් බවට පරිණාමනය කළ හැකි යැ’යි ඉන් අදහස් විය. ඒ නිසා හැම රටක් ම සංවර්ධිත තත්වයට පත්වීම සිය අභිප්‍රාය කර ගත යුතු ය. (වර්ධන වේගය මත සංවර්ධනය තීරණය වීම මේ වන විටත් වේදිකාවට පැමිණ තිබුණේ නැත) මේ මතය විදහා දක්වමින් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය 1948 දී A/RES/198 (III) හා A/RES/200(3) යන යෝජනා දෙක සම්මත කර ගත්‍තේ ය. එම යෝජනා අනුපිළිවෙළින් සංවර්ධනය සඳහා ණය ආධාර සැපයීම සහ තාක්ෂණික සහාය ලබා දීම හා සම්බන්ධ ව ඒවා විය. එකල  International Bank for Reconstruction and Development නමින් හැඳින්වුණු ලෝක බැංකුව විසින් සංවර්ධන ණය ලබා දීම ඉටු කරනු ඇතැ’යි එම යෝජනා මඟින් අපේක්ෂා කෙරිණි.

මේ ආකාරයෙන් සංවර්ධනය සංකල්පගත කිරීමට එක් හේතුවක් වූයේ දෙවැනි ලෝක මහා යුද්ධයේ දී හානියට ලක් වූ යුරෝපීය රටවලට ඇමෙරිකාවේ මාෂල් සැලැස්ම යටතේ ලැබුණු මූල්‍ය ආධාර මත සිදු කෙරුණු ප්‍රතිස්ථාපන කටයුතු නිසා ඇති වූ දියුණුව යි. එහෙත් මේ දියුණුව වැඩි වසයෙන් ඇති වූයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය, නීතියේ ආධිපත්‍ය සහ වග වීම යන සාධක තුන ම සතුටුදායක ව ක්‍රියාත්මක වුණ යුරෝපීය රටවල මිස 1970 ගණන් දක්වා ම ඒකාධිපති පාලන තන්ත්‍ර පැවති පෘතුගාලය සහ ස්පාඤ්ඤය වැනි දකුණු දිග යුරෝපීය රටවල නො වන බව ද අප මතක තබා ගත යුතු ය.

ඉන් අනතුරුව ගත වූ වසර කිහිපය තුළ සංවර්ධනය යන්න වඩාත් නිර්මාණාත්මක ව අර්ථ කථනය කිරීමේ කතිකාවක් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සේවය කළ විශේෂඥයන්ගේ මැදිහත් වීමෙන් බිහි විය.

මේ කතිකාවල දී පැහැදිලි තේමා දෙකක් ඉස්මතු විය. ඒ අනුව පළමුවෙන් ම, සංවර්ධනය සඳහා ප්‍රාග්ධනය අත්‍යවශ්‍ය සාධකයක් ලෙස සැලකිණි. එයට පදනම් වූයේ නූතනීකරණ න්‍යාය හඳුන්වා දුන් ඇමෙරිකානු ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වූ වෝල්ට් රොස්ටොව් පෙන්වා දුන් පරිදි කාර්මිකකරණය හරහා ආර්ථික වර්ධනය වැඩි කර ගැනීම තුළින් සංවර්ධිත හා ඌණ සංවර්ධිත රටවල් අතර ඇති අසමතුලිතතාව ආමන්ත්‍රණය කිරීමට ප්‍රාග්ධන ආයෝජන හේතු වනු ඇතැ’යි යන අදහස යි. උත්ප්‍රාසයට හේතුවක් වන්නේ මුල් අවධියේ දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ විශේෂඥයින් ප්‍රාග්ධනයේ කේන්ද්‍රීය බව උදක් ම කියා සිටිමින් ඌණ සංවර්ධිත රටවලට සහන දායක ණය පහසුකම්  සපයන ලෙස ලෝක බැංකුවෙන් ඉල්ලා සිටීම යි. මුලදී එම ඉල්ලීම ගැන ලෝක බැංකුව එතරම් කැමැත්තක් නො දැක්වූ නමුත් 1969දී ලෝක බැංකුව විසින් මෘදු ණය ලබා දීම පිණිස ජාත්‍යන්තර සංවර්ධන සංගමය (International Development Association) පිහිටුවන ලදී. ඉන් පසු ව ණය ආධාර ලබා දීමේ විශාලතම අනුග්‍රාහකයා බවට ලෝක බැංකුව පත් විය. මේ නිසා එහි මූල්‍යමය බල පරාක්‍රමය සමඟ බහුපාර්ශවික ප්‍රතිපත්ති ක්ෂේත්‍රයේ සංවර්ධනය පිළිබඳ බරසාර ම හඬ ලෝක බැංකුව සතු විය.  ‘මුදල් කතා කරයි’ යන්න සම්බන්ධයෙන් ඊට වඩා හොඳ නිදසුනක් සොයා ගැනීමට නො හැකි තරම් ලෝක බැංකුවේ ස්ථාවරය දියුණු වන රටවල සංවර්ධනයේ දිශානතිය තීරණය කිරීමට බලපා තිබේ. ඒ අතර 1960 ගණන්වල සිට ලෝක බැංකුව සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ගෝලීය දකුණේ අවධානය දිනා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් සමාදාන නො වන එදිරිවාදීන් ලෙස කටයුතු කර තිබේ. නොකඩවා පුලුල්වෙන ලෝක බැංකුවේ තාක්ෂණික ආධාර වැඩපිළිවෙළ මේ විරසකය තවත් තීව්‍ර කළේ ය.[35]

ආර්ථික වර්ධන වේගය අනුව සංවර්ධනය අර්ථකථනය කිරීමේ සුර දූතයා වසයෙන් සැලකිය හැකි ලෝක බැංකුව හා සැසඳු විට දෘෂ්ටිවාදී වසයෙන් වර්තමානයේ දී  එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සංවර්ධන කතිකාවේ වාමාංශය දෙසට වඩා නැඹුරු බව පැහැදිලිය. ඇතැම් සාමාජික රටවල පාලකයන්ගේ නො රුස්නා භාවය ද නො තකා මානව සංවර්ධන වාර්තාව (Human Development Report), මානව සංවර්ධන දර්ශක (Human Development Index) වැනි මෙවලම් ද  ඇතුළු ව නොයෙකුත් අන්තර්ජාතික ගිවිසුම්, ප්‍රොටෝකෝල සහ වැඩ සටහන් මඟින් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය, මානව අයිතිවාසිකම්, කම්කරු අයිතීන් ද ඇතුළු ව මානව සංවර්ධනය සමස්තයක් ලෙස ග්‍රහණය කිරීමේ  ජාත්‍යන්තර ප්‍රවර්ධකයාගේ භූමිකාව ඉටු කිරීමට තැත් කරයි.  එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය වාර්ෂිකව නිකුත් කරන Human Development Report (මානව සංවර්ධන වාර්තාව) සහ ලෝක බැංකුවේ වාර්ෂික ප්‍රකාශනය වන World Development Report ( ලෝක සංවර්ධන වාර්තාව) මඟින් සංවර්ධනය පිළිබඳ එම ආයතන දෙක පිළිවෙලින් වාම හා දක්ෂිණාංශික නැඹුරුතා අඩු වැඩි වසයෙන් නියෝජනය කරන බව එම වාර්තා පිළිබඳ සංසන්දනාත්මක විශ්ලේෂණයක් කළ ඩෙවින් ජෝසි හා රොනි කේ ඔඩෙල් පෙන්වා දෙයි.[36]

ඔවුන් පෙන්වා දෙන පරිදි පෙරට වඩා අසමමිතිකකම් අඩු බව පෙනුනද මේ වාර්තා දෙක මඟින් ඉදිරිපත් කරන කතිකාවල හරය අතර ඇති වෙනස සංවර්ධන ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය හා ලෝක බැංකුව අනුගමනය කරන දිශානතිවල වෙනස මනාව පිළිබිඹු කරයි. කතිකාවේ විෂය පථය, භාවිත පාරිභාෂික පද සහ ප්‍රශ්න රාමු ගත කරන ආකාරවල පෙරට වඩා පොදු බවක් මෑතක සිට දක්නට ලැබුණ ද කිසි සේත් ම එය සංවර්ධනය අර්ථකථනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ආයතන දෙක අතර දෘෂ්ටිවාදීමය එකඟ වීමක් ලෙස සැලකිය නො හැකි බව ද ඔවුන්ගේ මතය යි.  බොහෝ විට ලෝක බැංකු වාර්තාවල ඇති කතිකාමය වෙනස්කම් යනු පුරුදු ප්‍රතිපත්තිය දිගින් දිගට ම පවත්වා ගෙන යෑම මුවා කිරීමට කරන ලද දක්ෂ මහජන සම්බන්ධතා ව්‍යායාමයකට වැඩි යමක් නොවිය හැකි බව ද ඩෙවින් ජෝසි හා රොනි කේ ඔඩෙල් පවසති.

කෙසේ වෙතත් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට වඩා වැඩි බලපෑමක් දියුණුවන රටවල සංවර්ධන දිශානතිය කෙරෙහි ඇති කිරීමට බ්‍රෙටන්වුඩ්‍ සම්මුතිය යටතේ පිහිටුවන ලද ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල හා ලෝක බැංකුව සමත් ය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් අනුදක්නා මානව අයිතිවාසිකම් සුරැකීම, ජන මාධ්‍ය නිදහස වැනි සංකල්ප සහ වංචා හා දූෂණ වැළැක්වීම, වද හිංසනයට එරෙහි වීම ආදී කරුණු පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුති පිළිබඳ කොහොමටත් නුරුස්නා ආකල්පයක් දරන පාලකයෝ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය ඉතසිතින් අනුදක්නා ලෝක බැංකුවේ සංවර්ධන සංකල්ප දෝතින් ම පිළිගැනීමට සූදානම් ය.

සංවර්ධන යන්න ආර්ථික සංවර්ධනය වසයෙන් පිළිගැනීමට ලක් වීමත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය  සංවර්ධනයේ මානකය වසයෙන් ඉස්මතු වීමත් සමඟ අනුක්‍රමයෙන් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ එහි විශේෂඥ ආයතන සංවර්ධනය පිළිබඳ සාකච්ඡාවෙන් කොන් වී ගියේ ය. ඒ වෙනුවට  නවලිබරල්වාදය උත්කර්ෂණයට නැංවූ  ලෝක බැංකුව හා ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ බලපෑමට සංවර්ධනය පිළිබඳ මතවාද නතු විය. කෙසේ වෙතත් වර්ධනයේ ගුණාත්මක භාවය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය හා එහි විශේෂඥ ආයතන දිගින් දිගට ම කරුණු දැක්වීය. එම කරුණු දැක්වීම්වලට විෂය වූ කරුණු බොහෝමයක් විශ්ව මානව ප්‍රකාශනයේ මානව අයිතිවාසිකම් වසයෙන් දක්වා තිබූ ඒවා විය. ඒ අතර  සැමට ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනය සහතික කිරීම, ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානතාව ප්‍රවර්ධනය කිරීම, අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස ආරක්ෂා කිරීම, සැමට සෞඛ්‍ය හා සනීපාරක්ෂාව සහතික කිරීම සහ පරිසර සංරක්ෂණය එක්සත් ජාතීන් දියත් කළ කතිකාව තුළ මුල් තැනක් ගත්තේ ය. ඒ වන විට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධාන ව්‍යුහයට අයත් ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානය (ILO) ආර්ථික වර්ධනය මානව කේන්ද්‍රීය විය යුතු බවත් එහි එක් ප්‍රධාන ඵලයක් විය යුත්තේ සැමට  ආහාර, අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය සහ නිවාස වැනි මූලික අවශ්‍යතා සහතික කිරීම ඇතුළුව සුභසාධනය සැලසීම බව පෙන්වා දෙමින් “මූලික අවශ්‍යතා එළඹුම” (Basic Need Approach) නම් සංවර්ධන සංකල්පය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන කතිකාවට හඳුන්වා දී තිබුණි.  මෙම එළඹුම දිළිඳු බව මුලිනුපුටා දැමීමට ප්‍රමුඛත්වය දුන් ‘වෙනත් සංවර්ධනයක්’(Another Development) යන මැයෙන් හැඳින්විණි. එහෙත් 1990 වන තෙක් ම දිළිඳු බව අවම කිරීම ලෝක බැංකුවේ වැඩසටහන්වලට ඇතුළත් නො වී ය.

ලෝක බැංකුව මෙන් නො ව සාමාජික රටවල අධිකාරි බලයෙන් මිදෙමින්  නිදහස් මතධාරී විෂය විශේෂඥයන්ගේ සහ සිවිල් සංවිධානවල අදහස්වලට වැඩි වැඩියෙන් කන්දීමට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ එහි පරිවාර ආයතන අනුක්‍රමයෙන් පෙලඹී තිබේ. උදාහරණයක් ලෙස බලගතු සාමාජික රටවල හා අන්තර්ජාතික සමාගම්වල කෙනෙහිලි මැද වුවද දේශගුණ විපර්යාසය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක මතය ජයග්‍රහණය කරවීමට එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණ විපර්යාස පිළිබඳ අන්තර් රාජ්‍ය මණ්ඩලය (Intergovernmental Panel on Climate Change) සමත් වී ඇත්තේ තම රටවල ආණ්ඩුවලින් ස්වාධීන වූ විෂය විශේෂඥයන්ගේ සහ සිවිල් සංවිධානවල පුළුල් සහයෝගිතා පෙරමුණක් ගොඩනගා ගැනීමට එයට හැකි ව තිබෙන නිසා ය.  ඒ හැර මානව හිමිකම් පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තියේ එන කැපවීමට අනුව විශ්ව මානව අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනයේ සඳහන් මානව අයිතිවාසිකම් ගෝලීය ප්‍රමිති ලෙස ප්‍රවර්ධනය කිරීමට අදාළ එක්සත් ජාතීන්ගේ ආයතනවල කාර්ය මණ්ඩල දක්වා ඇති කැපවීම ද අගය කළ යුතු ය. සිවිල් සංවිධාන සමඟ එක් ව එක්සත් ජාතීන්ගේ කාර්ය මණ්ඩල බොහෝ විට ක්‍රියාකර ඇත්තේ එහි ප්‍රඥප්තියේ සඳහන් “එක්සත් ජාතීන්ගේ ජනතාව වන අප” (We the peoples of the United Nations) යන්න කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් මිස එක්සත් ජාතීන්ගේ සාමාජික රටවල් යන්න කේන්ද්‍ර කර ගනිමින් නො වේ. කනිෂ්ඨ ජෝජ් බුෂ් ජනාධිපතිවරයා ඉරාකය ආක්‍රමණය කිරීමට තීරණය කළ විට එක්සත් ජාතීන්ගේ මහ ලේකම් එය එක්සත් ජාතීන්ගේ ප්‍රඥප්තියට විරුද්ධ ක්‍රියාවක් බව නො පැකිළ ව පෙන්වා දීම ඊට එක් උදාහරණයකි.

සංවර්ධන අවශ්‍යතාවක් ලෙස දේශපාලනය යුක්තිගරුක කිරීම සම්බන්ධයෙන් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු (Millennium Development Goals) බෙහෙවින් දුර්වල විය. එහි තිබූ ප්‍රමුඛ දුර්වලතාවක් වූයේ සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු නිර්ණය කිරීමට පූර්විකාවක් ලෙස සහස්‍රක ප්‍රකාශනයෙන් (Millennium Declaration) මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම හා ප්‍රවර්ධනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් රටවල් පොරොන්දු වූ කැපවීම ක්‍රියාවට නංවන කිසිවක් සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණුවල නො තිබීමයි. ගෝලීය වසයෙන් එකඟ වූ න්‍යාය පත්‍රයකින් වැදගත් මාතෘකා ඉවත් කළ විට එම මාතෘකා ගැන වාර්තා කිරීමක් සිදු නොවන බැවින් ප්‍රමුඛතා පිළියෙළ කිරීමේ දී එවැනි මාතෘකා පිළිබඳ ප්‍රතිපත්ති තීරණය කිරීම හා ප්‍රවර්ධනය සඳහා සාමාජික රටවල් මුදල් වෙන් නොකරන බව එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කවුන්සලය සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු  ගැන 2013 දී කළ විවේචනයකින් පෙන්වා දුන්නේ ය.[37]

හුදු ආර්ථික වර්ධනය පදනම් කොට සංවර්ධනය සංකල්පගත කිරීමට කිසියම් දුරකට විකල්පයක් ලෙස ‘තිරසාර සංවර්ධනය’ යන අදහස මුලින් ම සමාජ ගත වූයේ ධ්‍රැවාසන්න වායුගෝලයේ ඉහළින් පිහිටි ඕසෝන් ස්තරය ක්ෂය වීම, වැඩිවන ගෝලීය උණුසුම නිරීක්ෂණය වීම සහ ලෝක ජනගහනයේ ජීවන තත්වයන්ට බලපාන අනෙකුත් පාරිසරික ගැටලු විමසා වාර්තා කිරීම පිණිස 1983දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් පත් කරන ලද අන්තර්ජාතික කොමිසමක නිර්දේශ නිසාය. පාරිසරික විශේෂඥයන්, දේශපාලනඥයන් සහ සිවිල් නිලධාරීන් ගෙන් සමන්විත මෙම කොමිසමේ සභාපතිත්වය දැරුවේ නෝර්වේජියානු අගමැතිනි ග්‍රෝ හාර්ලම් බ්‍රන්ට්ලන්ඩ් ය. ‘අපේ පොදු අනාගතය’ (Our Common Future) යන නමින් 1987 දී නිකුත් වූ බ්‍රන්ට්ලන්ඩ් කොමිසමේ වාර්තාව ‘තිරසාර සංවර්ධනය’ යන්න අර්ථ කථනය කරන ලද්දේ “අනාගත පරම්පරාවේ අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම අසීරුවට ලක් නො කරමින් වර්තමාන අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම පිණිස කරන සංවර්ධනය” යනුවෙනි.  මේ අර්ථකථනය සැපයීමට අතිරේක ව දිළින්දන්ගේ අවශ්‍යතාවලට ප්‍රමුඛත්වය දීම මෙන් ම වර්තමාන හා අනාගත අවශ්‍යතාව සපුරාලීමට පරිසරයට ඇති හැකියාව තාක්ෂණය සහ සමාජය සංවිධානය වී ඇති ආකාරය අනුව සීමා වී තිබීම ද වාර්තාවෙන් අවධාරණය කළේ ය.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය මඟින් නිරූපණය වන ධනවාදී ආර්ථික සංවර්ධනයේ ඵල ප්‍රයෝජන trickle down නොහොත් අතපල්ලෙන් වැටීමෙන් දුප්පතුන්ට ද වාසිදායක වෙතැ’යි යන අදහස කලක් තිස්සේ ම පිළිගත් සංවර්ධන න්‍යායක් ලෙස උත්කර්ෂණයට නංවා තිබුණි. එම අදහස ම සංවර්ධනය යනු වෙළඳපොළ බලවේගවල අදෘශ්‍යමාන ස්වර්ණමය හස්තය විසින් මෙහෙයවන දෙයක් ලෙස නවලිබරල්වාදය විසින් ද ඔජ වඩවා තිබුණි. එහෙත් ඒ අනුව වුව ද පරිසර සංරක්ෂණය අනතුරේ වැටීම හා අධිපරිභෝජනය නිසා අනාගත පරම්පරාවේ අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම අසීරුවට ලක් නො කර නිරායාසයෙන් ම තිරසාර වන සංවර්ධනයක් ඇති කිරීම උගහට බව ඇතැම් ප්‍රතිපත්ති විශ්ලේෂකයන් විසින් පෙන්වා දෙන ලදී.

සංවර්ධනය පිළිබඳ බොහෝ මුල් කාලීන විග්‍රහ trickle down නොහොත් ධනවතුන් විසින් නිපදවන ධනයෙන් කොටසක් වැටුප් හා බදු වසයෙන් ඔවුන්ගේ අත පල්ලෙන් වැටීමෙන් අවශේෂ අයට ද වාසි සැලසේ ය යන ධනවාදී අදහස මත පදනම් වූ ඒවා විය. එහෙත් එයට පටහැණි ව සමාජ විෂමතාව වැඩි වීම නිසා විසිවැනි සිය වසේ අවසාන කාර්තුව වන විට මේ අදහස ගර්හාවට ලක් ව තිබුණි. ඉන් පසු ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) මෙහෙයවීමෙන් ‘Structural Adjustment Programme’ හෙවත් ‘ව්‍යුහාත්මක ගැලපුම් ක්‍රියාමාර්ගය’ යනුවෙන් 1990 ගණන්වල දී තවත් සංවර්ධන සංකල්පයක් ඉදිරිපත් කර තිබුණි. එමඟින් සියලු ආකාරයේ රාජ්‍ය සහනාධාර සහ පොදු සේවා වෙනුවට නිදහස් වෙළඳපොළ බලවේගවලට නිර්බාධක ව ඉඩ ලබා දීම පොදු සංවර්ධන ප්‍රතිපත්තිය වසයෙන් ප්‍රවර්ධනය කළේ ය. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ මෙහෙයවීමෙන් වර්තමානයේ වඩා පරිපූර්ණ සහ ඒකාග්‍ර වැඩ සටහනක් ලෙස තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු සම්පාදනය වී ඇත්තේ ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ එකී ‘ව්‍යුහාත්මක ගැලපුම් වැඩසටහන’ (structural adjustment program) කේන්ද්‍ර කර ගත් සංවර්ධන උපාය මාර්ගය ද අසාර්ථක වූ නිසාය.

කෙසේ වෙතත් සංකල්පයක් ලෙස ගත් විට සංවර්ධනය යනු විශේෂයෙන් පශ්චාත් යටත් විජිත යුගයේ බෙහෙවින් භාවිතයේ තිබී 1980 ගණන්වල අගභාගය වන විට වේදිකාවෙන් අතුරුදහන් ව ගිය ප්‍රපංචයකි. ඉන් අදහස් කරන්නේ විවෘත වෙළඳපොළ මත පදනම් වූ ආර්ථික සංවර්ධනය ගැන නො ව නව ලිබරල්වාදයේ ග්‍රහණයට හසු වීමට පෙර සංවර්ධනය වන රටවල්වල නායක කාරකාදීන් කතා කළ, බොහෝ විට විදේශාධාර මත දියත් කරනු ලැබූ නැවත පදිංචි කිරීමේ ජනපද ව්‍යාපෘති, ග්‍රාමීය සංවර්ධන ව්‍යාපෘති, අධ්‍යාපන හා ඉඩම් ප්‍රතිසංස්කරණ ආදි කටයුතුවලට පාදක වූ සංවර්ධනය නමැති සාම්ප්‍රදායික සංකල්පයයි. එකල බොහෝ ඒකාධිකාරී පාලකයෝ එ් පැරණි මෝස්තරයේ සංවර්ධනයට වහ වැටී සිටියහ. එහෙත් මෑත දී ඇතිවූ ජනප්‍රිය ජාතිකවාදී දේශපාලනයේ නැගීමත් සමඟ ඔවුන් අතර පවා සංවර්ධනය තවදුරටත් ඒ තරම් උත්කර්ෂයක් දනවන ඉදිරිගාමී සංකල්පයක් ලෙස නො සැලැකුණි. එහෙත් ට්‍රම්ප්, බොල්සොනාරෝ, එර්ඩොගාන් සහ මෝඩි වැනි අය විශාල ව්‍යාපෘති, පරිභෝජනය වැඩි කිරීම සහ නවලිබරල්වාදී නිර්නියාමනය මඟින් කෝපරේට් සමාගම්වල ක්‍රියාකාරකම් ශක්තිමත් කිරීම වැනි “සංවර්ධන” කටයුතු ගැන විශ්වාසය තබා නැති බවක් ඉන් අදහස් නො වේ. එහෙත් සංවර්ධනය නමින් අප කලින් දැන සිටි සාම්ප්‍රදායික සංකල්පය දැන් පිළුණු වී ඇටකටු බවට පත්වී තිබේ. ඒ නිසා, ඒකාධිකාරය සහ පරජන භීතිකාව වැපිරීම හැරෙන විට, ට්‍රම්ප් ආදී ජනප්‍රිය ජාතිකවාදී දේශපාලකයන් භූ සම්පත් උපරිම ලෙස ප්‍රයෝජනයට ගැනීමට පරිසරයේ සතුරන් වසයෙන් පෙනී සිටීමට වුව ද අකැමැත්තක් නො දැක්වීම පුදුමයට කරුණක් නො වේ. එහෙත් ඒ අතර ම ජනප්‍රිය ජාතිකවාදී දේශපාලනයේ ඇති එක් අසන්තතියක් වන්නේ එය බෙහෙවින් ආත්මාර්ථකාමී ස්වවර්ග කේන්ද්‍රීය මතවාද ප්‍රවර්ධනය කිරීම බව ද අමතක නොකළ යුතු ය.

කෙසේ වෙතත් දෙවැනි ලෝක මහා යුද්ධයෙන් පසු බිහි වූ  සංවර්ධනය යන්න හොඳට හෝ නරකට හෝ හැම විට ම රාමු ගත වුණේ ජාතීන් අතර බහුපාර්ශ්වීය (multilateralism) සහයෝගය මත සිදුවිය යුතු දෙයක් ලෙස යි. එහෙත් ට්‍රම්ප්ගේ “මුලින් ම ඇමෙරිකාව” (America First) නමැති ජනප්‍රිය ජාතිකවාදී කාහල නාදයත් සමඟ බහුපාර්ශ්වීය සහයෝගය ඒකපාර්ශවීය අභිලාෂය බවට පත් විය. ඒ නිසා වැදගත් වන්නේ එක් ජාතිකත්වයක ඕනෑ එපාකම් පමණි. අනෙකුත් ජාතීන්ගේ ඕනෑ එපාකම් නො සලකා හැරිය හැකි ය. ඒ අනුව බහුපාර්ශ්වීය සහයෝගය තුළ රාමු ගත වූ සංවර්ධනය පිළිබඳ යුගය ඉක්ම ගොස් තාක්ෂණය සහ සංස්කෘතිය පදනම් කරගත් පශ්චාත් සංවර්ධන යුගයක් එළඹ ඇතැ’යි ඇතැම් විචාරකයෝ පවසති. එහෙත් පැරණි සංවර්ධන සංකල්පය විතැන් කිරීමේ සමාරම්භය ඇත්ත වසයෙන් ම සනිටුහන් වන්නේ තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු පිළිබඳ කතිකාව ඇරඹීමත් සමඟ ය.

තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු

තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු (Sustainable Development Goals)යනු එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අයත් සියලු සාමාජික රටවල් විසින් අංක 70/1 දරණ යෝජනාව අනුව 2015 දී ඒකමතිකව සම්මත කරගත් සංවර්ධන අරමුණු 17ක එකතුවකි. 2000 සිට 2015 දක්වා ක්‍රියාත්මක වූ සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ වැඩ සටහන නිමාවට වසර තුනකට පෙර 2012 දී Rio+20 යනුවෙන් හැඳින්වෙන එක්සත් ජාතීන්ගේ තිරසාර සංවර්ධන ලෝක සමුළුව පවත්වා තිබූ අතර එහි නිගමන ‘The Future We Want’ (අපට අවශ්‍ය අනාගතය) යනුවෙන් ප්‍රකාශයට පත් කර තිබුණි. තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු නිර්ණය කිරීම සහ ඒ සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ මුල් පෙළේ දේශපාලන කේන්ද්‍රයක්  පිහිටු විය යුතු බව එම ලේඛනයේ යෝජනා වූ එක් නිර්දේශයකි. ඒ අනුව සාමාජිකයන් 30 දෙනෙකුගෙන් සමන්විත කමිටුවක් ඒ සඳහා පත් කරන ලද අතර තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු පිළිබඳ සාකච්ඡා කෙටුම්පත සම්පාදනය වුණේ ඔවුන් අතිනි. 

 වසර 2030 වන විට සාක්ෂාත් කරගත් යුතු නිශ්චිත ඉලක්කවලින් සමන්විත එම තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු  හරය වසයෙන් ගත් විට සාමකාමී හා සෞභාග්‍යමත් මිනිස් වර්ගයක්  මෙන් ම නිරෝගී  පෘථිවියක් හා වායුගෝලයක් ද ගොඩනැගීමට හේතු වනු ඇතැ’යි බලාපොරොත්තු වේ.

නිශ්චිත තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු 17 කින් සමන්විත එම වැඩපිළිවෙළ මඟින් සමස්ත ලෝකයේ ම සංවර්ධනය තිරසාර ලෙස සිදුවිය යුතු ය යන්න අවධාරණය කෙරේ. ඒ නිසා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලට වෙසෙසින් එල්ල කරන ලද සහස්‍රක සංවර්ධන අරමුණු මෙන් නො ව තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු සමස්ත ලෝකයාට ම අඩු වැඩි වසයෙන් අදාළ වන සියලු රටවල් එක් ව හවුලේ සාක්ෂාත් කර ගත යුතු ඒවා වසයෙන් සැලකේ.  මේ අරමුණු 17 වන්නේ:

  1. සියලු තැන්වල ඇති හැම ආකාරයක ම දරිද්‍රතාව අවසන් කිරීම (end poverty in all its forms everywhere);
  2. සාගින්න අවසන් කිරීම, ආහාර සුරක්ෂිතතාව අත්පත් කර ගැනීම, පෝෂ්‍යදායකත්වය වර්ධනය කිරීම සහ තිරසාර කෘෂිකර්මය ප්‍රවර්ධනය කිරීම (end hunger, achieve food security and improved nutrition, and promote sustainable agriculture);
  3. සියලු වයස් කාණ්ඩවලට අයත් සියලු ම දෙනාට සෞඛ්‍ය සම්පන්න සුවපහසු දිවියක් සහතික කිරීම (ensure healthy lives and promote well-being for all at all ages);
  4. inclusive) සහ සාධාරණ ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් ලබා ගැනීම සහතික කිරීම සහ යාවජීව ඉගෙනුම් අවස්ථා ලබා ගැනීමේ හැකියාව ප්‍රවර්ධනය කිරීම (ensure inclusive and equitable quality education and promote life-long learning opportunities for all);
  • ස්ත්‍රී පුරුෂ සමානාත්මතාව අත්පත් කර ගැනීම සහ කාන්තාවන් හා දැරියන් සවිබල ගැන්වීම (achieve gender equality and empower all women and girls);
  • සැමට සුලබ ව සහ තිරසාර කළමනාකාරිත්වයක් සහිතව ජලය සහ සනීපාරක්ෂාව සාක්ෂාත් කිරීම (ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all);
  • පහසු මිලකට විශ්වාසදායක, තිරසාර හා නවීන බලශක්තිය ලබා ගැනීමට ඇති හැකියාව සහතික කිරීම (ensure access to affordable, reliable, sustainable, and modern energy for all) ;
  • සැමට ශිෂ්ට-කාර්ය සම්ප්‍රයුක්ත පූර්ණ සහ ඵලදායී රැකියා නියුක්තියක් සහිත පෝෂිත, අන්තර්ග්‍රහනීය සහ තිරසාර ආර්ථික වර්ධනයක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම (promote sustained, inclusive and sustainable economic growth, full and productive employment and decent work for all) ;
  • ප්‍රත්‍යස්ථිත (resilient) හෙවත් ඔරොත්තුදෙන යටිතල පහසුකම් ගොඩ නැගීම, අන්තර්ග්‍රහනීය සහ තිරසාර කාර්මිකකරණය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ නවොත්පාදනය පරිපෝෂණය කිරීම (build resilient infrastructure, promote inclusive and sustainable industrialization and foster innovation) ;
  • රටවල් තුළ සහ රටවල් අතර ඇති අසමානතා අවම කිරීම (reduce inequality within and among countries);
  • නගර සහ මිනිස් ජනාවාස අන්තර්ග්‍රහනීය, ආරක්ෂිත, ප්‍රත්‍යස්ථිත  සහ තිරසාර ඒවා බවට පත් කිරීම ( make cities and human settlements inclusive, safe, resilient and sustainable);
  • තිරසාර පරිභෝජන සහ නිෂ්පාදන රටා තහවුරු කිරීම (ensure sustainable consumption and production patterns);
  • දේශගුණ විපර්යාසයට සහ එහි බලපෑම්වලට එරෙහිව සටන් කිරීමට වහාම ක්‍රියාත්මක වීම (take urgent action to combat climate change and its impacts) ;
  • තිරසාර සංවර්ධනය සඳහා සාගර, මුහුදු හා සාගර සම්පත් ආරක්ෂා කිරීම සහ ඒවායේ තිරසාර භාවිතය ප්‍රවර්ධනය කිරීම (conserve and sustainably use the oceans, seas and marine resources for sustainable development) ;
  • භූමි පරිසර පද්ධති ආරක්ෂා කිරීම, පුනස්ථාපනය කිරීම සහ ඒවායේ තිරසාර භාවිතය ප්‍රවර්ධනය කිරීම, වනාන්තර තිරසාර ලෙස කළමනාකරණය කිරීම, කාන්තාරකරණයට එරෙහිව සටන් කිරීම, ඉඩම් හායනය නතර කොට ප්‍රතිහායනය කිරීම සහ ජෛව විවිධත්වයට හානි වීම නතර කිරීම (protect, restore and promote sustainable use of terrestrial ecosystems, sustainably manage forests, combat desertification, halt and reverse land degradation and halt biodiversity loss);
  • තිරසාර සංවර්ධනය උදෙසා සාමකාමී සහ අන්තර්ග්‍රහනීය සමාජ ප්‍රවර්ධනය කිරීම, යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සියල්ලන්ට ම හැකි වීම සහ වග වීම සහිත අන්තර්ග්‍රහනීය සහ ඵලදායී ආයතන හැම මට්ටමක ම ගොඩනැගීම (promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels);
  • තිරසාර සංවර්ධනය ක්‍රියාවට නැංවීමේ විධික්‍රම ශක්තිමත් කිරීම ඒ සඳහා ගෝලීය සහයෝගිතාව යළි පණගැන්වීම (strengthen the means of implementation and revitalize the global partnership for sustainable development).

ඉහත කී එක් එක් අරමුණ නිශ්චිත ඉලක්ක ගණනකින් සමන්විත ය.  එම ඉලක්කවල එකතුව 119 කි.  උදාහරණයක් ලෙස 16 වැනි අරමුණ ලෙස සැලකෙන “තිරසාර සංවර්ධනය උදෙසා සාමකාමී සහ අන්තර්ග්‍රහනීය සමාජ ප්‍රවර්ධනය කිරීම, යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට සියල්ලන්ට ම හැකි වීම සහ හැම මට්ටමක ම වග වීම සහිත අන්තරීභූත සහ ඵලදායී ආයතන ගොඩනැගීම” යන්න සාමකාමී සමාජ, නීතියේ ආධිපත්‍ය සහ යුක්තිය අත්පත් කර ගැනීම, වග වීම සහිත ඵලදායී අන්තර්ග්‍රහනීය ආයතන, මානව අයිතිවාසිකම් සහ මූලික නිදහස යන උප කාණ්ඩවලට අයත් පහත දැක්වෙන ඉලක්කවලින් සමන්විත ය.

  1. ලොව පුරා සියලු ආකාරයේ ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියා සහ ඒ හා සම්බන්ධ මරණ අනුපාතික සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කිරීම (Significantly reduce all forms of violence and related death rates everywhere);
  2. ළමයින් අපයෝජනය, උපයෝජනය, හොර ජාවාරම්වලට යොදා ගැනීම සහ ළමයින්ට එරෙහි සියලු ආකාරවල ප්‍රචණ්ඩකම් හා  ළමයින් වධ හිංසනයට ලක් කිරීම අවසන් කිරීම (End abuse, exploitation, trafficking and all forms of violence against and torture of children);
  3. ජාතික මට්ටමේ ද ජාත්‍යන්තර මට්ටම්වල ද නීතියේ ආධිපත්‍ය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සහ සියල්ලන්ට ම යුක්තිය අත්පත් කර ගැනීමේ හැකියාව සහතික කිරීම  (Promote the rule of law at the national and international levels and ensure equal access to justice for all);
  4. 2030 වන විට නීති විරෝධී මූල්‍ය කටයුතු සහ ආයුධ සංසරණය සැලකිය යුතු පමණින් අඩු කිරීම, සොරා ගත් වස්තු හා වත්කම් ප්‍රතිසාධනය සහ ආපසු භාර දීම ශක්තිමත් කිරීම සහ සියලු ආකාරයේ සංවිධානාත්මක අපරාධවලට එරෙහි ව සටන් කිරීම (By 2030, significantly reduce illicit financial and arms flows, strengthen the recovery and return of stolen assets and combat all forms of organized crime);
  5. සියලු ආකාරයේ අල්ලස් හා දූෂණ තථ්‍ය ලෙස ම අවම කිරීම (Substantially reduce corruption and bribery in all their forms);
  6. කාර්යක්ෂම, වග වීම සහිත, පාරදෘශ්‍ය ආයතන සියලු මට්ටම්වල සංවර්ධනය කිරීම (Develop effective, accountable and transparent institutions at all levels);
  7. ප්‍රතිචාරශීලී, අන්තරීභූත, සහභාගිත්ව සහ නියෝජනීය තීරණ ගැනීමේ විධිවිධාන සියලු මට්ටමින් සහතික කිරීම (Ensure responsive, inclusive, participatory and representative decision-making at all levels );
  8. ගෝලීය පාලනය මෙහෙයවන ආයතන තුළ සංවර්ධනය වන රටවල සහභාගිත්වය ශක්තිමත් කිරීම (Broaden and strengthen the participation of developing countries in the institutions of global governance);
  9. 2030 වන විට සියල්ලන්ට ම උත්පත්තිය ලියා පදිංචි කිරීම ද ඇතුළත් ව නීත්‍යනුකූල අනන්‍යතාවයක් ලබා දීම (By 2030, provide legal identity for all, including birth registration);
  10. ජාතික නීති සහ අන්තර්ජාතික ගිවිසුම්වලට අනුව තොරතුරුවලට ප්‍රවේශ වීමට මහජනයාට ඇති අයිතිය සහතික කිරීම සහ මූලික අයිතීන් ආරක්ෂා කිරීම (Ensure public access to information and protect fundamental freedoms, in accordance with national legislation and international agreements);
  11. විශේෂයෙන් ම සංවර්ධනය වන රටවල ප්‍රචණ්ඩත්වය වැළැක්වීමට, ත්‍රස්ත්‍රවාදයට සහ අපරාධවලට එරෙහිව කටයුතු කිරීමට අන්තර්ජාතික සහයෝගය ද සමඟ අදාළ ජාතික ආයතන ශක්තිමත් කිරීම  (Strengthen relevant national institutions, including through international cooperation, for building capacity at all levels, in particular in developing countries, to prevent violence and combat terrorism and crime);
  12. තිරසාර සංවර්ධනය උදෙසා අඩු සැලකිලි දැක්වීමට නො හැකි නීති සහ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාත්මක කිරීම  (Enforce non-discriminatory laws and policies for sustainable development );

ඉතිරි තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු 16 සම්බන්ධයෙන් ද මේ ආකාරයෙන් නිශ්චිත ඉලක්ක හඳුන්වා දී තිබේ.  තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු 17 සම්බන්ධව 2015 සැප්තැම්බරයේ දී එකඟත්වයට පැමිණීමට එක්සත් ජාතීන්ට අයත් රටවලට හැකි වීමෙන් පසු ගත වූ පස් වසර තුළ ඒ සම්බන්ධයෙන් ශාස්ත්‍රාලයීය මට්ටමෙන් සැලකිය යුතු විචාර කෘති සංඛ්‍යාවක් පළ වී තිබේ. ඒ අනුව සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් මින් පෙර පැවති සංකල්ප ගත කිරීම්වලට වඩා වැඩි අවධානයක් ශාස්ත්‍රාලයීය බුද්ධිමතුන් අතර දිනා ගැනීමට තිරසාර සංවර්ධන අරමුණුවලට හැකි ව තිබෙන බව පෙනී යයි.

තිරසාර සංවර්ධන අරමුණුවලින් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් අපට ඉදිරි දශක දෙක තුන තුළ මුහුණ දීමට සිදු වන ඉතාමත් ම වැදගත් කාරණය වසයෙන් සැලකෙන ගෝලීය උණුසුම වෙනස් වීම නිසා ඇතිවිය හැකි දේශගුණ විපර්යාස හා අනෙකුත් ව්‍යසන සම්බන්ධයෙන් වැදගත් වන ඒවා ය. ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑමෙන් ඇතිවිය හැකි අනතුරු පිළිබඳව වසර තිහකට ආසන්න කාලයක් තුළ අප විසින් ඉමහත් දැනුම් සම්භාරයක්  එකතු කර ගෙන තිබේ. එහෙත් මුලින් සිතුවාට වඩා වේගයකින් ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑමේ ප්‍රවණතාව මානව සංවර්ධනයට අභියෝගයක් විය හැකි බව දැන් අපි දනිමු. ගෝලීය උණුසුම  ඉහළ යෑම වළක්වා ගැනීමට සැලකිය යුතු කැප කිරීමක් කිරීමටත් විශේෂයෙන් බල ශක්ති ප්‍රභවවල තීරණාත්මක වෙනසක් ඇති කිරීමටත් සිදු වනු ඇත. එහෙත් දේශපාලන දේහය මෙහෙයවනු ලබන්නේ  එයට අවහිර කරන ව්‍යාපාරික බලවේග විසිනි. ඒ අනුව ගෝලීය උණුසුමේ වැඩි වීම කාර්මික යුගයට පෙර පැවති උෂ්ණත්වය ඉක්මවා උපරිම වසයෙන් සෙන්ටිග්‍රෙඩ් අංශක 02 ක සීමාව තුළ රඳවා ගැනීමට 2015 පැවති පැරිස් සමුළුවේ ඇති කරගත් එකඟත්වය ක්‍රියාත්මක කිරීම සැලකිය යුතු අභියෝගයක් වී තිබේ. ඒ අතර ඒ සම්බන්ධයෙන් දැනෙන ලෙස මැදිහත් වීමට වෘත්තීය සමිති හා වාමවාදී ව්‍යාපාර තව මත් සමත් වී නැත .

16 වැනි තිරසාර සංවර්ධන අරමුණේ සඳහන් ‘යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සියල්ලන්ට ම හැකි වීම‘අපේ නව දේශපාලන සුසමාදර්ශයේ මුඛ්‍ය පාඨය යි. එ බැවින් තිරසාර සංවර්ධනය පිළිබඳ කතිකාව නව දේශපාලන සුසමාදර්ශයක් පිළිබඳ කතිකාවක් බවට පත් කර ගැනීමේ හැකියාව අප ගැඹුරින් විමසා බැලිය යුතු ය. නව දේශපාලන හා ආර්ථික එළඹුමක් සංකල්ප ගත කිරීමේ දී එකී තිරසාර සංවර්ධන අරමුණුවල ඇති ශක්‍යතා හා ඌනතා පිළිබඳ දැනුවත් සාකච්ඡාවක් ඉතා වැදගත් වනු ඇත. උදාහරණයක් ලෙස ‘යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සියල්ලන්ට ම හැකි වීම’ යන ඉලක්කය යටතේ අවධානයට යොමු වී නැති කරුණු අතර වැදගත් ම කාරණයක් වන්නේ යුක්තිගරුක ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කතිකාවක් පවත්වා ගෙන යෑමට අත්‍යවශ්‍ය සාධකයක් වන නිදහස්, ස්වාධීන හා බහුවිධ ජනමාධ්‍ය වාතාවරණය යි.

යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සියල්ලන්ට ම හැකි වීමට නම් රටක ජනමාධ්‍ය පද්ධතිය අයිතිය සහ අන්තර්ගතය අතින් බහුවිධත්වය හා විවිධත්වය පිළිබිඹු විය යුතු ය. නිරවද්‍ය තොරතුරු සැපයීම මුල් කොට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කතිකාව පවත්වා ගෙන යෑමට දැනුවත් වේදිකාවක් වීම ජනමාධ්‍යයේ කේන්ද්‍රීය කාර්යභාරය යි. ඒ සඳහා ජනමාධ්‍ය සංලේඛ්‍ය නිදහසින් (editorial independence) අනූන විය යුතු අතර වෘත්තීය නිපුණත්වය අතින් ඉහළ ජනමාධ්‍යවේදීන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත විය යුතු ය. 16 වැනි තිරසාර අරමුණ සම්බන්ධයෙන් නිශ්චය කර ගෙන ඇති ඉලක්කවල එක දුර්වලකමක් වන්නේ එමඟින් මේ අවශ්‍යතාව ආමන්ත්‍රණය නො කිරීමයි. එනිසා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධාන ව්‍යුහයට අයත් අධ්‍යාපනය හා සංනිවේදනය පිළිබඳ විශේෂඥ ආයතනය වසයෙන් සැලකෙන යුනෙස්කෝ ආයතනය මඟින් කතිකා කොට සම්මත කර ගෙන ඇති මාධ්‍ය සංවර්ධන දර්ශක යොදා ගැනීමෙන් යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීම සියල්ලන්ට ම හැකි වීමට දායකවන ජනමාධ්‍ය පද්ධතියක සංවර්ධන අවශ්‍යතා නිගමනය කළ හැකි ය. යුනෙස්කෝ මාධ්‍ය සංවර්ධන දර්ශක පහත දැක්වෙන අන්දමින් ප්‍රවර්ග පහකට වෙන් කර තිබේ:

  • ප්‍රකාශනයේ නිදහස, මාධ්‍ය බහුවිධත්වය හා විවිධත්වය ප්‍රවර්ධනය කරන නියාමන විධිවිධාන හා නීති;
  • මාධ්‍ය හිමිකාරිත්වයේ පාරදෘශ්‍යභාවය හා බහුවිධත්වය, මාධ්‍යවල ආර්ථික ශක්තිය හා සමස්ත මාධ්‍ය පද්ධතියේ බහුවිධත්වය;
  • ජනමාධ්‍යය භූමිකාව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කතිකාවේ වේදිකාවක් ලෙස ඉටු වීම;
  • ප්‍රකාශනයේ නිදහස, බහුවිධත්වය හා විවිධත්වය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින ආයතනවල සහ ජනමාධ්‍යයේ වෘත්තීය ධාරිතාවය සහ ඒවා ප්‍රවර්ධනය සඳහා ලැබෙන සහයෝගය;
  • නිදහස්, ස්වාධීන හා බහුවිධත් ව මාධ්‍ය පද්ධතියක් සඳහා අවශ්‍ය යටිතල පහසුකම්;

ඉහත කී මාධ්‍ය සංවර්ධන දර්ශක පදනම් කර ගෙන ශ්‍රී ලංකාවේ මාධ්‍ය පද්ධති සම්බන්ධයෙන් මෙම කතුවරයාගේ උපදෙස් මත කරන ලද පුළුල් සහභාගිත්ව විමර්ශනයකට අනුව නාලක ගුණවර්ධන සංගෘහිත කළ අගැයීම් වාර්තාවක් ‘ජනතාවට වග කියන මාධ්‍ය කර්මාන්තයක්: ශ්‍රී ලංකාවේ ජනමාධ්‍ය ක්ෂේත්‍රය හා වෘත්තිය නගා සිටවීමට සැලැස්මක්’ යනුවෙන් 2016දී ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත.[38]

දේශපාලන මට්ටමේ දී තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු පිළිබඳ සාකච්ඡා තවමත් සීමා වී ඇත්තේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ සංවර්ධන වැඩසටහනට සම්බන්ධ නිලධාරීන්ට පමණි. ඒ පිළිබඳ උනන්දුවක් දේශපාලන පක්ෂ, සිවිල් සමාජ සංවිධාන හා පොදු මහජනතාව අතර දක්නට නො ලැබේ. කොටින් ම මේ තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු දේශපාලන ඉල්ලීම් බවට පරිවර්තනය වී නැත. එනිසා ඒවා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයේ නේවාසික නියෝජිතයා හා රජය අතර පවතින සාකච්ඡාවලට පමණක් සීමා විය හැකි ය. මේ අන්දමින් තිරසාර සංවර්ධනය පිළිබඳ සාකච්ඡාව මඟ හැර යෑමට වාමවාදීන් දක්වන තැත බොහෝ දුරට මානව අයිතිවාසිකම් ගැන වාමවාදීන් මුල දී දැක් වූ නො සැලකිල්ලට සමානය. තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු සම්බන්ධ ඉලක්ක 169 පමණට වඩා වැඩි යැ’යි කෙනෙකුට හැඟෙන්නට පුළුවන් වුවද වඩා උචිත අරමුණුවලට සහ ඉලක්කවලට වැඩි ප්‍රමුඛත්වයක් දිය හැකි ය. ඩෙන්මාර්කයේ මානව හිමිකම් කවුන්සිලය විසින් කරවන ලද ශාස්ත්‍රාලයීය විශ්ලේෂණයකට අනුව එකී ඉලක්ක 169න්  ඉලක්ක 156ක්ම මානව හිමිකම් හා සම්බන්ධ ඒවා ය.  කෙසේ වෙතත් සංවර්ධනය සම්බන්ධ යුක්තිය සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ දේශීය ව්‍යාපාරවලට මෙන් ම ඒ සඳහා වඩා ඵලදායක ලෙස කලාපීය හා ගෝලීය මට්ටමේ මහජන සහයෝගිතා ව්‍යාපාරයක් ගොඩ නැගීමට ද තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු සාකච්ඡාව පිවිසුමක් ලෙස යොදා ගත හැකි ය.

තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු අන්තර්ගත වන වඩා පරිපූර්ණ ආර්ථික දැක්මක් ඔක්ස්ෆර්ඩ් සරසවියේ ආර්ථික විද්‍යාව ඉගැන්වූ කේට් රේවත් 2018 දී පළ කළ Doughnut Economics නමැති කෘතියෙන් හඳුන්වා දී තිබේ. තිරසාර සංවර්ධන අරමුණුවලට බද්ධ ව මානව හිමිකම් පාදක සංවර්ධනය, පරිසර සංරක්ෂණය සහ ජීවිත ප්‍රවර්තනය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය පෘථිවි ආධාරක පද්ධතිය සමස්තයක් ලෙස ගෙන සංකල්ප ගත කර ඇති ඩෝනට් ආර්ථික එළඹුම සංවර්ධනය පිළිබඳ වඩාත් අන්තර්ග්‍රහනීය ආදර්ශයක් (inclusive model) යෝජනා කරයි. එය පෘථිවිය සතු සම්පත් විනාශකාරී ලෙස යොදා ගැනීමෙන් වැළකී ජීවිතය උපරිම ලෙස විඳ ගැනීමට අපට ඇති හැකියාව වර්ධනය කර ගැනීම අරමුණු කරගත් ආර්ථික එළඹුමකි. ඊළඟ පරිච්ඡේදයක දී අපි ඒ ගැන සවිස්තරාත්මක ව විමසා බලමු.

සමාජ විෂමතාව අවම කරන විකල්ප ආර්ථික ප්‍රවේශයක් ගොඩ නැගීමේ දී වැදගත් ම කාරණයක් වන්නේ එම ආර්ථික ප්‍රවේශය මඟින් ඉටු කර ගැනීමට බලාපොරොත්තු වන මෙහෙවර (mission) ගැන නිශ්චිත අවබෝධයක් ඇති කර ගැනීම යි. ආදායම් විෂමතාව අවම කළ හැකි සාර්වත්‍රික මූලික ආදායමක් ලබා දීම, දින හතරක වැඩ සතියක් ලබා දීම, අධ්‍යාපන අවස්ථා පිළිබඳ විෂමතාව නැති කිරීම සහ අධ්‍යාපනයේ ගුණාත්මක බව ඉහළ නැංවීම වැනි කරුණු කේට් රෙවර්ත් යෝජනා කරන ඩෝනට් ආර්ථික එළඹුම තුළ ස්ථාන ගත කර ගැනීමෙන් එවැනි මෙහෙවරක් නිශ්චය කර ගැනීමට අපට හැකි වනු ඇත. ආර්ථික විද්‍යාඥ මරියානා මස්සුකාටෝ ‘මෙහෙවර ආර්ථිකය’ (mission economy) යන යෙදුම යොදා ගන්නේ ආර්ථිකය මෙහෙයවිය යුත්තේ කල් තියා එකඟ වූ සමාජ මෙහෙවර සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා බව අවධාරණය කිරීමට යි. ඒ ගැන 24 වැනි පරිච්ඡේදයේ දී සවිස්තර ව සාකච්ඡා කිරීමට අපි බලාපොරොත්තු වෙමු.

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022


[1] Morris, M.D. (1980), “The physical quality of life index (PQLI),” Development Digest, Vol. 18(1), pp. 95–109.

[2] Mahbub ul Haq, Reflections on Human Development (Oxford: Oxford University Press, 1995), 14.

[3] Sagar,  A. D. and Najam, A.(1998), “The Human Development Index: A Critical Review,” Ecological Economics 25, no. 3 p. 251.

[4] McGillivray, Mark (1991)“The Human Development Index: Yet Another Redundant Composite Indicator?” World Development 19, no. 10 p. 1461.

[5] Sen, Amartya (2000)  “A Decade of Human Development,” Journal of Human Development 1, no. 1 p. 21.

[6] Organization of Economic Cooperation and Development, (1996) Shaping the 21st Century: The Contribution of Development Cooperation (Paris: OECD,),p 2

[7] Sen, Amartya.( 2003). Development as Capability Expansion. In Readings in human development, ed. S. Fukuda-Parr, et al. New Delhi: Oxford University Press.

[8]http://www.statistics.gov.lk/Poverty/StaticalInformation/GlobalMultidimensionalPovertyforSriLanka

[9] https://ophi.org.uk/multidimensional-poverty-index/

[10] Deepa Narayan (2000), Voices of the Poor: Can Anyone Hear Us?, Oxford University Press, p.39

[11] Thomas Malthus (1798) – An Essay on the Principle of Population. Chapter X, paragraph 29, lines 12-15. (Online) 

[12] https://ourworldindata.org/history-of-poverty-has-just-begun retrieved on 19 Jan 2022

[13]https://www.eapn.eu/wp-content/uploads/2019/01/EAPN-EAPN-SE-Poverty-Watch-2018-En-Final.pdf retrieved on the 19 Jan 2022

[14] Roser, Max (2022), The history of the end of poverty has just begun, published at https://ourworldindata.org/history-of-poverty-has-just-begun retrieved on the 19 Jan 2022

[15] Hazra, Somnath  and Bhukta, Anindya (eds.) (2020), p. vii, Sustainable Development Goals, An Indian Perspective, New York: Springer

[16] Lomazzi, Marta et el. (2014) The Millenium Development Goals, Experiences

[17] Friedman, HS (2013) Causal Inference and the Millennium Development Goals (MDGs): Assessing Whether There Was an Acceleration in MDG Development Indicators Following the MDG Declaration. MPRA Paper no. 48973, 3rd August 2013. Available at https:// mpra.ub.uni-muenchen.de/48793/. (Accessed on 14 June 2021)

[18] See Sakiko Fukuda-Parr, “Reducing Inequality: The Missing MDG: A Content Review of PRSPs and Bilateral Donor Policy Statements,” IDS Bulletin 41, no. 1 (2010): 26–35; Sakiko Fukuda-Parr, “Theory and Policy in International Development: Human Development and Capability Approach and the Millennium Development Goals,” International Studies Review 13, no. 1 (2011): 122–132; Fukuda-Parr and Hulme, “International Norm Dynamics.”

[19] Vandemoortele, Jan “The MDG Story: Intention Denied,” Development and Change 42, no. 1 (2011): 1–21.

[20] Sen, A (1999) p. 285 Development as Freedom, New York

[21] Nussbaum, Martha C. (2000) Women and Development} Capability Approach, London: Cambridge University Press p.97-

[22] Sen. Amartya (2009) The Idea of Justice (London: Allen Lane), p’ 354

[23] Nussbaum, Martha C (2006) Poverty and Human Functioning: Capability as Fundamental Entitlements in Poverty and Inequality, David B Grusky and Ravi Kanbur (eds.)  (Stanford: Stanford University Press) p.54

[24] Robeyns, Ingrid (2017) Wellbeing Freedom and Social Justice (Cambridge: Open Book Publishers) p.184-185

[25] Nussbaum, Martha C (1988) “Nature, Function, and Capability: Aristotle on Political Distribution,” in Oxford Studies in Ancient Philosophy: Supplementary Volume (Oxford: Oxford University Press, ), p. 145-184.

[26] Nussbaum, Martha C. (2000) Women and Development} Capability Approach, London: Cambridge University Press p.78-80,

[27] Robeyns, Ingrid (2017) Wellbeing Freedom and Social Justice (Cambridge: Open Book Publishers) p.10-11

[28] UNDP (2000) Human Development Report – 2000, United Nations Development Programme, New York, p. 2

[29] https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights Retrieved on 21 August 2021

[30] Ishay, Micheline R (2004) The History of Human Rights, Berkly: University of California Press, p 222

[31] Ife, Jime (2008) Human Rights and Social Work, Cambridge: Cambridge University Press, p..45

[32] මේ සම්බන්ධයෙන් වැඩිදුර විස්තර සඳහා විශ්ව මානව අයිතිවාසිකම් ප්‍රකාශනයේ ඉතිහාසය අලළා 2012 දී මා ලියූ “නියත විවරණය” කෘතිය කියවන්න. එය රාවය ප්‍රකාශනයකි.

[33] Sen, Amartya (2010). The Idea of Justice. Penguin UK. pp. 366-367, Kindle Edition.

[34] https://rsf.org/en/ranking#

[35] Stephen Browne and Tomas G. Weiss (2021) p.14-15, UN development System: Origins, Structure, Status in Routledge Handbook on UN and Development, (eds) Stephen Browne and Tomas G. Weiss, Routledge New York

[36] Devin Joshi and Roni Kay O’Del (2013) p. 249-275, Global Governance and Development Ideology in Global Governance: A Review of Multilateralism and International Organizations (ed. Alynna J. Lyon et.al) Vol 19-2

[37] Statement by 17 Special Procedures mandate-holders of the Human Rights Council on the Post-2015 development agenda, 21 May 2013, https://newsarchive.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=13341&LangID=E

[38] ජනතාවට වග කියන මාධ්‍ය කර්මාන්තයක් උදෙසා: ශ්‍රී ලංකාවේ ජනමාධ්‍ය ක්ෂේත්‍රය සහ වෘත්තිය නංවා සිටුවීමට සැලැස්මක් (2016), නාලක ගුණවර්ධන (සංස්.) ජාත්‍යන්තර මාධ්‍ය සහයෝගිතාව (International Media Support), Colombo

22. රේඛීය ආර්ථිකය වෙනුවට චක්‍රීය ආර්ථිකයක්

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022

ආර්ථිකයේ තිරසාරත්වය හෙවත් ධරණීයතාවය (sustainability)  සම්බන්ධයෙන් අප අද මුහුණ දෙන බොහෝ අභියෝග“රේඛීය ආර්ථිකය” යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන ආර්ථික කටයුතුවල අනිවාර්ය ප්‍රතිඵල නිසා උද්ගත වන ඒවා ය. මේ නිසා මෙතෙක් පැවති රේඛීය ආර්ථිකයට වඩා වෙනස් චක්‍රීය එළඹීමක් සහිත නව ආර්ථික චින්තනයක් අවශ්‍ය බව ඩෝනට් ආර්ථික එළඹුම හඳුන්වා දුන් ආර්ථික විද්‍යාඥ කේට් රේවර්ත්ගේ අදහස යි. රේවර්ත්ගේ ඒ ආර්ථික ආකෘතිය ගැන අපි පසුව විමසා බලමු. ඒ අතර එයට පූර්විකාවක් ලෙස රේඛීය ආර්ථිකයක සිට චක්‍රීය ආර්ථිකයකට මාරු වීමේ යෝජනාව විමසා බැලීම වටී. රේඛීය ආර්ථිකයක් යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කුමක් ද යන්න පිළිබඳ දළ අදහසක් පහත දැක්වෙන  සංකල්ප සටහන ඇසුරෙන් ඇති කර ගත හැකි ය.

රේඛීය ආර්ථිකය තුළ නිෂ්පාදන හා පරිභෝජන ක්‍රියාවලිය පහත දැක්වෙන ආකාරයට නිරූපණය කළ හැකි ය:

ගන්න (Take) > හදන්න (Make) > අපතේ යවන්න (Waste)

‘ගන්න’ යනුවෙන් මෙහි දී අදහස් වන්නේ පාරිභෝගික භාණ්ඩ සඳහා අවශ්‍ය අමුද්‍රව්‍යය ද ඇතුළු ව සියලු සම්පත් පෘථිවියෙන් ලබාගන්නා බව යි. හදන්න යන්නෙන් ඒවා පරිභෝජනය සඳහා නිෂ්පාදනය කිරීම ද (නිෂ්පාදනය සඳහා යොදන බලශක්තිය බොහෝ විට පෘථිවියෙන් ම ලබාගත යුතු ය), අපතේ යවන්න යන්නෙන් පරිභෝජනයෙන් පසු අපද්‍රව්‍ය වසයෙන් ඉවත දැමීම ද අදහස් කෙරේ.

රේඛීය ආර්ථිකය නිසා මෙසේ අපතේ යැවෙන විශාල අප ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් පුලුස්සා දැමේ; නැත් නම් කුණු වසයෙන් පහත් බිම් පිරවීමට යොදා ගැනේ. මේ රේඛීය  ක්‍රියාවලිය නිසා ගොඩ ගැහෙන අති මහත් අපද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණය කළමනාකරණය කිරීම අපහසු වනවා පමණක් නො ව ඒ නිසා ඇති විය හැකි සනීපාරක්ෂක හා පාරිසරික අවදානම ද  ඉමහත් ය. එපමණක් නො ව ස්වාභාවික සම්පත් නො කඩවා යොදා ගැනීම මත යැපෙන රේඛීය ආර්ථිකය නිසා පෘථිවි සම්පත් වේගයෙන් වියැකී යෑම ද  සිදු වේ.

නයිජීරියාවේ ලාගෝස් නුවර අසබඩ ‘ඔලුසොසුන්’ කුනු කන්ද අප්‍රිකාවේ විශාලතම කුනු කන්ද යි. ලොව පුරා විවිධ පෙදෙස්වලින් ගෙනෙන ලදු ව  දිනකට එයට හෙලන කුණු ප්‍රමාණය ටොන් 10,000 කට වැඩි ය. එයට එන බොහෝ කුණු ඉවත දමන කොම්පියුටර, ජංගම දුරකථන, රූපවාහිනි වැනි ඉලෙක්ට්‍රොනික අප ද්‍රව්‍යය යි. දිනෙන් දින නව නිපැයුම් මෙන් ම පවතින නිපදවුම්වල නව මාදිලි වෙළඳපොළට එන බැවින් ඒවා මිලට ගෙන පැරණි ඒවා ඉවත දැමීමට බොහෝ ඇති හැකි මිනිසුන් පුරුදු වී ඇත. එනිසා අප ද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය කිරීමට ගෝලීය මට්ටමින් ඇති ව තිබෙන අභියෝගය සුලු පටු නො වේ.  රේඛීය ආර්ථිකය මඟින් අපතේ යවන ප්ලාස්ටික් ප්‍රමාණය ද අති විශාල ය.  වසර 2018 දී අපද්‍රව්‍ය වසයෙන් ගෝලීය පරිසරයට එක් වූ ප්ලාස්ටික් ප්‍රමාණය දළ වසයෙන් ටොන් මිලියන 348 ක් බවත් 2010 සිට එකතු කළ දත්තවලට අනුව එම ප්‍රමාණයෙන් ටොන් මිලියන 4.7 සිට 12.7 දක්වා ප්‍රමාණයක් වාර්ෂිකව සාගර දූෂණයට දායක වන බව එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය 2021 දී පළ කළ දෙවැනි ලෝක සාගර ඇගයුම් වාර්තාවේ සඳහන් කරයි.[1]

එහෙත් දිගු කලක් තිස්සේ සාම්ප්‍රදායික ආර්ථික න්‍යායවලින් ප්‍රකාශ කළ පරිදි පිරිසිදු පරිසරයක් යනු ධනයෙන් ආඪ්‍ය ඇති හැකි අයට පමණක් භුක්ති විඳිය හැකි සුඛෝපභෝගී පහසු කමකි. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ අදහස හඳුන්වා දුන් ආර්ථික විද්‍යාඥ කුස්නෙට් ඔහුගේ චිර ප්‍රසිද්ධ පාරිසරික කවය (Environmental Kuznets Curve) මඟින් නිරූපණය කළ පරිදි ආර්ථික වර්ධනය සිදු වන විට පරිසරය යහපත් වීමට පෙර කොහොමටත් පරිසර දූෂණය ඉහළ යෑම අනිවාර්ය වේ. ඒ මතයට අනුව පරිසරය නැවත යථාතත්වයට පත් වන්නේ ආර්ථිකය වර්ධනය වී රට සශ්‍රීක වූ පසුව ය.

එහෙත් කුස්නෙට් යෝජනා කළ ඒ පරිසර දූෂණ න්‍යාය ප්‍රායෝගික වසයෙන් ආදේශ වන්නක් නො වේ. මන්ද, පරිසර දූෂණයට මෙන් ම පරිසර හායනයට හෙවත් නාස්තියට ද හේතු වන්නේ ආර්ථික වර්ධනය නො ව භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය සඳහා උපයෝගී කර ගන්නා පරිහානි දායක කාර්මික නිෂ්පාදන රටාව යි (degenerative industrial design). එනිසා විසි එක්වැනි සියවසට අවශ්‍ය වන්නේ නාස්තිකාර රේඛීය ආර්ථිකයක් නො ව ප්‍රතිජනනීය රටාවක් (regenerative design) පාදක කරගත් ආර්ථික චින්තනයකින් මෙහෙයවෙන චක්‍රීය ආර්ථිකයකි. එම ආර්ථික චින්තනය මනුෂ්‍යයන් හෝමෝ එකොනොමිකස් ලෙස නො ව මහ පොළොවේ චක්‍රීය ජීවන කාර්යාවලිවල පූර්ණ හා අවියෝජනීය කොටස්කරුවන් ලෙස ප්‍රතිස්ථාපනය කළ යුතු ය.

ආර්ථික වර්ධනය ඉහළ යන විට ඉහළ යන පරිසර දූෂණය පසුව සමනය වෙතැ’යි යන ඇදහිල්ල ඉන්දියාවට ආදේශ කළ ලෝක බැංකුවේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පරිසර ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු  වන මුතුකුමාර මානි “ගත වූ වසර ගණනාව තුළ ආර්ථික වසයෙන් ඉන්දියාව විශිෂ්ට කාර්ය සාධනයක් පෙන්නුම් කර ඇති නමුත් පරිසරය සම්බන්ධයෙන් නම් ඒ බවක් නො පෙන්වයි. දැන් වර්ධනයට ඉඩ දී පසුව පිරිසිදු කරමු යන්න ඇත්ත වසයෙන් ම සිදු වන දෙයක් නො වේ.”[2] යනුවෙන් සඳහන් කරයි.  

ආර්ථික වර්ධනය සමඟ ඉහළ යන පරිසර දූෂණය රට සශ්‍රීක විමෙන් පසු සමනය වෙතැ’යි යන  කුස්නෙට්ගේ මතය උත්කර්ෂණයට නංවමින් ඇතැම් ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ හා දේශපාලකයෝ අපරීක්ෂාකාරී ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති නිසා පස, සාගර, පරිසර පද්ධති, ජෛව විවිධත්වය, දේශගුණය යනාදිය කෙරෙහි ඇතිවෙන අහිතකර බල පෑම  පිළිබඳ පරිසරවේදීන්ගේ විවේචන හුදෙක් අනවශ්‍ය ලෙස බියවැද්දීම සඳහා කරන ඒවා යැයි ගැරහීමට ලක් කළහ. එහෙත් ඒ සමඟම කුස්නෙට් කවය මඟින් පෙන්නුම් කරන අන්දමට වර්ධනයෙන් පසු ඇතිවෙන සශ්‍රීකත්වය මඟින් පරිසරය නැවත පිරිසිදු කරනු ඇතැ’යි යන උපකල්පනය දත්ත මඟින් තහවුරු කළ නො හැකි බව ද ඔවුහු පිළිගත්හ. එනිසා ඔවුන් එයට නිදහසට තර්ක තුනක් ඉදිරිපත් කළහ. පළමුවැනි තර්කය වූයේ රටක ආර්ථික වර්ධනය වැඩිවන විට එහි රට වැසියන් යහපත් පාරිසරික ප්‍රමිති ඉල්ලා සිටින බවයි. දෙවැන්න ආර්ථික වර්ධනයෙන් ලැබෙන ප්‍රතිලාභ නිසා සිය කර්මාන්ත සඳහා දූෂණ නිවාරක තාක්ෂණය යොදා ගැනීමට කර්මාන්ත හිමියන්ට ඉඩ ලැබේ. තෙවනුව වර්ධනය වන ආර්ථිකයක පදනම නිෂ්පාදන කර්මාන්තවල සිට සේවා සැපයීමකට පරිවර්තනය වීමේ ප්‍රවණතාව වැඩිය. ඒ අනුව දුම් දමන කම්හල් වෙනුවට වැඩි වැඩියෙන් ‘කෝල් සෙන්ටර්’ වැනි සේවා සැපයුම් ස්ථාන ඇතිවිය හැකි ය.

බැලූ බැල්මට ම මේ තර්ක ප්‍රබල යැයි පෙනුන ද කුස්නෙට් කවය අනුව ම දූෂණයේ සිට පරිසරය දූෂණ නිවාරණය කරා ගමන් කිරීමට වර්ධනය වන ආර්ථිකය හේතු වනු ඇතැ’යි යන්න තහවුරු වන ප්‍රබල සාක්ෂි නැත. පළමු කොට වඩා යහපත් පරිසර ප්‍රමිති ඉල්ලා සිටීමට රට වැසියන් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය ඉහළ යන තෙක් බලා සිටීම අවශ්‍ය නො වේ. කේට් රේවත් උපුටා දක්වන පරිදි  මරියානෝ ටෝරාස් සහ ජේම්ස් කේ බොයිස් විසින් රටවල් ගණනක් සම්බන්ධයෙන් කළ සමීක්ෂණයකට අනුව ආදායම සැලකිය යුතු ලෙස බෙදී යෑමත්, ඉහළ සාක්ෂරතාවත් සමඟ සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කිරීමත් යන කරුණු සම්බන්ධ ව ඉහළ අගයක් ඇති නම් අඩු ආදායම් සහිත රටවල පවා පරිසරයේ ගුණාත්මක බව ඉහළ මට්ටමක තිබූ බව තහවුරු විය.[3] ඒ අනුව වාතයේ සහ ජලයේ ගුණාත්මක බව තීරණය කරන්නේ ආර්ථිකය විසින් නො ව පරිසරය සුරැකීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටින මහජන මතය කොතෙක් ශක්තිමත් ද නැද්ද යන කාරණය මත ය. එමෙන් ම කර්මාන්ත හිමියන් හා නිෂ්පාදන සමාගම් පරිසර හිතකාමී තාක්ෂණය යොදා ගන්නේ හුදෙක් ඔවුන්ගේ ආදායම වැඩි වීම නිසා නො ව පරිසර හිතකාමී නියාමන ක්‍රම හා රෙගුලාසි ඉල්ලා මහජනයා විසින් රජයට සහ කර්මාන්ත හිමියන්ට කරන අඛණ්ඩ බලපෑම නිසා ය. තෙවනු ව දූෂණ කාරක කර්මාන්ත වෙනුවට ආර්ථිකය සේවා සැපයීමට පරිවර්තනය වීමේ ප්‍රවණතාව සම්බන්ධයෙන් කිව යුත්තේ ඇත්තටම මේ පරිවර්තනය සිදු වන්නේ සිය රටේ මහජන මතය, පාරිසරික රෙගුලාසි සහ වැඩි වැටුප්වලින් ගැලවීම සඳහා නිෂ්පාදන සමාගම් තම කර්මාන්ත ශාලා ගලවා ගෙන ගොස් වඩා ලාභදායක රටවල පිහිටුවීම නිසා බව යි. ඒ නිසා කුස්නෙට්ස් කවයට අනුව ආර්ථික වර්ධනය වැඩි වී සශ්‍රීක වූ පසු හැම රටක ම පරිසර දූෂණය අඩු වුවහොත් කර්මාන්ත හිමියන්ට දූෂණ කාරක කර්මාන්ත ශාලා විතැන් කිරීමට හැකි වෙනත් රටක් ඉතිරි විය නො හැකි ය.  එහෙත් එය එසේ නො වන බව අපි දනිමු.

1990 සිට 2007 දක්වා ඉහළ ආදායම් ලබන රටවල වර්ධන වේගය ඉහළ ගිය විට ඒ සඳහා වැය කළ යුතු ද්‍රව්‍යය සම්භාරය නිරූපණය වන ද්‍රව්‍යයමය පා සටහන (material footprint) ද සුලු ප්‍රමාණයකින් නො ව සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයකින් ඉහළ ගියේ ය. ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය, බ්‍රිතාන්‍ය, නවසීලන්තය යන රටවල එම ඉහළ යෑම 30%ක් වූ අතර ස්පාඤ්ඤය, පෘතුගාලය හා නෙදර්ලන්තය යන රටවල එය 50% කින් ඉහළ ගියේ ය. වැඩිවන වර්ධනයත් සමඟ ඉහළ ගොස් නැවත පහළට එතැ’යි උපකල්පනය කළ කුස්නෙට්ස් පරිසර කවයේ පොරොන්දුව කෙසේ වෙතත් දත්ත අනුව අපට ඇත්තට ම අත්දකින්නට ලැබෙන්නේ ද්‍රව්‍යයමය පා සටහනට අනුරූප ව පාරිසරික පා සටහන ද විපත්තිකාරි ලෙස තව තවත් ඉහළට යන බව යි. උදාහරණයක් ලෙස ගෝලීය ඒක පුද්ගල පාරිසරික පා සටහන gha ඒකක හෙවත් ගෝලීය හෙක්ටෙයාර් 1.7ක් වන නමුත්  යුරෝපා සංගමයට අයිති රටවල පමණක් ඒක පුද්ගල පාරිසරික පා සටහන ගෝලීය හෙක්ටෙයාර් 4.7 කි. මේ දත්තවලට අනුව දියුණු රටවලට අනුරූප ව දියුණු වෙන රටවල ද්‍රව්‍යයමය පා සටහන සලකුණු කළ යුතු වුවහොත් අවශ්‍ය වන ස්වාභාවික සම්පත් ප්‍රමාණය සැපයීමට තවත් පෘථිවි තුනක් වත් තිබිය යුතු ය. අධිපරිභෝජනය සම්බන්ධයෙන් පවතින විෂමතාව ද එවැනි ය. උදාහරණයක් ලෙස සත්ව ප්‍රෝටීන වර්ග අනුභව කිරීමේ දී යුරෝපීයයෝ පෝෂණ උපදේශවල නිර්දේශිත ප්‍රමාණයට වඩා 70% ක් වැඩියෙන් ප්‍රෝටීන් පරිභෝජනය කරති. ඒ අතර ගෝලීය උණුසුමට තුඩු දෙන හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණයෙන් 14.3% ක් නිපදවෙන්නේ මේ සත්ව ප්‍රෝටීන සැපයෙන පශූ කර්මාන්තයෙනි.[4]

ඒ නිසා ජාතික නිෂ්පාදනයේ වර්ධනය ඉහළ ගිය පසු පරිසරය වැඩි දියුණු වෙතැ’යි කියවෙන ආර්ථික පුරසාරම් ඉවත දැමීමට දැන් කල් පැමිණ තිබේ. ආර්ථික විද්‍යාව යනු ලෝක ස්වභාවය පිළිබඳ නියාම සොයා ගැනීමේ කලාවක් නො වේ. මෙතැන මූලික වැරැද්ද ඇත්තේ දෝෂ සහගත කාර්මික නිපදවුම් රටාවේ ය. ඉහළ ආර්ථික වර්ධනයක් අත්පත් කරගත් පසුව ද පොහොසත් රටවල කෙරෙන කටයුතුවලින් ගෝලීය පරිසරයට දැවැන්ත පීඩනයක්  එල්ල කර තිබේ. ඊට හේතුව පසුගිය වසර 200 තිස්සේ එම රටවල ක්‍රියාත්මක වූ සියලු කාර්මික නිෂ්පාදන කටයුතු ආවේණික ව ම පරිහානි දායක රටාවකින් යුත් රේඛීය කාර්මික නිෂ්පාදන විධික්‍රමයක් මත පදනම් වූ බැවිනි. එම කාර්මික විධික්‍රමයේ පිළිවෙත වුණේ ගන්න, හදන්න, භාවිත කරන්න, අපතේ දමන්න යන්න යි. එම රේඛීය ක්‍රියා පටිපාටියට අනුව සිදු වන්නේ මහ පොළොවේ ඛනිජ ද්‍රව්‍ය, ජෛව ස්කන්ධ සහ ෆොසිල ඉන්ධන උද්ධරණය කොට උපයෝගී කොට නිෂ්පාදිත නිමි භාණ්ඩ වැඩි කල් නො යවා ඉවත වීසි කර දැමීමට පාරිභෝගිකයන් අතට පත් කිරීම යි. සරල රූපයකින් නිරූපණය කරන්නේ නම් මෙම රේඛීය නිෂ්පාදන ක්‍රමය හරියට එක් පැත්තකින් නොකඩවා වියරුවෙන් මෙන්  බුදින අනික් පැත්තෙන් නොකඩවා අපද්‍රව්‍ය පිට කරන දැවැන්ත දළඹුවෙකු වැනිය.

ලොව පුරා පැතිර ඇති මේ පරිහානිදායක කාර්මික නිෂ්පාදන විධික්‍රමය බොහෝ ව්‍යාපාර ලාභයෙන් පිනවා ඇති අතර කාලාන්තරයක් තිස්සේ  රටවල් ගණනාවක් මූල්‍යමය වසයෙන් පොහොසත් කර තිබේ. එහෙත් එහි සැලැස්ම මූලික වසයෙන් ම දෝෂ සහගත ය. මන්ද එය ක්‍රියා කරන්නේ කාබන්, ඔක්සිජන්, ජලය, නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් වැනි ජීවයේ තැනිලි කැට (building blocks) නො කඩවා ප්‍රතිචක්‍රීකරණය (recycling) කිරීමෙන් වැජඹෙන ස්වාභාවික ජීව ලෝකයට එදිරි ව ය. පෘථිවි සම්පත් හිස් කරමින් දැවැන්ත අපද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් නිපදවමින් පරිසරය දූෂණය කරන රේඛීය කාර්මික නිෂ්පාදන විධික්‍රමය විසින් මේ ස්වාභාවික ප්‍රතිචක්‍රීකරණ චක්‍රය බිඳ දමනු ලැබ තිබේ. පොළොවෙන් සහ මුහුදින්  ඛනිජ තෙල්, ගල් අඟුරු සහ ගෑස් උද්ධරණය කොට දවා ලමින් වායුගෝලයට නිකුත් වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ප්‍රමාණය වැඩි කරමින් ගෝලීය උණුසුම ඉහළ නැංවීමට හේතු වන්නේ මේ රේඛීය නිෂ්පාදන විධික්‍රමය යි. එමෙන් ම නයිට්‍රජන් සහ පොස්ෆරස් රසායනික පොහොර බවට හරවමින් එම කෘෂි රසායනික අප ද්‍රව්‍ය පිටාරය සාගර සහ ජලාශවලට මුසු කරමින් පාරිසරික පද්ධතිවලට කරන විනාශය සුලු පටු නැත. පාරිභෝගික භාණ්ඩ බවට හරවා භාවිතයෙන් පසු කසල කඳුවල ගොඩ ගැහෙන සහ ජලයට, වාතයට හා පසට වස විස ලෙස එක් වන ලෝහ සහ ඛනිජ වර්ග නිස්සාරණය සඳහා වනාන්තර මුලින් උදුරමින් කටයුතු කරන මේ රේඛීය ආර්ථික නිෂ්පාදන රටාව දිගින් දිගටම පවත්වා ගෙන යා හැකි දෙයක් නො වේ.  

රේඛීය ආර්ථිකයේ ඇති සෘණ බාහිරතා (negative externalities) ලෙස හඳුන්වන මේ පරිහානිදායක ඵල විපාකවල අනතුර ආර්ථික න්‍යාය විසින් පිළිගෙන තිබේ. එය ආමන්ත්‍රණය කිරීම සඳහා ආර්ථික විද්‍යාඥයන් වැඩි කැමැත්තක් දක්වන්නේ කෝටා සහ බදු වැනි වෙළඳපොළ මෙවලම් යොදා ගැනීමට යි. ඒ අනුව විසඳුම් අතර මූලික වන්නේ පරිසර දූෂණය සඳහා දායක විය හැකි උපරිම සීමාවක් නියම කිරීම සහ පරිසර දූෂණ අයිතිය වෙළඳ පොළේ විකිණීමට සැලසීම වැනි විසඳුම් ය. තවත් යෝජනාවක් වන්නේ පරිසර දූෂණයේ සමාජ බරපැනට සමාන අගයකට සරිලන ලෙස බදු අය කිරීමක් කොට කොයි තරම් පරිසර දූෂණයක් ඇති කිරීමට ඉඩ ලැබෙන්නේ ද යන කාරණය වෙළඳපොළ හරහා විසඳා ගැනීමයි.

ඇත්ත වසයෙන් ම එයින් ඇතැම් විසඳුම් මඟින් සැලකිය යුතු ප්‍රගතියක් අත්පත් කරගත් අවස්ථා ද තිබේ. උදාහරණයක් ලෙස 1999 සිට 2003 දක්වා කාලය තුළ ජර්මනිය ප්‍රවාහනය, නිවෙස් උණුසුම් කිරීම සහ විදුලිය ජනනය කිරීම සඳහා යොදා ගන්නා ඛනිජ තෙල් සඳහා විශේෂ පරිසර බද්දක් නියම කොට ඊට සමාන බදු ප්‍රමාණයක් වේතන බදු සහන වසයෙන්  පාරිභෝගිකයන්ට ලබා දුන්නේ ය. ඒ අනුව තමන් ගෙදර ගෙන යන වැටුප වැඩි වූ නමුත් ෆොසිල ඉන්ධන සඳහා වැඩියෙන් මුදල් ගෙවීමට පාරිභෝගිකයන්ට සිදුවිය. එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ අරපරිස්සමින් ඉන්ධන භාවිත කිරීමට පාරිභෝගිකයන් පෙලඹීමයි.  ඒ නිසා ඉන්ධන භාවිතය 17% කින් අඩු වූ අතර ඒ අනුව වාතයට මුසු වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ප්‍රමාණය ද 3%කින් අඩු කර ගැනීමට හැකි විය. ඒ හැර පුද්ගලික වාහන හවුලේ ප්‍රවාහනය සඳහා යොදා ගැනීම  70% කින් ද වැඩි වූ අතර අමතර රැකියා අවස්ථා 250,000ක් බිහි කිරීමට ද එම විසඳුමට හැකි විය.[5] ජලය හා විදුලි බලය සඳහා මසකට අවශ්‍ය කරන අවමය ඉක්මවා භාවිත කරන ජලය සඳහා ඒකක ගාස්තුව වැඩි කිරීම ද මේ හා සමාන විසඳුමකි. දකුණු අප්‍රිකාවේ ඩර්බන් නගර සභාව ජීවිතය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය ජලය ලබා ගැනීම පුරවැසියන්ගේ ව්‍යවස්ථාදායක අයිතියක් ලෙස සලක යි. එබැවින් අඩු ආදායම් ලබන පවුල්වලට සැපයෙන ජලය සම්බන්ධයෙන් නිශ්චිත මාසික කෝටාවක් නියම කොට ඒ සඳහා ගාස්තුවක් අය නො කරන නමුත් එම කෝටාව ඉක්මවා ගිය විට ගාස්තු අය කෙරේ.

එහෙත් බදු අය කිරීම සහ කෝටා ක්‍රමය මඟින් ම රේඛීය ආර්ථිකය විසින් පෘථිවි පරිසරයට එල්ල කර ඇති පීඩනය අවම කළ හැකි යැයි සිතිය නො හැකි ය. ප්‍රායෝගික ව බැලුවොත් එකී විසඳුම් අප මුහුණ දී ඇති හරිතාගාර වායු ජනක පාරිසරික අභියෝගවලට මුහුණ දීමට ප්‍රමානවත් ඒවා නො වේ.  අනෙක් අතට බදු අඩු කිරීම සහ කෝටා වැඩි කිරීම සම්බන්ධයෙන් සමාගම් විසින් කරනු ලබන බලපෑම්වලට කන්දීමට ආණ්ඩුවලට බොහෝ විට සිදු වේ. මැතිවරණ  කටයුතු සඳහා මේ සමාගම්වලින් සැලකිය යුතු අරමුදල් ප්‍රමාණයක් ලැබෙන බැවින් සමාගම්වල ඉල්ලීම් නො තකා හැරීමට දේශපාලනඥයන්ට අසීරු ය.  

එනිසා ඇත්ත වසයෙන් ම අවශ්‍ය ව ඇත්තේ රේඛීය ආර්ථික ක්‍රමය අනුව සැකසුණ පැරණි කාර්මික නිෂ්පාදන පිළිවෙත වෙනුවට ප්‍රතිචක්‍රීකරණය(recycling) මුල් කරගත් නව චක්‍රීය නිෂ්පාදන පිළිවෙතක් හඳුන්වා දීම යි. ගෝලීය උණුසුම පිළිබඳ සංශයවාදීන්ගේ නො මඟ යැවීම් මැද වුව ද එම පිළිවෙත දැන් ගොඩ නැගෙමින් තිබේ. ව්‍යාපාර ලෝකයේ ඇතැම් උදාහරණවලින් ඒ බව පෙනී යන බව කේට් රේවර්ත් සඳහන් කරයි. ගෝලීය උණුසුම වැඩි වීම සහ භූගත ජලය අඩු වීම නිසා කපු, කෝපි, මිදි සහ සේද සම්බන්ධ සැපයුම් දාම අඩපණ වී යෑමේ තර්ජනය ගැන එම කර්මාන්තවලින් යැපීමට හා ලාභ ලැබීමට බලාපොරොත්තුවන ව්‍යාපාරිකයෝ කනස්සල්ලට පත් වෙමින් සිටිති. 

ඒ නිසා ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම වළකන ක්‍රියාකාරකම්වලට දායකත්වය සැපයීමට ඇතැම් ව්‍යාපාරිකයෝ සූදානම් ය. ගෝලීය උණුසුම වැඩි වීමට තුඩු දෙන හරිතාගාර වායු විමෝචනය අඩු කිරීම සහ අරපරිස්සම් ජල භාවිතය පිළිබඳ තාක්ෂණික විසඳුම් යොදා ගැනීම මඟින් තම ලාභය වැඩි කර ගැනීමට හැකි බව ද ඇතැම් ව්‍යාපාරිකයන් මෙන් ම ආයෝජකයන් ද වටහා ගෙන තිබේ. උදාහරණයක් ලෙස උග්‍ර භූගත ජල හිඟයකට මුහුණ දී ඇති මෙක්සිකෝවේ ජැලිස්කෝ නගරයේ පිහිටි නෙස්ලේ සමාගමේ කිරි කර්මාන්ත ශාලාව එයට අවශ්‍ය ජලයෙන් සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් ලබා ගන්නේ කිරි රත් කිරීමේ දී නිකුත් වන ජල වාෂ්ප ඝනීභවනය කිරීමෙනි. එමෙන් ම,  ගෝලීය උණුසුම ඉහළ නැංවීමට දායක වන පරිභෝජන භාණ්ඩ තමන් අතින් නිෂ්පාදනය නො වන බවට සහතිකයක් දීම පාරිභෝගික විශ්වාසය දිනා ගැනීම සහ සන්නාම ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ ක්‍රමෝපායක් ලෙස  සැලකීමට ද ඇතැම් ව්‍යාපාරිකයෝ උත්සාහ කරති.

ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑමේ ප්‍රමුඛතම හේතුව මානව ක්‍රියාකාරකම් නිසා වායුගෝලයට එක් වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සහ මීතේන් වැනි හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය (Greenhouse Gas) ඉහළ යෑමයි. ඉන් වැඩි කොටසක් අප භාවිත කරන ඛනිජ තෙල්, ගල් අඟුරු සහ ගෑස් වැනි ෆොසිල ඉන්ධන නිසා වාතයට විමෝචනය වෙන හරිතාගාර වායුව යි. එක් එක් රටක් විසින් වායුගෝලයට එක් කරනු ලබන හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණයට සමාන හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණයක් වායුගෝලයෙන් ඉවත් කිරීමේ වකවානුව ඉලක්කයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම Net-Zero Goal (ශුද්ධ ශුන්‍යය ඉලක්කය)යනුවෙන් හැඳින්වේ. එය ඉටු කර ගැනීමට නම් හරිතාගාර වායු නිකුත් කිරීමට දායක වන ෆොසිල ඉන්ධන භාවිතය අනුක්‍රමයෙන් අඩු කිරීම, කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව අවශෝෂණය කිරීම පිණිස වනගහනය හා ශාක ප්‍රමාණය වැඩි කිරීම, හරිතාගාර වායු නිකුත් නො වන පුනර්ජනනීය බලශක්තිය වැඩි වැඩියෙන් භාවිත කිරීම, ස්වාභාවික සම්පත් අපතේ යවන රේඛීය නිෂ්පාදන – පරිභෝජන ක්‍රමය පරිසර හිතකාමී ප්‍රතිචක්‍රීය නිෂ්පාදන-පරිභෝජන ක්‍රමයක් බවට පරිවර්තනය කිරීම වැනි කටයුතු රැසක් සැලසුම් කළ යුතු ය.

ලංකාවේ ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ හා දේශපාලනඥයන් ඒ සම්බන්ධ කෙබඳු ඉදිරි දැක්මක් තමන්ට ඇත් දැයි මහජනයාට විස්තර කර දී නැත. දැනටමත් ස්වාභාවික ව්‍යසන නිසා ලංකාවේ ආර්ථිකයට සාමාන්‍යයෙන් වසරකට ඩොලර් මිලියන 330 ක අලාභයක් සිදු වන බව ලෝක බැංකුව පවසයි. 2020 German Watch වාර්තාවට අනුව දේශගුණ විපර්යාසය නිසා ඇති විය හැකි අනතුරුවල අවදානමට ලක් වීමට ඇති ප්‍රවණතාව අතින් ලංකාව සිටින්නේ හය වැනි ස්ථානයේ ය.  2020 UNEP වාර්තාවට අනුව රටවල් 126ක් මේ වන විට Net-Zero ඉලක්කය ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. ඒ අනුව ලංකාව ද ඇතුළු බොහෝ රටවල් තම Net Zero ඉලක්කවලට ළඟා වීමට බලාපොරොත්තු වන්නේ 2050 දී පමණ මේ සිය වස මැද භාගයේ දී ය. එහෙත් 2021 පිට කළ IPCC වාර්තාවේ නිගමන අනුව එම ඉලක්කය ප්‍රමාණවත් වේයැ’යි සැක සහිත ය.

ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑමට මූලික හේතුව රේඛීය ආර්ථික ක්‍රමය තුළ මිනිස් ක්‍රියාකාරකම් නිසා වායුගෝලයට එක් වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වැනි හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය වැඩි වීමයි.  එහෙත් ඒ අතර කොතරම් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ප්‍රමාණයක් වාතයට මුසු කිරීමට අපට හැකි වේද කොතරම් භූගත ජල ලීටර ප්‍රමාණයක් අපට උකහා ගැනීමට ඉඩ ලැබේ ද  වැනි ප්‍රශ්න අසන කිසියම් පමණකට හෝ පරිසර දූෂණකාරක කටයුතු කිරීම සිය අයිතියක් බව ද සිතන ව්‍යාපාරිකයෝ ද කොතෙකුත් වෙති. ඉනුත් ඔබ්බට ගොස් තවත් අය පාරිසරික නියාමන විධිවිධාන රැවටිය හැකි ක්‍රම යොදා ගැනීමට ද පසුබට නො වෙති. එයට උදාහරණයක් ලෙස සිය කර්මාන්ත ශාලාවලින් නිකුත් වන ඩීසල් වාහන පරීක්ෂක අවස්ථාවෙ දී අඩු කාබන් විමෝචනයක් පෙන්නුම් කරන ආකාරයට වාහන මෘදුකාංග වෙනස් කිරීමේ  චෝදනාවට වොක්ස්වැගන් මෝටර් රථ සමාගම 2015 දී වරදකරු වීම පෙන්වා දිය හැකි ය.

කෙසේ වෙතත් රේඛීය ආර්ථිකය චක්‍රීය ආර්ථිකයක් බවට පරිවර්තනය කිරීම සඳහා ව්‍යවසායක චින්තනය පිළිබඳ මූල ධාර්මික වෙනසක් ඇති කිරීමට සිදු වෙයි. එම වෙනස හුදෙක් මිනිසා යනු ස්වාර්ථය  ම සලකන ආර්ථික සත්වයෙක් ය යන පදනමෙන් කළ නො හැකි ය. ඒ වෙනුවට නිෂ්පාදක පාරිභෝගික යන දෙකොට්ඨාසයේ ම තිරසාර පැවැත්ම ස්වාභාවික සම්පත්වල තිරසාර පැවැත්ම හා සහසම්බන්ධ වී ඇති බව අප වටහා ගත යුතු ය. එබැවින් නිෂ්පාදන කාර්යයේ දී ස්වාභාවික සම්පත් අපතේ යැවීම වෙනුවට ප්‍රතිචක්‍රීකරණය මඟින් හැකි තරම් ඒවා ආපසු ස්වභාවධර්මයට ම ලබා දීම නිෂ්පාදන සමාගම්වල සමාජ වගකීම බවට පත් කළ යුතු ය. ඒ සඳහා ඉල්ලීම් කිරීමට පාරිභෝගිකයන් පෙලඹවිය යුතු අතර ප්‍රතිචක්‍රීය නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියක් මඟින් නිපදවෙන පරිසර හිතකාමී භාණ්ඩ අලෙවිය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට භාවිතයෙන් ම සහභාගී වන ලෙස පාරිභෝගිකයන්ගෙන් ඉල්ලා සිටිය යුතු ය. එවැනි වැඩපිළිවෙළක ප්‍රතිඵලය විය යුත්තේ ස්වභාව ධර්මයේ චක්‍රීය පැවැත්ම හා බද්ධ වන පුනර්ජනනීය නිෂ්පාදන විධික්‍රම අනුගමනය කිරීමට ව්‍යවසායකයින් දිරි ගැන්වීම යි.

ඒ සඳහා කාබන් විමෝචනය අවම කිරීම දිරි ගැන්වෙන ප්‍රතිපත්ති ලෙස කාර්මික නිෂ්පාදනයේ දී විමෝචනය වන කාබන් සඳහා මිලක් නියම කිරීම, ආදායම් බදු වෙනුවට නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියේ දී විමෝචනය වන කාබන් ප්‍රමාණය අනුව කාර්මික ක්ෂේත්‍රයේ බදු අය කිරීම සහ කාබන් සඳහා බදු ගෙවීමේ වගකීම සාමාන්‍ය පුරවැසියාගේ සිට පරිසර දූෂකයාට පැවරීම වැනි දෑ කළ හැකි ය. ඒ හැර ආර්ථික හා පිස්කල් ප්‍රතිපත්ති සැකසීමේ දී හා තීරණ ගැනීමේ දී  කාබන් විමෝචනය අවම කරන කාබන් උදාසීන (carbon neutral) පිළිවෙතක් අනුගමනය කිරීම, හරිත ආර්ථිකයක් දිරිමත් කරන අනුවර්තනයන්ට සහ ධරණීය බවට මුල් තැනක් ලැබෙන නිපැයුම් කටයුතු දිරි ගැන්වීම කළ යුතු ය. ඒ හැර සියලු පෞද්ගලික හා රාජ්‍ය ආයෝජන තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු සහ ආර්ථිකය නිර්කාබනය (decarbonize) කිරීමේ ශුද්ධ ශුන්‍ය ඉලක්කවලට (net zero goal) දායක වන  ආකාරයට මෙහෙය විය යුතු ය. බහුපාර්ශවික, කලාපීය සහ ජාතික මට්ටමේ අනුග්‍රහය සහ ආධාර ලබන සංවර්ධන වැඩසටහන්  මෙන් ම රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික බැංකු ව්‍යාපාර ණය ද නිකුත් කළ යුත්තේ එම ව්‍යාපාර ආර්ථිකය විකාබනය කිරීමට දායක වන්නේ නම් පමණි. කොටින් ම ව්‍යාපාර ණය ලබා දිය යුත්තේ රේඛීය නිෂ්පාදන ක්‍රම වෙනුවට චක්‍රීය නිෂ්පාදන හා පරිභෝජන ක්‍රම හඳුන්වා දීම සඳහා ය.

පරිහානිදායක නිෂ්පාදන සැලැස්මක් පුනර්ජනනීය නිෂ්පාදන සැලැස්මක් බවට රූපාන්තරණය කළ හැක්කේ චක්‍රීය ආර්ථිකයක් තුළ ය. ස්වරූපයෙන් ම චක්‍රීය ආර්ථිකයක් පුනර්ජනනීය වන්නේ එහි මූලික නිෂ්පාදන විධික්‍රමය ශාකවල සිදු වන ප්‍රභාසංස්ලේෂණ ක්‍රියාවලියට අනුරූප ව හුදෙක් පුනර්ජනනීය බලශක්තිය යෙදා ගැනීම මඟින් ද්‍රව්‍යාත්මක දේවල්  ප්‍රයෝජනවත් භාණ්ඩ හා සේවා බවට පත් කිරීම නිසා ය. ස්වභාව ධර්මයේ විශාලතම නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය හැඳින්වෙන්නේ ප්‍රභාසංස්ලේෂණය (photosynthesis) යනුවෙන් ශාක පත්‍රවල සිදු වන ක්‍රියාදාමය යි. ඉන් සිදු කරන්නේ ශාක පත්‍ර තුළ ජලය සහ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සංශ්ලේෂණය කිරීම මඟින් සූර්ය බල ශක්තිය ශාකවලට අත්‍යවශ්‍ය රසායනික ශක්තිය බවට හැරවීම යි. එම ක්‍රියාවලිය තුළ අපද්‍රව්‍ය වසයෙන් නිපදවන ඔක්සිජන් අප ද ඇතුළු අවශේෂ ජීවීන්ගේ පැවැත්ම සඳහා අත්‍යවශ්‍යය. අනෙක් අතට එම ජීවීන් විසින් ප්‍රභාසංස්ලේෂණය නිසා ලබා ගෙන ආශ්වාස කරන ඔක්සිජන් නැවත පිට කරන්නේ ප්‍රභාසංස්ලේෂණයට අවශ්‍ය කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ලෙසිනි. ප්‍රභාසංස්ලේෂණය ප්‍රතිචක්‍රීකරණ ක්‍රියාවලියක් යැයි කියන්නේ එබැවිනි. එය තුළ අපතේ යෑමක් සිදු නො වේ.

ප්‍රාග්ධනය හා ශ්‍රමයට අතිරේක ව ආර්ථිකයක තුන්වැනි මූල සාධකය ලෙස බලශක්තිය හැදින්වීමේ අවශ්‍යතාව ගැන අප මීට පෙර සාකච්ඡා කළෙමු. චක්‍රීය ආර්ථිකයක් පවත්වා ගෙන යෑම කළ හැකි වන්නේ එහි නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා විස රසායනික ඇතුළු සියලු ආකාරවල අපද්‍රව්‍ය නිකුත් කිරීමෙන් තොර ව බලශක්තිය ලබා දෙන සූර්යයා, සුළං, මුහුදු රළ සහ භූතාපය වැනි පුනර්ජනනීය ප්‍රභව යොදා ගැනීමෙනි. ගෝලීය වසයෙන් ගත් විට රේඛීය ආර්ථිකය තුළ නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා යොදා ගන්නා විදුලි බලශක්තිය නිපදවීම සඳහා යොදා ගන්නා බල ශක්ති ප්‍රභව World Energy 2020 වාර්තාව අනුව මෙසේ ය:

ඉහත සඳහන් දත්ත නිරූපණයට අනුව පුනර්ජනනීය, න්‍යෂ්ටික හා ජල විදුලි යන ප්‍රභව තුන ම  පාරිසරික වසයෙන් පිරිසිදු ප්‍රභව ලෙස සැලකෙන බැවින් ගෝලීය විදුලිය සැපයුමෙන් 37% ක් පරිසර හිතකාමී බලශක්ති ප්‍රභවවලින් ලැබෙන බව පෙණේ. ජල විදුලි බලාගාර සම්බන්ධ ව ඇති බරපතළ විවේචනයක් වන්නේ ජලාශ ඉදිකිරීම සහ විශාල වේලි බැඳීම සඳහා මිනිසුන් විතැන් කරමින් සැලකිය යුතු භූමි ප්‍රමාණයක් ජලයට යට කිරීමට සිදුවීම යි. අනෙක කලක දී එම ජලාශවල රැඳෙන රොන්මඩ මීතේන් ආදී හරිතාගාර වායු විමෝචනයට දායක වීම යි.  කෙසේ වෙතත් බොහෝ අවස්ථාවල දී ජල විදුලි බලය පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභවයක් ලෙස සැලකේ.

ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ තෙල් හා සසඳන විට ස්වාභාවික වායු (natural gas) ද අඩු කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ප්‍රමාණයක් විමෝචනය කරන බල ශක්ති ප්‍රභවයක් ලෙස සැලකිය හැකි ය. එහෙත් ස්වාභාවික වායු යනු හායනය වන ස්වාභාවික සම්පතක් වන බැවින් එය චක්‍රීය ආර්ථිකයක ප්‍රබල සාධකයක් ලෙස නො සැලකේ. ඒ අර්ථයෙන් ගත් විට න්‍යෂ්ටික බලය නිපදවීම සඳහා අවශ්‍ය වන යුරේනියම් ප්‍රමුඛ න්‍යෂ්ටික ඉන්ධන ද හායනය වන සම්පතකි. එහෙත් න්‍යෂ්ටික බලය යනු අඩු ම හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණයකට දායක වන බල ශක්ති ප්‍රභේදයකි. ප්‍රංශයේ විදුලි බලයෙන් 70% ප්‍රමාණයක් නිපදවෙන්නේ න්‍යෂ්ටික බලය බලශක්ති ප්‍රභවය වසයෙන් යොදා ගැනීමෙනි.

කෙසේ වෙතත් පුනර්ජනනීය බලශක්ති හිතකර ප්‍රතිපත්ති තදින් අනුගමනය නො කළ හොත් ලෝකයට අවශ්‍ය මුලු විදුලි බල ශක්ති ප්‍රමාණය දූෂණකාරක නො වන පිරිසිදු බලශක්ති ප්‍රභවවලින් පමණක් ලබා ගැනීම පහසු කටයුත්තක් නො වේ. ඒ විදුලි බල උත්පාදනය වැඩි වසයෙන් ම ගල් අඟුරු, ඛනිජ තෙල් සහ ස්වාභාවික වායු වැනි ෆොසිල ඉන්ධන තවමත් ලාභයට ලබාගත හැකි වීම නිසා ය. එපමණක් නො ව සංසන්දනාත්මක ව බලන විට බොහෝ අවස්ථාවල දී ෆොසිල ඉන්ධනවල බල ඝණත්වය හෙවත් වර්ග මීටරයකට නිපදවිය හැකි විදුලි බල වොට් ප්‍රමාණය සෑහෙන ඉහළ මට්ටමක පවතී.

ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම සම්බන්ධයෙන් ෆොසිල ඉන්ධන භාවිතය කොයි තරම් ප්‍රබල සාධකයක් වුව ද බල ශක්ති භාවිතය පිළිබඳ ප්‍රතිපත්ති තීරණ ගැනෙන්නේ ජාතික රාජ්‍ය මට්ටමෙන් මිස ජාත්‍යන්තර මට්ටමෙන් නො වේ. ප්‍රාග්ධනය හා ශ්‍රමය මෙන් ම බලශක්තිය ද රේඛීය කාර්මික නිෂ්පාදන ක්‍රමයේ ප්‍රධාන සාධකයක් වන බැවින් අඩු වියදමකින් වැඩි කාර්යක්ෂමතාවක් ඇති බල ශක්තිය යොදා ගැනීම තරඟකාරී වෙළඳපොළ ක්‍රමය තුළ බලාපොරොත්තු විය යුතු දෙයකි. ලාභ  ළමා ශ්‍රමය සපයා ගැනීම ද ඇතුළුව සේව්‍යයාට වාසිදායක සේවා කොන්දේසි යටතේ අඩු වැටුපට ශ්‍රමය සූරා ගැනීම ද ධනේශ්වර වෙළඳපොළ ක්‍රමය යටතේ කලක් තිස්සේ සිදු වූව කි. එහෙත් ශ්‍රමය සම්බන්ධයෙන් බැලූ විට  තමන්ගේ ම වූ වෘත්තීය සමිති තුළ සංවිධානය වී පාර්ලිමේන්තු අණපනත් සහ සේවා ගිවිසුම් මඟින් යහපත් සේවා සහ වේතන කොන්දේසි දිනා ගැනීමට සේවකයන්ට ඇතැම් විට හැකි ව තිබෙන අතර  ශ්‍රමිකයන්ගේ සංවිධානවල බලපෑම නිසා ජාත්‍යන්තර මට්ටම් දක්වා සිය අරගලය ගෙන යෑම මඟින් යහපත් සේවා තත්ව සඳහා ජාත්‍යන්තර සම්මුති කිහිපයක් ම ඇති කර ගැනීමට හැකිව තිබේ. [6] ස්ත්‍රී පුරුෂ සම වැටුප්, ස්ත්‍රීන් රාත්‍රි සේවා මුර සඳහා කැඳවීම, ළමා ශ්‍රමය, ගර්භණී නිවාඩු ආදී වසයෙන් ජාත්‍යන්තර කම්කරු සංවිධානයේ මැදිහත් වීමෙන් මෙකී ගිවිසුම් ඇති කර ගත හැකි වූයේ බොහෝ දුරට වෘත්තීය සමිති සංවිධාන ජාතික මෙන් ම ජාත්‍යන්තර වේදිකාවේ ද ඇති කළ අඛණ්ඩ බලපෑම නිසා ය. ඒ සමාන කාර්යභාරයක් ඉටු කරමින් කාබන් විමෝචන කාරක ඉන්ධන භාවිතය වෙනුවට පුනර්ජනනීය බලශක්තිය ආදේශ කිරීම දිරි ගන්වන  ප්‍රතිපත්ති සහ අන්තර් ජාතික ගිවිසුම් ඇති කිරීම සඳහා චක්‍රීය ආර්ථිකයක් වෙනුවෙන් ක්‍රියාශීලී ව පෙනී සිටින පුරවැසි ව්‍යාපාරයක් ජාතික, කලාපීය හා ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් ප්‍රවර්ධනය කළ යුතු ව ඇත.

බලශක්ති ක්ෂේත්‍රය සම්බන්ධයෙන් ගත් විට  ගත වූ දශකය තුළ තාක්ෂණික දියුණුවත් සමඟ විදුලි බලය නිපදවීම සඳහා පුනර්ජනනීය බලශක්තිය යොදා ගැනීමේ වියදම සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයකින් අඩු වී තිබේ. එම මිල, ප්‍රකාශ වොල්ටීය (photovoltaic) කෝෂ සහිත සූර්ය බලය යොදා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් 90% කින් ද සුළං බලය යොදා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් 70% කින් ද තරම් විශාල ප්‍රමාණයකින් අඩු වී තිබේ. ප්‍රථම සූර්ය බලශක්ති ජාතිය බවට පත්වීම අභිප්‍රාය කරගත් අසල්වැසි බංගලාදේශය තම තමන්ගේ ගම්වල පුනර්ජනනීය බලශක්ති උපකරණ සවි කිරීම හා නඩත්තු කිරීම කළ හැකි ප්‍රජා ඉංජිනේරුවන් ලෙස කටයුතු කිරීමට දහස් ගණන්  කාන්තාවන් පුහුණු කරමින් සිටී. සූර්ය බලශක්තිය යොදා ගැනීමේ දී සූර්ය පුවරු ඉදි කිරීම පිණිස යොදා ගත යුතු ගොඩ ඉඩම් ප්‍රමාණය අඩු කර ගැනීම සඳහා ජලාශවල පාවෙන සූර්ය බල පුවරු යොදා ගැනීම සම්බන්ධයෙන් දැන් වැඩි අවධානයක් යොමු කරනු ලැබේ. ඒ අතර ප්‍රතිශතයක් වසයෙන් ගත් විට විදුලි බලය නිපදවීම ප්‍රමුඛ කොට සියලු ක්ෂේත්‍ර සඳහා පුනර්ජනනීය බලශක්තිය භාවිතයේ සැලකිය යුතු දියුණුවක් ඇතැම් රටවල දක්නට ලැබේ. ඒ අතරින් ඉදිරියෙන් ම සිටින අයිස්ලන්තයේ සමස්ත බලශක්ති ප්‍රතිශතයෙන් 79%ක් ම ප්‍රධාන වසයෙන් භුතාප ශක්තිය යොදා ගැනීමෙන් සැපයේ. සුළං බලය සහ සූර්ය බලය මුල් කොට ගත් ඩෙන්මාර්කයේ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය මුලු බලශක්ති නිෂ්පාදනයෙන් 50% කි.

මූලික බල ශක්ති  සැපයුම සඳහා ශ්‍රී ලංකාව යොදා ගන්නා බලශක්ති ප්‍රභව ප්‍රතිශතයක් ලෙස (2018)[7]
ඛනිජ තෙල්40% 
ජෛව ස්කන්ධ (දර ද ඇතුළත් ව)36% 
ගල් අඟුරු10% 
ජල බලය10% 
සූර්ය බලය හා සුළං බලය4% 

ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ පුනර්ජනනීය බලශක්තිය නිපදවීම සඳහා වැය වන මිල වසර 2018 සිට ගල් අඟුරු භාවිත කිරීමෙන් බල ශක්තිය නිපදවීමේ මිලට වඩා අඩුව ඇති බව ෆෝබ්ස් සඟරාව වාර්තා කළේ ය.[8] එම වාර්තාවට ම අනුව ප්‍රථම වරට 2019 සිට ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ ගල් අඟුරු භාවිතය ඉක්මවා යමින් විදුලි බල නිෂ්පාදනය සඳහා පුනර්ජනනීය බලශක්තිය යොදා ගැනීම ඇරඹුණි. ඒ අනුව 2020 වන විට විදුලි බල නිෂ්පාදනය සඳහා ගල් අඟුරු භාවිත කිරීම 13%කින් අඩු වූ අතර එයට අනුරූප ව ජල විදුලිය නො වන පුනර්ජනනීය බලශක්තිය යොදවා විදුලිය නිපදවා ගැනීම ද 13% කින් වැඩි වී තිබේ.  

ෆෝබ්ස් වාර්තාව සඳහා යොදා ගෙන ඇති එක් තොරතුරු ප්‍රභවයක් වන ලිසාඩ් බලශක්ති මිල විශ්ලේෂණ වාර්තාවට (Lizard’s levelized cost of energy analysis – version 13)[9]  අනුව ප්‍රජා මට්ටමේ ප්‍රකාශ වොල්ටීය කෝෂ සහිත සූර්ය බලශක්ති ජනක උපයෝගී කර ගැනීමේ දී විදුලි බලය මෙගා වොට් පැයක් සඳහා යන නිෂ්පාදන වියදම ඇමෙරිකානු ඩොලර් 64-147ක් අතර ප්‍රමාණයක් වේ. එහෙත් ගල් අඟුරු භාවිත කළ විට මෙගා වොට් පැයකට ඩොලර් 66 සිට 152 දක්වා වියදම් විය හැකි බව ගණන් බලා තිබේ. වඩාත් ම වැදගත් කරුණ වන්නේ ප්‍රාග්ධන වියදම් සම්බන්ධයෙන් බැලූ විට පුනර්ජනනීය බලශක්තිය යොදා ගැනීම ගල් අඟුරු යොදා ගැනීමට වඩා බෙහෙවින් ලාභ දායක වීම යි. එහි දී සූර්ය බලශක්තිය සහ සුළං බලය යොදා විදුලිය නිපදවීමේ දී කිලෝ වොට් එකක් සඳහා ප්‍රාග්ධන වියදම පිළිවෙළින් ඇමෙරිකානු ඩොලර් 1600-2250 සහ 1100-1500 දක්වා වන නමුත් ගල් අඟුරු යොදා විදුලි බලය නිෂ්පාදනය කිරීමේ දී කිලෝවොට් එකක් සඳහා ඇමෙරිකානු ඩොලර් 3000-6250 දක්වා ඉහළ ප්‍රාග්ධන වියදමක් දැරීමට සිදුවේ. ඒ අතර පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සඳහා වැය වන ප්‍රාග්ධන වියදම් අවුරුදු පතා සැලකිය යුතු ලෙස  අඩු වෙමින් යයි.

  විදුලි බලය නිපදවීම සඳහා ගල් අඟුරු වැනි ෆොසිල ඉන්ධන භාවිතය වෙනුවට පුනර්ජනනීය බලශක්තිය භාවිත කිරීම නිසා ලැබෙන මූල්‍යමය ලාභයටත් වඩා වැදගත් වන්නේ එමඟින් ගෝලීය උණුසුම ඉහළ නැංවීමට දායක වන මුළු හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය 27% කින් අඩු කර ගැනීමට හැකි වීමයි.[10] ඊට අතිරේක ව බඩු භාණ්ඩ  නිපදවීමට, ප්‍රවාහන කටයුතු සඳහා සහ ශීතකරණ උණුසුම්කරණ කටයුතු සඳහා ද ෆොසිල ඉන්ධන වෙනුවට වැඩි වැඩියෙන් පුනර්ජනනීය බලශක්තිය භාවිත කිරීම කළ හැකි නම් මේ ප්‍රතිශතය 50% කින් වැඩි කර ගත හැකි විය යුතු ය.

කෙරෙන කටයුතු අනුව නිපදවෙන හරිතාගාර වායු ප්‍රතිශතය[11]
ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය (සිමෙන්ති, වානේ සහ ප්ලාස්ටික්)31%
විදුලි බල නිෂ්පාදනය (ෆොසිල ඉන්ධන යොදාගැනීමෙන්)27%
භවභෝග නිෂ්පාදනය (ශාක සහ සත්ව)19%
ප්‍රවාහන කටයුතු (රථ වාහන, ගුවන් යානා සහ ජල යාත්‍රා)16%
උණුසුම් කිරීම, වායුසමනය හා ශීතකරණය7%

චක්‍රීය ආර්ථිකයකට පුනර්ජනනීය බලශක්තිය අතිශයින් වැදගත් ය. චක්‍රීය ආර්ථිකයක වැදගත් ම ලක්ෂණය වන්නේ නිෂ්පාදන කටයුතු  සඳහා උපයෝගී කර ගන්නා ද්‍රව්‍ය ද සූර්යයාගේ නිරන්තර බල ශක්ති ප්‍රභාව මඟින් නිෂ්පාදිත ද්‍රව්‍ය හා සේවා බවට පරිවර්තනය කිරීම යි. රේඛීය ආර්ථිකයක් යනු නොකඩවා කාගෙන කාගෙන යමින් අපද්‍රව්‍ය බහිස්‍රාවය කරන දැවැන්ත දළඹුවකු ලෙස නිරූපණය කළොත් චක්‍රීය ආර්ථිකය ලස්සන සමනලයෙකුගේ අනුරුවකින් නිරූපණය කළ හැකි ය. ඇත්ත සමනලයෙකුගේ මෙන් ම චක්‍රීය ආර්ථික සමනලයාගේ ද අලංකාරය ඇත්තේ පහත රූ සටහනින් පෙන්වන පරිදි එහි පියාපත්වල ය.

 

 මේ ප්‍රතිජනනීය කාර්මික රටා මෝස්තරයේ සමනළයාට පියාසර කළ හැකි වන්නේ ඇයි? ඉහත පින්තූරයේ මැද කොටසින් පෙනෙන ලෙස එය තවමත් විසිවැනි සිය වසේ මෙන් නො කඩවා ඛනිජ ද්‍රව්‍ය කැණීමටත්, ෆොසිල ඉන්ධන සඳහා පොළොව විදීමටත් අතිමහත් අපද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් පරිසරයට එක් කිරීමටත් කැපවුණු ගන්න, සදන්න, පරිභෝජනය කරන්න, ඉවත ලන්න යන ක්‍රියා පිළිවෙතට අනුගත කෑදර දළඹුවා වැනි ය. එහෙත් දැන් එය පුනර්ජනනීය බලශක්තිය පාදක කරගත් පියාපත් සහිත සමනලයෙකු බවට අනුක්‍රමයෙන් රූපාන්තරණය වෙමින් තිබේ. එන්න එන්න ම එය බලශක්තිය ලබා ගන්නේ සූර්යයා, සුළඟ, මුහුදු රළ, ජල විදුලි බලය, භූතාපය වැනි පුනර්ජනනීය ප්‍රභවයන්ගෙනි. ඒ නිසා හරිතාගාර වායු විමෝචනය, විස රසායන පරිසරයට එක්වීම සහ විශාල අපද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණයක් පරිසරයට එක් කිරීම නව චක්‍රීය ආර්ථිකයේ ප්‍රතිචක්‍රීය කාර්මික සැලැස්ම මඟින් ම වළක්වා තිබේ.  හුදෙක් කුණු කඳු තවතවත් පිරවීමට යොදා ගනු වෙනුවට චක්‍රීය ආර්ථිකයක ඉවත ලන ආහාර ද්‍රව්‍යවල සිට පරණ යකඩ දක්වා සියලු ආකාරයේ අපද්‍රව්‍ය ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කොට වෙනත් භාණ්ඩ නිපදවීමේ මූලද්‍රව්‍ය ලෙස යොදා ගනු ලැබේ. මෙය නිසි ලෙස ක්‍රියාත්මක වීමට නම් හැම අපද්‍රව්‍යත් ම පාංශු, ශාක හා සත්ව ආදී ජීව විද්‍යාත්මක පෝෂක හෝ ප්ලාස්ටික්, සින්තටික් ද්‍රව්‍ය සහ ලෝහ වැනි තාක්ෂණික පෝෂක හෝ යන චක්‍ර දෙකෙන් එකකට අයිති ලෙස සැලකිය යුතු ය. මේ චක්‍ර දෙක චක්‍රීය ආර්ථිකයේ සමනල තටු දෙක නිරූපණය කරයි. ඒ තටු දෙක මඟින් නිරූපණය වන චක්‍ර දෙකට අයත් ද්‍රව්‍ය කෙදිනක වත් භාවිත කොට අවසන් වන හෝ අපද්‍රව්‍ය වසයෙන් ඉවත ලන දේවල් නො ව ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කොට නැවත නැවත භාවිත වන දේවල් ය.

අමුද්‍රව්‍යවල සිට භාණ්ඩය නිපදවීම දක්වා නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය තුළ එතෙක් පැවති තිරස් ද්‍රව්‍ය සැපයුම ප්‍රතිජනනීය ආර්ථිකයක දී චක්‍රාකාර ද්‍රව්‍ය සැපයුමක් බවට පරිවර්තනය වෙයි. එහෙත් කේට් රේවර්ත් පෙන්වාදෙන පරිදි ඇත්ත පරිවර්තනය සිදු විය යුත්තේ අප දේවල් අගය කරන ආකාරය සම්බන්ධයෙනි. එහි දී  “ජීවිතය මිස වත්කම් යනුවෙන් දෙයක් නොමැත” යනුවෙන් වික්ටෝරියානු යුගයේ විසූ ඉංග්‍රීසි කිවියෙකු වූ ජෝන් රස්කින් ලියූ වැකිය හුදු කාව්‍යෝක්තියක් පමණක් නො ව ප්‍රබල අනාගත වාක්‍යයක් ලෙස ද සැලකිය යුතු ය. ආර්ථික වටිනාකම ඇත්ත වසයෙන් ම පවතින්නේ නිෂ්පාදනයේ තිරස් ද්‍රව්‍ය සැපයුම තුළ නො ව එහි අඛණ්ඩ ප්‍රභවය වන විවිධාකාර වත්කම් තුළ ය. එම වත්කම් තුළ ට්‍රැක්ටර්වල සිට නිවාස දක්වා මිනිසා විසින් නිපදවන ලද දේවල් මෙන් ම මිනිසා සතු කුසලතා සහ මිනිසා විසින් දිනා ගෙන ඇති  ප්‍රජා විශ්වාසදායකත්වය ද, වනාන්තරවල සිට මුහුදු පත්ල දක්වා වැජඹෙන ජීව ගෝලය ද, විකිපීඩියාවේ සිට මානව ජෙනෝමය දක්වා ද බිහි කරන ලද දැනුම් සම්භාරය ද ආදී සියලු දේවල් අඩංගු ය.  එහෙත් මේ ආකාරයේ වත්කම් පවා අවසානයේ දී විසිර යයි. ට්‍රැක්ටර් වළ මල බැඳේ. ශාක ද්‍රව්‍ය දිරාපත් වෙයි. මිනිස්සු මියැදෙති. අදහස් අමතක වී යයි. කාලය ගත වන විට ඉතිරි වන එක ම වත්කම් වර්ගය සූර්යයා විසින් සබල ගන්වන ජීවයේ ප්‍රතිජනනීය බලයයි.

කර්මාන්ත ශාලා ද කර්මාන්ත ද ප්‍රතිජනනීය නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියට උචිත ලෙස සැලසුම් කළ හැකි ය. ඒ සඳහා භාණ්ඩ නිෂ්පාදනයේ දී පුනර්ජනනීය බලශක්තිය යොදා ගැනීම, ඉහළ ගුණාත්මක භාවය, කල් පැවැත්ම, වහා ඉවත දැමීමෙන් තොර ව අලුත්වැඩියා කොට භාවිත කිරීමට හැකිවීම, යොදා ගන්නා නිෂ්පාදන ද්‍රව්‍ය ප්‍රතිචක්‍රීකරණයට සුදුසු වීම සහ එසේ නොමැති ද්‍රව්‍ය පරිසර හිතකාමී ලෙස ජීර්ණ වීම සහතික වීම ඇතුළත් නිෂ්පාදන සැලසුම් දිරි ගන්වන සුලු ප්‍රතිපත්ති සහ දණ්ඩන නියාමන ක්‍රම හඳුන්වා දිය යුතු ය. කර්මාන්ත සඳහා යොදා ගන්නා රසායනික ද්‍රව්‍ය නිෂ්කාෂණය දැඩි පරිසර හිතකාමි නීතිවලින් නියාමනය විය යුතු ය. නිෂ්පාදිත භාණ්ඩ හා සේවා සැපයුම් පරිසර හිතකාමී චක්‍රීය නිෂ්පාදන ප්‍රමිතිවලට අනුකූල වීම පිළිබඳ සහතිකයක් ලබා දීමට ප්‍රමිති කාර්යාංශවලට හැකි ය. කර්මාන්ත ණය සහ ආධාර ලබා දීම චක්‍රීය නිෂ්පාදනය දිරි ගන්වන කොන්දේසි යටතේ සිදු කළ හැකි ය.

 එමෙන් ම නාගරික වාසභූමිය ද එසේ ප්‍රතිජනනය මුල් කොට සැලසුම් කළ හැකි ය. ප්‍රතිචක්‍රීකරණය මුල් කොට ගත් ස්මාට් නගර බිහි කිරීම එක්සත් ජාතීන්ගේ තිරසාර සංවර්ධන අරමුණුවල එක්  ඉලක්කයකි. එවැනි නගරයක හැම නිවසක් ම පුනර්ජනනීය බලශක්ති උත්පාදන ඒකකයක් විය හැකි ය. නිවාස සහ ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම් සහ අලුත්වැඩියා කිරීමේ සැලසුම් සඳහා ප්‍රතිචක්‍රීය ගොඩනැගීම්වලට අනුගත වන ආකාරයේ නියාමන නීති පැනවිය හැකි ය. ගෙවතු වගා කිරීම සඳහා ප්‍රතිචක්‍රීකෘත ජලය හා ගබඩා කළ වර්ෂා ජලය යොදා ගැනීම දිරිගැන්විය හැකි ය.  ආදායමට සරිලන පහසු මිලකට හිමි කර ගත හැකි පරිසර හිතකාමී නිවාස ක්‍රමවල ඉදි කළ හැකිය. ගමනාගමනය සඳහා විදුලි බලයෙන් දිවෙන කාර්යක්ෂම පොදු ප්‍රවාහන සේවා යෙදවීම පුරවැසියන්ගේ  ගමනාගමන කටයුතු නිර්කාබනය කිරීමට උදව් කරයි. ගෘහස්ථ අපද්‍රව්‍ය නිෂ්කාෂණය ප්‍රතිචක්‍රීකරණය දිරි ගන්වන නියාමන රෙගුලාසිවලින් පාලනය විය යුතු ය. දැනටමත් ඇතිවී ගෙන යන ප්‍රවණතා සලකා බැලූ විට නාගරික ජනාවාස තුළ ජනගහනය සංකේන්ද්‍රණය වීම දේශපාලන ඒකකයක් වසයෙන් පෞර රාජ්‍ය ව්‍යුහය වඩාත් කාර්යක්ෂම ලෙස ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහභාගිත්ව පාලන ක්‍රමයක් පවත්වා ගෙන යෑමට යොදා ගත හැකි විය යුතු ය. ජාතික රාජ්‍ය ඉක්මවා ගොස් ප්‍රජා මට්ටමේ සහභාගිත්වය මුල් කොට කලාපීය වසයෙන් හා ගෝලීය වසයෙන් ද චක්‍රීය ආර්ථිකයකට කැප වෙන අන්තර් නගර ජාලයක් ස්ථාපිත කොට පවත්වා ගෙන යෑම මඟින් චක්‍රීය ආර්ථිකය ප්‍රවර්ධනය සඳහා ගෝලීය සහයෝගිතාව වර්ධනය කල හැකිය.

චක්‍රීය ආර්ථිකයේ මූලධර්ම බොහෝ කොට එක්සත් ජාතීන්ගේ තිරසාර සංවර්ධන අරමුණු සහ ඉලක්ක හා ගැලපිය හැකි ය. ඒ අනුව තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක පිළිබඳ කතිකාවට සක්‍රිය ව දායකත්වය සැපයීමෙන් මහජන සංවිධානවලට චක්‍රීය ආර්ථික එළඹුම පිළිබඳ කතිකාව ද පෝෂණය කළ හැකි ය. 2019 දී යුරෝපීය සංගමය චක්‍රීය ආර්ථිකයකට ක්‍රියාන්විත වැඩපිළිවෙළක් යනුවෙන් පරිපූර්ණ වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කළේ ය.  ඒ අනුව 2020 මාර්තු මාසයේ දී යුරෝපීය කොමිසම චක්‍රීය ආර්ථිකයක් සඳහා ක්‍රියාකාරී සැලැස්මක් සකස් කළේ ය.[12] භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් යුරෝපා සංගමයේ හරිත සැලැස්ම පිළිබඳ විධානයට (EU Eco-design Directive) අනුගත වීම, භාණ්ඩ හා සේවාවල තිරසාර බව වැඩි කිරීම, භාණ්ඩවල කල් පැවැත්ම, අලුත්වැඩියා කිරීමේ හැකියාව, අමතර කොටස් ලබාගැනීම සහතික කිරීම සම්බන්ධ නීති හා රෙගුලාසි හඳුන්වා දීම, භාණ්ඩ සඳහා හරිතප්‍රිය සලකුණ යෙදීමේ දී ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කිරීමේ හැකියාව අනුව වර්ග කිරීමේ නව නීති,  පොදු ආයතනවල ප්‍රසම්පාදන කටයුතු නව චක්‍රීය ආර්ථික රෙගුලාසි අනුව සිදු කිරීම අනිවාර්ය කිරීම වැනි ක්‍රියාන්විත 35ක් ඇති ඒ සැලැස්ම ගැන විචාරශීලී කතිකාවක් දැන් ඇති ව තිබේ.[13] අපේ ආර්ථිකය ද චක්‍රීය ආර්ථිකයක් බවට පත් කිරීමේ පරිවර්තනීය සැලැස්මක් සැකසීමට දැන් කාලය පැමිණ තිබේ. කලාපීය වසයෙන් එය කළ හැකි නම් වඩා සඵලදායක බලපෑමක් ඇති කළ හැකි ය. ඒ අනුව යුරෝපා සංගමය සකස් කර ඇති සැලැස්ම ආදර්ශයට ගෙන  දකුණු ආසියානු කලාපය තුළ පිහිටි සියලු රටවල මහජන සංවිධාන, විශ්ව විද්‍යාල,  විද්වතුන්, ව්‍යාපාරිකයන්, පාරිභෝගික සංවිධාන  සහ දේශපාලන ක්‍රියාධරයන් සහභාගී වන කතිකාවක් මඟින් චක්‍රීය ආර්ථිකයක් සඳහා මූලික සැලැස්මක් පිළියෙළ කිරීම කරා යොමු විය හැකි ය.

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022

මීළඟට : 23.  චක්‍රීය ආර්ථිකය පිළිබඳ කේට් රේවර්ත්ගේ ඩෝනට් මොඩලය


[1] The Second World Ocean Assessment: Vol. II (2021), United Nations Publications, New York, p. 123

[2] Mallet, V. (2013) ‘Environmental damage costs India $80bn a year’, Financial Times 17 July 2013, http://www.ft.com/cms/s/0/0a89f3a8-eeca-11e2-98dd-00144feabdc0.html#axzz3qz7R0UIf

[3] Torras .M and Boyce J.K. (1998) Income, inequality, and pollution: a reassessment of the environmental Kuznets Curve in Ecological Economics Vol 25, issue 2 pp. 147-160

[4] Fath. B (eds) 2019, Encyclopedia of Ecology, Elsevier

[5] “ Heinrich Böll Foundation (2012) ‘Energy transition: environmental taxation’, available at: http://energytransition.de/2012/10/environmental-taxation/” – Retrieved on 17 July 2021

[6] https://www.ilo.org/moscow/areas-of-work/gender-equality/WCMS_249143/lang–en/index.htm

[7] Sri Lanka Sustainable Energy Authority (2018) Sri Lanka Energy Balance, Colombo

[8] [8] https://www.forbes.com/sites/energyinnovation/2020/01/21/renewable-energy-prices-hit-record-lows-how-can-utilities-benefit-from-unstoppable-solar-and-wind/?sh=72c982312c84Retrieved on 17 July 2021

[9] https://www.lazard.com/media/451086/lazards-levelized-cost-of-energy-version-130-vf.pdf – Retrieved on 17 July 2021

[10] Gates Bill (2021) How to avoid a climate disaster, London: Penguin Random House, p 55

[11] Gates, Bill (2021) How to Avoid Climate Disaster, London: Penguin Random House, p. 55

[12]  https://ec.europa.eu/environment/strategy/circular-economy-action-plan_en – Retrieved on 18 July 2021

[13] Delivering a circular economy within the planet’s boundaries: An analysis of the new EU Circular Economy Action Plan (2021), Institute of European Environmental Policy, Bruxelles

20. වර්ධනය යනු සංවර්ධනයම ද?

© විජයානන්ද ජයවීර – “සංවිචාරණිය සමාජයක්” 2022

රටක ආර්ථිකයේ සාර්ථකත්වය සාම්ප්‍රදායික ව මනිනු ලබන්නේ GDP (Gross Domestic Product) හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය ඉහළ යෑම මත ය. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වසයෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ වසරක දී රට තුළ නිපදවන භාණ්ඩ සහ සේවාවල මුළු එකතුවේ වටිනාකම යි. වෙළඳපොළ ආර්ථිකයක නිෂ්පාදනය කරන හැම භාණ්ඩයක් හා සේවාවක් ම විකිණීමකට හා මිල දී ගැනීමකට ලක් වන්නේ ය යන පදනම මත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ගිණීමේ ක්‍රමය වන්නේ අදාළ වසරේ රට තුළ නිපදවෙන භාණ්ඩ හා සැපයෙන සේවාවල සමස්ත වටිනාකම ගණන් බැලීම යි. මේ මිණුමට අනුව භාණ්ඩ හා සේවාවල පුද්ගලික පරිභෝජනයේ එකතුව, නව වත්කම් සඳහා කර ඇති ආයෝජන, රාජ්‍ය සේවක වැටුප් ඇතුළු රජයේ වියදම් සහ නිර්යාත ආදායම ද ඇතුළත් ව ගණනය වන මුලු මූල්‍යමය වටිනාකම මත දළ දේශීය නිෂ්පාදනය ගණනය වෙයි. එහෙත් මෙහි දී ඉතිරි කිරීම් වසයෙන් සැලකෙන කොටස් මිල දී ගැනීම් සහ දැනටමත් හිමි ව ඇති දේපළ සම්බන්ධයෙන් කෙරෙන ආයෝජනය ගණන් නො ගැනේ. එමෙන් ම සමාජ ආරක්ෂණය වැනි යළි බෙදාහැරීම සඳහා වන වියදම් මේ ගණනයෙන් ඉවත් කෙරේ.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය මත ආර්ථික සාර්ථකත්වය මනින මෙම සාම්ප්‍රදායික ක්‍රමය තාක්ෂණික වසයෙන් මෙන් ම හරය වසයෙන් ද පලුදු සහගත බව පෙයිස්කර් සහ ෆ්ලිට්නි සිය “The Age of Post-Rationality කෘතියේ පෙන්වා දෙයි. ඔවුන් පෙන්වා දෙන පරිදි තාක්ෂණික ව ගත් විට ‘අළුපැහැ ආර්ථිකය’ (grey economy) හෝ ‘අත යට මුදල්’ හෝ යනුවෙන් හැඳින්වෙන අවිධිමත් ආර්ථිකය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය තුළ නිරූපණය නො වේ. මේ ඌණතාව ආමන්ත්‍රණය කිරීමට ඇතැම් සංවිධාන මෑතක දී කිසියම් උත්සාහයක් ගෙන තිබුණි. යුරෝපා සංගමය තුළ නීති විරෝධී ගණිකා වෘත්තිය සහ මත් ද්‍රව්‍ය ජාවාරම් පවා දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ කොටසක් වසයෙන් සැලකිය යුතු යැයි සැලකීම එයට එක් උදාහරණයකි.

ඒ අතර ‘සමාජීය ආර්ථිකය’ (social economy) යනුවෙන් හැඳින්විය හැකි ක්ෂේත්‍රය ද දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ මිනුම්වලින් ආවරණය නො වන තවත් වැදගත් ක්ෂේත්‍රයකි. උදාහරණයක් වසයෙන් මිතුරන් අතර හා පවුලේ සාමාජිකයන් අතර මුදල් හුවමාරුවකින් තොර ව සිදු වන උදව් පදව්, සේවා සහ ආච්චිලා සීයලා විසින් මුනුබුරු මිනිබිරියන් බලා ගැනීමේ සිට අසල්වාසීන් විසින් එකිනෙකාට උදව් කර ගනු ලැබීම දක්වා කරන පරෝපකාරී කටයුතු බෙහෙවින් අගය කළ යුතු ඒවා වන නමුත් එවැනි දේවල් ආර්ථික අගයක් ඇති දේවල් ලෙස දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ සංකල්පය තුළ නො සැලකේ. මැදි ආදායම් සහ අඩු ආදායම් ලබන රටවල එවැනි ‘සමාජීය ආර්ථික’ කටයුතු බෙහෙවින් පවතින නමුත් ඒවා දළ දේශීය නිෂ්පාදන මිණුම්වල දී කිසිදු සැලකීමකට ලක් නො වේ. ඒ නිසා එම රටවල දුප්පත්කම ඇත්ත වසයෙන් ම පවතිනවාට වඩා අතිශයෝක්තියකින් නිරූපණය වේ.

ඉහත කී පරෝපකාරී ‘සමාජීය ආර්ථිකයක’ පැවැත්ම ධනවාදී ආර්ථික තාර්කිකත්වයට අනුව නම් ක්‍රම විරෝධී දෙයක් ලෙස සැලකිය යුතු ය. ඒ අනුව උදව්වක් ලෙස ඔබේ මිතුරෙකු ඔබ ඔබේ ම වාහනයෙන් ගුවන් තොටුපලට ගෙන ගොස් ඇරලීම ගැනෙන්නේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට සිදු වූ පාඩුවක් ලෙස ය. මන්ද එම ගමන දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට සිදු වන වාසියක් ලෙස සැලකිය හැකි වන්නේ ඔබේ මිතුරා එම ගමන මුදල් ගෙවා කුලී රථයකින් ගියේ නම් පමණක් වන බැවිනි. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ මිනුමේ ඇති බරපතළ දුර්වලතාව වන්නේ අපේ ජීවිතවල සාමූහික ගුණාත්මක භාවය ඇත්ත වසයෙන් ම අඩු කිරීමට තුඩු දෙන අප්‍රසන්න වියදම් ද එම මිනුම තුළ අන්තර්ගත වීම යි. ඒ අනුව අපරාධ ප්‍රමාණය වැඩි වුණ විට නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ බන්ධනාගාර පවත්වා ගෙන යෑම සඳහා වැඩි වන වියදම නිසා ද රිය අනතුරු වැඩි වන විට අලුත්වැඩියා කිරීමේ වියදම වැඩි වීම නිසා ද දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඉහළ යයි. අපේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට වායු දූෂණය ද, දුම් පානය දිරි ගන්වන ප්‍රචාරක කටයුතු ද අඩංගු වන බව අමතක නො කළ යුතු බව රොබට් කෙනඩි වරක් ප්‍රකාශ කළේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිත මිණුමේ වැඩි වීම යනු ප්‍රගතිය නො වන බව  අවධාරණය කිරීම සඳහා ය.

මෙහි දී ප්‍රධාන ගැට‍ලුව වන්නේ GDP හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදනය යනු සමාජයට සහ මිනිසුන්ගේ ජීවිතයේ ගුණාත්මක භාවයට සිදු වන්නේ කුමක් දැ’යි නො තකා සියලු ම ආකාරයේ මූල්‍යමය ගනුදෙනු අඩංගු කර ගන්නා ප්‍රමාණාත්මක මිණුමක් බවට පත්වී තිබීම යි. සාම්ප්‍රදායික ව ජාතියක ආර්ථික ප්‍රගතිය මැනීමේ දී දළ ඒක පුද්ගල දේශීය ආදායම ඉහළ යා හැකි නමුදු වැඩිවන සමාජ අසමානතාව නිසා එය හුදෙක් සුළුතරයක් අතර කේන්ද්‍ර ගත වන ධනයක් පිළිබඳ මිම්මක් ද විය හැකි ය. වසර 2000 සිට 2008 දක්වා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ සමස්ත ආර්ථික වර්ධනය ඉතා ඉහළ මට්ටමක පැවතුණ නමුත් උද්ධමනයට අනුව සැකසූ මිණුම්වලට අනුව ඒ කාලය තුළ කුටුම්බ ආදායම 4% කින් අඩු විය. එහෙත් ඒ අතර ඉහළ ආදායම් ලබන 1%ක උපයා ගත් ප්‍රමාණය සාපේක්ෂ ව සැලකිය යුතු පමණින්‍ වැඩි විය. ඒ නිසා සමාජ විෂමතාව දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ මිනුම්වලින් එළිදරව් නො වේ. කෙසේ වුව ද ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ ආර්ථික ප්‍රගතිය මනින්නේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය අනුව යි. එනිසා දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය කොතෙක් දුරට වැදගත් ද කියා විමසිය යුතු ය.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය හෙවත් GDPය පිළිබඳ සංකල්පය හඳුන්වා දීමට එක්තරා අන්දමකට හේතු වුණේ එක්දහස් නවසිය තිස් ගණන්වල දී ඇමරිකානු කොංග්‍රස් සභාව ඇමරිකාවේ ජාතික ආදායම මැනීමට සුදුසු මිම්මක් සකස් කිරීම ආර්ථික විද්‍යාඥයකු වන සයිමන් කුස්නෙට් ට පැවරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස යි. ඒ අනුව ලෝකය පුරා ම ඇමෙරිකාව විසින් වාර්ෂිකව ජනිත කරනු ලබන ඉපයුම්වල වටිනාකම පදනම් කර ගෙන දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය (Gross National Product) යනුවෙන් හැඳින්වෙන මිම්මක් කුස්නෙට් විසින් හඳුන්වා දෙන ලදී. මේ නිසා ප්‍රථම වතාවට ලොව පුරා ඇමෙරිකාව සතු සම්පත් මඟින් වාර්ෂිකව බිහි වෙන නිපැයුම්වල වටිනාකමට ඩොලර්වලින් මිලක් නියම කිරීමට හැකි විය. ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ මහා අවපාතයට(1929-1941) මුහුණ දීමට තමන් විසින් හඳුන්වා දෙන ලද ප්‍රගතිශීලී ප්‍රතිපත්ති නිසා ඇති වූ ප්‍රගතිය මැන බැලීමට ජනාධිපති රූස්වෙල්ට්ට මේ මිම්ම අතිශයින් ප්‍රයෝජනවත් විය. මෙයට අනුරූප ව පසු කලක දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය යනුවෙන් හැඳින්වුණු මිම්ම මඟින් මනින ලද්දේ වාර්ෂිකව දේශීය නිෂ්පාදනයේ එනම් අදාළ රට තුළ පමණක් බිහි කරන නිෂ්පාදිතයේ මුළු වටිනාකම යි. එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය (Gross Domestic Product) හෙවත් GDP යනුවෙන් හැඳින්විණි. මේ අනුව බලන විට ජනාධිපති රූස්වෙල්ට් සිය සංවර්ධන ප්‍රතිපත්තිවල ප්‍රගතිය මැන ගැනීම සඳහා යොදා ගත් මිම්ම වර්තමානයේ දී සමස්ත ආර්ථිකයේ ප්‍රගතිය පිළිබඳ නිර්ණායකය පමණක් නො ව මූලික ප්‍රතිපත්තිය බවට පත්වී තිබීම ද උත්ප්‍රාසයකි.

ඉතා භක්තිමත් ව GDP හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය ඉලක්කය කරගත් අලුත් ම තරඟකාරී ආර්ථික නියාම මොනවා දැ’යි නිරන්තරයෙන් විමසා බැලීමට තමන් ද ඇතුළුව ආර්ථික විද්‍යාව ඉගෙන ගන්නා ශිෂ්‍යයෝ විශ්ව විද්‍යාලයේ දී උත්සුක වූ බව ඉදිරියේ දී අප සවිස්තරව සලකා බැලීමට අදහස් කරන ඩෝනට් ආර්ථිකය (Doughnut Economics) යන උත්තේජනීය සංකල්පය ඉදිරිපත් කළ තරුණ ආර්ථික විද්‍යාඥවරියක වන කේට් රේවර්ත් පවසයි. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙහි වර්ධනයක් ඇති වන්නේ ජාතියක් නව තාක්ෂණය යොදා ගැනීම නිසා ද? නැත්නම් වැඩි වන කර්මාන්තශාලා යන්ත්‍ර සූත්‍ර ප්‍රමාණයේ ප්‍රතිඵලයක් වසයෙන් ද? එසේත් නො වේ නම් මානව ප්‍රාග්ධනය වැඩි වීමක් නිසා ද? වැනි විමසුම් සියල්ල එකල ඉතා ආකර්ෂණීය ප්‍රශ්න වූ බව ද ඇය සඳහන් කරයි. එහෙත් ඔවුන් කවදාවත් මොහොතක් නැවතී දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය සැම විට ම අවශ්‍ය වන දෙයක් ද? හැම විට ම අභිමත වන දෙයක් ද?  ඇත්ත වසයෙන් ම දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය හැම විට ම සාක්ෂාත් කර ගත හැකි දෙයක් දැ’යි බරපතළ ලෙස විමර්ශනය කිරීමක් නො කළ බව ද ඇය සිහිපත් කරයි. අනතුරුව ආර්ථික චින්තනයේ අරමුණ කුමක් විය යුතු ද යන ප්‍රශ්නය තමාගේ හිතට නැගුණේ එකල එතරම් සැලකිල්ලක් නො දැක්වූ මාතෘකාවක් ලෙස ගැනුණු සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල ආර්ථිකය පිළිබඳ ව විමසිලිමත් වූ විට බව රේවර්ත් පවසයි.

එහි දී කේට්ගේ හිතට නැඟුණු අභියෝගාත්මක ප්‍රශ්නය වූයේ සංවර්ධනයේ සාර්ථකත්වය තක්සේරු කිරීමේ හොඳම ක්‍රමය කුමක් ද යන්නයි. ඒ බව ඇය සඳහන් කරන්නේ මෙසේයි. “මේ ප්‍රශ්නය මෙසේ සිතට නැගීම මා විමතියටත් භ්‍රාන්තියටත් පත් කරන්නක් විය. වසර දෙකක ආර්ථික විද්‍යා අධ්‍යාපනයකින් පසුව ආර්ථික චින්තනයේ නියම අරමුණ කුමක් ද යන්න ගැන ‍ප්‍රථම වරට ප්‍රශ්න කිරීමට මට සිදුවී තිබේ. එම ප්‍රශ්නය අපේ සිත්වලින් මග හැරී යෑම මට මෙතෙක් කල් පෙනී නො තිබීම පුදුමයකි”. [1]

සෝවියට් දේශය ඉස්මතු වීම තරඟයක් ලෙස සැලකූ ඇමරිකාව එක්දහස් නවසිය හැට ගණන්වල ජාතික ආරක්ෂාව සඳහා විශාල සම්පත් ප්‍රමාණයක් යොදවමින් එය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඉහළ නැංවීම සඳහා යොදා ගත්තේ ය. ඇමෙරිකාව සහ සෝවියට් සංගමය අතර තිබූ දෘෂ්ටිවාදී තරඟය නිදහස් වෙළඳපොළ සහ මධ්‍යගත සැලසුම් මත ආර්ථිකය කළමනාකරණය කරන ආර්ථික මතවාද අතර තරඟයක් බවට පත් විය. කිනම් ආර්ථික දෘෂ්ටිවාදයක් වඩා බලවත් වේද යන කාරණය පිළිබඳ ඇමෙරිකාව සහ සෝවියට් සංගමය අතර වූ තරඟයේ දී දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය තීරණාත්මක සංවර්ධන සංරචකයක් ලෙස ඇමෙරිකාව විසින් ප්‍රවර්ධනය කරන ලදී. 1960 ජනාධිපතිවරණයට ඉදිරිපත් වීමේ දී ජෝන් කෙනඩිගේ ප්‍රධාන මැතිවරණ පොරොන්දුවක් වූයේ ඇමරිකාවේ දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය 5% ක් දක්වා වැඩි කර ගන්නා බවයි. මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළ වහා ම ඔහු සිය ආර්ථික උපදේශකයන් ගෙන් ඇසූ ප්‍රධාන ප්‍රශ්නය වූයේ අපට 5% ක වර්ධන වේගයක් පවත්වා ගෙන යෑමට ඇත්තට ම පුළුවන් වේවි ද යන්නයි.

එහෙත් කුස්නෙට් පවා තමන් විසින් හඳුන්වා දෙනු ලැබූ දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ දර්ශකය ආර්ථික ප්‍රගතියේ දර්ශකයක් වසයෙන් හුවා දැක්වීමට මැලි විය. ඊට හේතු වූයේ එකී දර්ශකය පිළියෙල කිරීම පිණිස යොදා ගත් ගණනය කිරීම්වල සීමාසහිත ස්වභාවය ඔහු දුටු බැවිනි. කුස්නෙට් විස්තර කළ අන්දමට දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය මඟින් ගණනය කරනු ලැබුවේ ආර්ථිකයක් තුළ භාණ්ඩ සහ සේවාවල වෙළඳපළ අගය පමණි. එදිනෙදා ජීවිතයේ දී ගෘහස්ථ ව නිපදවන භාණ්ඩ සහ සපයන සේවා සිය දර්ශකය පිළියෙළ කිරීමේ දී මුළුමනින් ම නො තකා හැර ඇති බව ඔහු පෙන්වා දුන්නේ ය. අනික් අතට තමන් හඳුන්වා දුන් දර්ශකය මඟින් ආදායම හා පරිභෝජනය කුටුම්බ අතර ඇත්ත වසයෙන් ම බෙදී යන්නේ කෙසේ ද යන්න ගැන සැලකිල්ලක් නො දැක්වූ බව ද ඔහු පෙන්වා දුන්නේ ය. ජාතික ආදායම පිළිබඳ මිම්ම ආදායම් ප්‍රවාහය පිළිබඳ මිම්මක් නිසා එම ආදායම නිපයූ ධන සම්පත් පිළිබඳ විගණනයක් සහ එකී ධන සම්පත් බෙදී යන ආකාරය පිළිබඳ විශ්ලේෂණයකින් තොර ව දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය සියල්ල සඳහා ප්‍රයෝජනයට ගත හැකි දර්ශකයක් නො වන බව කුස්නෙට් දුටුවේ ය. 1960 ගණන්වල දී දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ දර්ශකයෙහි ජනප්‍රියතාව උච්චතම ස්ථානයක තිබුණු අවධියේ ඒ පිළිබඳ ව දරුණු ම විවේචකයා වූයේ කුස්නෙට් ය. ජාතියක සුභසාධනය ජාතික ආදායම පිළිබඳ මිම්මකින් අනුමානය කිරීම අසීරු බව ඔහු මුල සිට ම පෙන්වා දුන්නේ ය. 

දළ ජාතික නිෂ්පාදිතය පිළිබඳ  මිම්මේ නිර්මාතෘවරයා එසේ අනතුරු හැඟවුව ද  ආර්ථික විද්‍යාඥයන් මෙන් ම දේශපාලනඥයන් ද එකාවන් ව කුස්නෙට්ගේ එම අවවාදය නො තකා හැරියේ ය. වසරෙන් වසරට ඇති වෙතැ’යි සැලකෙන ආර්ථික ප්‍රගතියක් මැන බැලීමේ තනි මිම්මකට තිබූ ආකර්ෂණය ඉතා බලවත් එකක් විය. ඒ නිසා වසර 50 තුළ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය (Growth Rate) ප්‍රතිපත්තිමය තේරීමක් පමණක් නො ව දේශපාලනික අවශ්‍යතාවක් බවට ද පත් විය. ඒ අනුව තත්වාකාරයෙන් ම අවසානයේ දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය සංවර්ධනයේ මූලික ප්‍රතිපත්තිමය අරමුණ බවට පත් විය. එනිසා තව දුරටත් වර්ධන වේගය වැඩි කර ගැනීම හැම විට ම අභිමතයක් විය යුතු ම ද, අත්‍යවශ්‍ය ම ද නැත හොත් හැම දා ම සාක්ෂාත් කර ගත හැකි වන දෙයක් ද යන්න විචාරශීලී ව විමසීම ආර්ථික විද්‍යාඥයන්ට මෙන් ම දේශපාලනඥයින්ට ද දේශපාලනික වසයෙන් සිය දිවි හානිකර ගැනීමක් බඳු විය. (දරුණු ගංවතුර උවදුරකින් පවුල් ගණනාවක් ම අවතැන් වූ එක් අවස්ථාවක එවකට සිටි ජනාධිපතිවරයා ගංවතුර පැමිණි හැම වසරක දී ම ලංකාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය සැලකිය යුතු ප්‍රතිශතයකින් ඉහළ ගිය බව කියමින් උදම් ඇනීම දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයට ඇති ලොල් බව කොතෙක් දුරට දේශපාලනඥයන් අතර ඇටුවන් බැහැ ඇති සංකල්පයක් ද යන්න පෙන්වයි.)

සමාජ විෂමතාව, සමාජ සාධාරණය පිළිබඳ කාරණය සම්බන්ධයෙන් නූතන ආර්ථික විද්‍යාවේ මතය වූයේ මුල දී කැපී පෙනෙන ලෙස සමාජ විෂමතා ඇතිවීම ස්වාභාවික වන නමුත් ආර්ථික වර්ධනයත් සමඟ නිදහස් වෙළඳපොළ ක්‍රමය තුළ එකී විෂමතා බොහෝ දුරට  සමනය වන බව යි. මේ අදහස කුස්නෙට් විසින් මුලින් ම සමාජගත කරන ලද අතර පසු ව නව ලිබරල් වාදය විසින් උත්කර්ෂණයට නංවනු ලැබ ඇත. උදාහරණයක් ලෙස කාර්මිකකරණයේ මුල් අවදියේ දී වායු අපද්‍රව්‍ය නිසා නාගරික ප්‍රදේශ බෙහෙවින් පරිසර දූෂණයට ලක් වුණත් ආර්ථික වර්ධනය ඉහළ යෑමත් සමඟ කාර්යක්ෂමතාව  වැඩි කිරීමට වඩා දියුණු තාක්ෂණය යොදා ගැනීමෙන් එම තත්වය පාලනය වූ බව ඔවුන් ඒ සම්බන්ධයෙන් ගෙන හැර දක්වන තර්කයකි. එය හුදෙක්  නිදහස් වෙළඳපොළ  නිසා ඇතිවෙන ස්වයං නියාමනයක් බවට ලඝු කිරීමට තැත් කළත් ඇත්ත වසයෙන් ම සමාජය වඩ වඩා  ප්‍රජාතන්ත්‍රීකරණයට ලක් වීම නිසා පරිසරය හා සෞඛ්‍යාරක්ෂාවට හිතකර නියාමනයක් සඳහා මැදිහත් වීමට රජයට බල කිරීමට මහජනතාවට හැකි වීම අර කියන ස්වයං නියාමනයට වඩා වැදගත් විය.

වර්ධනය උත්කර්ෂණයට නැංවීම ප්‍රශ්න කිරීමට තරම්  ධෛර්යය සම්ප්‍රයුක්ත වූ එක් තැනැත්තියක් වූයේ පද්ධති චින්තනය පිළිබඳ විශේෂඥවරියක් වූ ඩොනෙල්ලා මීඩොව්ස් (Donella Meadows)ය. ඇය 1972 දී පළ වූ Limits to Growth හෙවත් ‘වර්ධනයේ සීමා’ නමැති වාර්තාවේ ප්‍රධාන කර්තෘවරියකි. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයට ලබා දී ඇති අනවශ්‍ය තැන ගැන ඇගේ නො මනාපය විස්තර කරමින් ඕනෑ ම සංස්කෘතියක් විසින් වර්ධනය තම මූලික අරමුණ වසයෙන් සලකනු ලැබීම මුග්ධකමක් බව ඇය පැවසුවා ය. [2] 1990 ගණන්වල දී තව දුරටත් ඒ ගැන කරුණු දැක්වූ ඩොනෙල්ලා “අපට දැන් මේක හොඳට ම ඇති වෙලා.  තව තවත් වර්ධනය අවශ්‍යයි කියන කංකරච්චලයට පිළිතුරු වසයෙන් වර්ධනය කුමක් ගැනද ඇයි වර්ධනය කා සඳහා ද වර්ධනය සඳහා මිල ගෙවන්නේ කවුද වර්ධනය කොතෙක් කලක් පවතී ද වර්ධනය සඳහා පෘථිවිය විසින් ගෙවිය යුතු මිල කොතරම් ද කොයි තරම් වර්ධන මට්ටමකින් අපට සංතෘප්ත විය හැකි ද වැනි  ප්‍රශ්න අප විසින් මතු කළ යුතු යැයි” ඇය ප්‍රකාශ කළා ය[3]. එහෙත් ‍දශක ගණනාවක් තිස්සේ ප්‍රධාන ධාරාවේ ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ ඇගේ අදහස් රැඩිකල් යයි මුග්ධ ලෙස නො සලකා හැරිය හ.

එහෙත් ඇත්තටම ඇගේ අදහස් කුස්නෙට්ගේ අදහස්වල දෝංකාරයක් බඳු විය. වර්ධනය ගැන කතා කරන විට අප වර්ධනයේ ගුණාත්මක භාවය සහ ප්‍රමාණාත්මක භාවය, වර්ධනයේ මිල සහ ලැබෙන ප්‍රතිලාභ සහ වර්ධනයේ කෙටි කාලීන සහ දිගු කාලීන ඵල විපාක අතර ඇති වෙනස්කම් සිත්හි තබා ගත යුතු යැයි කුස්නෙට් 1960 ගණන්වල දී පවසා තිබුණි. වර්ධනය තවතවත් වැඩි කර ගැනීම ගැන සිතන්නේ නම් වැඩි වර්ධනයක් යනු මොකක් ගැනද කුමක් උදෙසා ද යන කරුණු පැහැදිලි විය යුතු බව කුස්නෙට් පැවසීය.

2008 මූල්‍ය කඩාවැටීම, 2011 ඔක්‍යුපයි ව්‍යාපාරයේ ගෝලීය දෝංකාරය, දේශගුණ විපර්යාස සම්බන්ධයෙන් පියවර ගැනීම පිණිස වැඩිවන මහජන බලපෑම ආදිය නිසා තරමක් අන්ද මන්ද වී ඇති දේශපාලනඥයෝ සමාජ හා ආර්ථික ප්‍රගතිය ගැන වඩා ආකර්ෂණීය දැක්මක් ප්‍රකාශ කිරීමට උචිත වදන් මොනවා දැ’යි සෙවීම ආරම්භ කර ඇති බව රේවර්ත් පවසයි. එහෙත් ඔවුහු ඒ හැම විට ම අර එක ම පිළිතුර වන ‘වර්ධනය’ නමැති කෝකටත් තෛලය කරා ආපසු කැරකී යති. ඔවුන් අතින් සිදු වන්නේ වර්ධනය නමැති ඒ සාර්වත්‍රික නාම පදයට විශේෂණ පද මඟින්  උත්කෘෂ්ට අභිලාෂ වැලක් එකතු කිරීම පමණ ය. දරිද්‍රතාව,  දේශගුණ විපර්යාසය සහ වැඩි වන සමාජ විෂමතාව මැද මූල්‍ය අර්බුදය නිසා අවදි වූ කෙනෙකුට දේශපාලනඥයන්ගේ ඒ කියුම් කෙරුම් දුටු විට මතක් වන්නේ සාමාන්‍ය සැන්විච් එකක් මිල දී ගැනීමට ගිය කෙනෙකුට එය මැදට දැමීම පිණිස තෝරා ගැනීමට ඇති විවිධාකාර පිරවුම් දැක කුමක් තෝරා ගනිම් දැ’යි උභතෝකෝටිකයකට පත් වී වික්ෂිප්ත වූ අයෙකුට සිදු වන දෙයයි. අද ඔබ කැමති මොන ජාතියේ වර්ධනයකට ද යනුවෙන් රේවර්ත් සෝපහාසයෙන් විමසන්නේ ඒ නිසා ය.

ඒ අනුව ඇන්ජලා මර්කල් තිරසාර වර්ධනයක් ගැන කතා කළා ය.  ඩේවිඩ් කැමරූන් ද සමබර වර්ධනයක් ගැන කතා කළේ ය.  බැරැක් ඔබාමා තමා කැමති දිගුකාලීන ව කල් පවතින වර්ධනයකට බව කීවේ ය. යුරෝපා කවුන්සිලයේ සභාපති හොසේ මැනුවෙල් බරොස්සෝ  හුරුබුහුටි, තිරසාර, අන්තර්ග්‍රහනීය වර්ධනයක් ගැන කතා කළේ ය. ලෝක බැංකුව පොරොන්දු වන්නේ අන්තර්ග්‍රහනීය හරිත වර්ධනයකි. ඉතින් තවත් ඒවගේ රස ජාති තිබේ ද?.  සමහරක් විට ඔබේ කැමැත්ත වන්නේ සාධාරණ, යහපත්, හරිතමය, කාබන් අඩු, වැඩි වගකීමකින් යුතු ශක්තිමත් වර්ධනයකට විය හැකියි. කෙසේ වෙතත් ක්‍රියා පදය වසයෙන් වර්ධනය තෝරා ගන්නා තාක් ඔබට අන් අයගෙන් ණයට ගත් කැමති විශේෂණ පදයක් යොදා ගත හැකි යැ’යි රේවර්ත් සිය උපහාසය තීව්‍ර කරයි.

ඉතින් අප සිනාසිය යුතු ද? නැතහොත් ඇඬිය යුතු ද? ඉතිහාසයේ මේ සා තීරණාත්මක අවස්ථාවක දී ආර්ථික චින්තනයට නිසි ඉදිරි දැක්මක් නො මැති වීම පිළිබඳ ව ඇත්ත වසයෙන් ම අපි ඇඬිය යුතු වෙමු යැයි කේට් පවසයි. ඉන් පසු අප සිනාසිය යුත්තේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය උත්කර්ෂණයට ලක් කොට එයට සුජාතභාවය ලබා දීමට දේශපාලනඥයන් මොන තරම් විශේෂණ පද සංඛ්‍යාවක් යොදා ගන්නවා ද යන කාරණය සම්බන්ධයෙනි.  වර්ධනයට ඔබ්බෙන් යන කිසියම් දෙයක් අවශ්‍ය බව ඔවුන්ට දැනුනත් ඒ කුමක් දැයි පැහැදිලිව විස්තර කිරීමට සුදුසු වචන සොයා ගැනීමේ අපහසුවකින් ඔවුන් පෙළෙන බව පෙනේ. ආර්ථික විද්‍යාඥයන් එවැනි වචන ඔවුන්ට සපයා නො දීම ද ඊට එක් හේතුවකි.  ඉතින් අපට හැඬීමත් සිනාසීමත් යන දෙකම එක විට කළ හැකි වුවත් ඇත්තට ම අවශ්‍ය වන්නේ කුමක් ද කියා සාකච්ඡා කිරීම වඩාත් වැදගත් යැයි රේවර්ත් සඳහන් කරයි.

ආර්ථික වර්ධනය ප්‍රතිපත්ති ප්‍රකාශනවල මූලික අරමුණ බවට පත්වීමත්, එය වඩාත් හොඳින් සාක්ෂාත් කර ගත හැක්කේ නියාමනය  අත්හැර දැමීමෙන් ය යන විශ්වාසයත් සැබවින් ම ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ඉහළ යෑමට හේතු වන්නට ඇතැ’යි යන්න කිසියම් කාලසීමාවක් සම්බන්ධයෙන් පිළිගත හැකි වුවත් එය බලාපොරොත්තු නො වූ ප්‍රතිවිපාක ඇති කිරීමට හේතු වූ බවත් අප අමතක නො කළ යුතු ය. මේවා අතරට 1970 ගණන්වල සිට නිරන්තරයෙන් වැඩිවන සමාජ අසමානතාව සහ ආර්ථික වර්ධනය අවධාරණය කරමින් ප්‍රගතිය නිර්ණය කිරීමේ දී තරඟකාරිත්වයට ලැබුණු ප්‍රමුඛත්වය නිසා ආතතිය, රෝග පීඩා වැනි තත්වයන් වැඩි වීම ද දක්නට ලැබුණි. උදාහරණයක් ලෙස වසංගත රෝග, මානසික ආබාධ, මත් ද්‍රව්‍ය භාවිතය, ස්ථුලතාව (දරුවන්ගේ ස්ථුලතාද ඇතුළුව) දියවැඩියාව හා රුධිර පීඩනය වැනි ආබාධවල සැලකිය යුතු වැඩි වීමක් දක්නට ලැබීම සෞඛ්‍යය වාර්තාවලින් මනාව තහවුරු වී තිබේ. බොහෝ විශේෂඥයින්ට අනුව බටහිර රටවල ජීවිතාපේක්ෂා කාලය උපරිමයට පැමිණ ඇති බැවින් අධි සංවර්ධනය සහ ඉසුරුමත්කම සම්බන්ධ මෙවැනි ගැටලු දැනට වඩා වැඩි අවධානයකට ලක් විය යුතු ව තිබේ.

රටක ආර්ථික සාර්ථකත්වය මැනීම සඳහා GDP හෙවත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය පිළිබඳ මිම්ම යොදා ගැනීමෙන් සෑහීමකට පත් නො වීමත් මූල්‍යමය, දේශපාලනමය හ සමාජමය වසයෙන් GDP මිම්මට ලොල් වීමත් යනු දෙකකි. සමාජ ප්‍රගතිය නිර්වචනය කිරීමට ආර්ථික වර්ධනය පිළිබඳ මිම්මක්  අවශ්‍ය ම ද නැද්ද යන්න ගැන අප එතරම් කලබල විය යුතු නැත. ආර්ථික වර්ධන වේගය වැඩි වීමේ අවශ්‍යතාව ගැන අප තුළ තිබිය යුත්තේ ඇදහිල්ලක් වැනි විශ්වාසයක් නො ව කිසියම් ආකාරයක අඥෙයවාදී (Agnostic) ආකල්පයක් බව කේට් රේවර්ත් ඇගේ Doughnut Economy කෘතියෙන් යෝජනා කරයි. (අඥෙයවාදියා යන්න යොදා ගැනෙන්නේ දෙවියන් වහන්සේ යනුවෙන් කෙනෙකු සිටී ද නො සිටී ද යන විවාදයේ දී ඒ ආස්ථාන දෙකම සම්බන්ධයෙන් කිසිදු පැත්තක් නොගන්නා තැනැත්තාටයි.)  වර්ධන වේගය ගැන අපේ වැටහීම ද එබඳු විය යුතු බව කේට් රේවර්ත් අදහස් කරයි. එසේ අඥෙයවාදී වීම වර්ධනය ම ඉල්ලා සිටින හා වර්ධනය මත ම යැපෙන අපේ ආර්ථිකය හා සමාජය දේශපාලනමය වසයෙන් ව්‍යුහාත්මක පරිවර්තනයකට ලක් කිරීමේ අවශ්‍යතාව වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමක් වන බව ද කේට් සඳහන් කරයි.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය මෙන් ම ආර්ථිකය නිරූපණය කරන විවිධාකාර ප්‍රස්තාර සටහන් ආර්ථික විද්‍යාවේ දී දක්නට ලැබේ. නිදසුනක් ලෙස ලෙනින්ගේ අනුග්‍රහය ලැබ සෝවියට් පාලනයේ නව ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිය හඳුන්වා දීමට කටයුතු කළ, පසුව 1938 දී ස්ටාලින් විසින් මරණයට පත් කළ ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වූ නිකොලායි කොන්ඩ්රාටීව් හඳුන්වා දුන් ආර්ථික චක්‍ර පිළිබඳ ප්‍රස්තාර හුවා දැක්විය හැකි ය.  කොන්ඩ්රාටීව් තර්ක කළ අන්දමට ධනවාදී ප්‍රගතිය රේඛීය දෙයක් නො ව ඉහළ පහළ යන ආර්ථික චක්‍රවලින් යුක්ත ය.  ඒ නිසා ධනවාදය එය තුළ ම ඇති ප්‍රතිවිරෝධ නිසා මුළුමනින් ම කඩා වැටෙන බව අනුදත් සම්භාව්‍ය මාක්ස්වාදී මතයට කොන්ඩ්රාටීව් එකඟ නොවීය. ඔහුට අනුව හැම ධනවාදී ආර්ථික චක්‍රයක් ම ක්‍රියා කරන්නේ වසර 25ක් පමණ වන කාලයක ඉහළට නැගීමක් සහ තවත් වසර 25ක පමණ කාලයක් පහළට රූටා යෑමක් ද ඇතිවෙන ආකාරයට යි. එහි දී ආර්ථිකය ඉහළට නැගීමට හේතු වන්නේ දියුණු තාක්ෂණය සහ සාර්ථක ආයෝජනයි. කෙසේ වෙතත් පහළට රූටා යෑමේ ප්‍රතිඵල  වන්නේ ආර්ථික අවපාතය, රැකියා විරහිත භාවය, සමාගම් බංකොලොත් වීම් සහ ණය ලබා ගැණීමට හෝ දීමට නො හැකි වීම යි.

කොන්ඩ්රාටීව්ගේ න්‍යාය උපයෝගී කර ගත් ඔස්ට්‍රියානු ජාතික ජෝසප් ෂුම්පිටර් නමැති ආර්ථික විද්‍යාඥයා පළ කළ අදහස්වලට අනුව ධනවාදයේ ඉතිහාසය 1790 සිට1848 දක්වාත්, 1840 සිට1890 ගණන්වල මැද භාගය දක්වාත්, 1890 ගණන්වල මැද භාගයේ සිට 1945 දක්වා සහ 1945 සිට 2008 දක්වාත් වසයෙන් ආර්ථික චක්‍ර හතරකට වෙන් කළ හැකි ය. අවසානයට සඳහන් කළ හතරවැනි ආර්ථික චක්‍රය ඉහළ නැගීමේ ආරම්භය බොහෝ දුරට සනිටුහන් කළේ 1947 දී ට්‍රාන්සිස්ටරය හඳුන්වා දීමත් සමඟයි. එහෙත්  ඉන් අවුරුදු ගණනාවකට පසු 1973 අරාබි රටවල් ඛනිජ තෙල් සම්බාධක හඳුන්වා දීමත් සමඟ බටහිර ආර්ථිකය පසුබෑමකට හෙවත් අවධමනයකට (recession) ලක් විය.  එය හතර වැනි ආර්ථික චක්‍රයේ පහළට රූටා යෑමේ ආරම්භය ලෙස සැලකිය හැකියි.

 1945 සිට ම බටහිර ආර්ථිකය කිසිදු පසුබෑමකට ලක් නොවී තිබුණු නමුත් 1973 සිට 2008 මූල්‍ය අර්බුදය සිදු වන තෙක් වූ කාලය තුළ ආර්ථික අවධමන (recessions)  හයක් බටහිර ලෝකයේ සිදු ව තිබේ. කෙසේ වුණත් ඉහළ පහළ යන ආර්ථික චක්‍ර පිළිබඳ මේ රටාවේ කිසියම් කැඩීමක්1990 ගණන්වල දී  හතරවැනි චක්‍රය අවසන් වීමට ආසන්න ව සිදු වූ බවත් ඊට හේතුව නව අන්තර්ජාල තාක්ෂණය, ජංගම දුරකථන පදනම් කරගත් සංනිවේදනය සහ වඩා ජාලගත වූ ගෝලීය වෙළඳපොළක් වැනි පස්වැනි ආර්ථික චක්‍රයකට උචිත මූලිකාංග බිහි වීම බව ඇතැම් ආර්ථික විද්‍යාඥයන්ගේ අදහස විය. අවුරුදු 7-10ත් අතර කාලාන්තරවල වරින් වර උන්නතිය (boom) හා අවනතිය (bust) ඇති වෙතැ’යි සැලකෙන මේ ආර්ථික චක්‍ර පිළිබඳ ප්‍රස්තාර ආර්ථික විද්‍යාව විද්‍යාවක් ලෙස නිරූපණය කිරීමට කළ තවත් වෑයමක් ලෙස සැලකිය හැකි යි. එහෙත් කොන්ඩ්රාටීව් හඳුන්වා දුන් මේ  ආර්ථික චක්‍ර පිළිබඳ න්‍යාය නව ලිබරල්වාදයේ අසමත්කම නිසා ඇනහිට තිබෙන සෙයක් පෙනෙන බව පශ්චාත් ධනවාදය ගැන පෝල් මේසන් ලියා ඇති   Post Capitalism: A Guide to Our Future (2016) කෘතියේ පෙන්වා දී තිබේ.

කෙසේ වෙතත් පසුගිය අතීතයේ ශතවර්ෂ කිහිපයක් තුළ දීර්ඝකාලීන ව දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය වෙනස් වූ අන්දම හෝ ඉදිරි ශතවර්ෂ කිහිපයක දී වෙනස් වීමට හැකි අන්දම පිළිබිඹු කරන ආර්ථික ප්‍රස්තාර දැක ගැනීම උගහට ය. ඊට එක හේතුවක් වන්නේ එලෙස දීර්ඝකාලීන ව ආර්ථික වර්ධනය ප්‍රක්ෂේපණය කිරීම ආර්ථික විද්‍යාඥයන්ට කිසි සේත් ම කළ නො හැකි කටයුත්තක් වන බැවිනි.

1950 ආර්ථිකයේ ශීඝ්‍ර වර්ධනය ඇතිවීමත් සමඟ ගෝලීය මට්ටමෙන් ගත් විට දළ ගෝලීය නිෂ්පාදිතය මේ වන විට පස් ගුණයකින් පමණ ඉහළ ගොස් තිබේ. ආර්ථික විද්‍යාඥයින්ගේ පුරෝකථනවලට අනුව ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ වර්ධනය 3-4% දක්වා ඉහළ යා හැකි ය. එහෙත් ගෝලීය ආර්ථික වර්ධනය මනිනු ලබන්නේ එකිනෙකට බෙහෙවින් වෙනස් දෙසීයකට ආසන්න රටවල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගවල එකතුවේ සාමාන්‍ය අනුව ය. එම රටවල් අතරින් වර්ධන වේගය 7%-10% දක්වා ඉහළ අගයක් ඇති කාම්බෝජය සහ ඉතියෝපියාව වැනි අඩු ආදායම් ලබන රටවල් මෙන් ම වර්ධන වේගය 0.2%ක් තරම් අල්ප වූ ජපානය සහ ප්‍රංශය වැනි අධි-ආදායම් ලබන රටවල් ද වෙති.

ඝාතීය වර්ධනය (exponential growth) යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ නො කඩවා සිදු වෙන ඕනෑ ම වර්ධනයක් කල් යෑමේ දී දැක්වෙන ආකාරය නිරූපණය කරන දත්ත රටාවටයි. එය ඝාතීය ඵලය (exponential function) ලෙස ද හැඳින්වේ. උදාහරණයක් වසයෙන් පළමු වසරේ දී  මීයන් දෙදෙනෙකුගෙන් ආරම්භ වී, දෙවැනි වසරේ 4 දෙනෙකුගෙන් ද තෙවැනි වසරේ දී 16 කින් හා සිව්වැනි වසරේ දී 256 කින් ආදී වසයෙන් හැම වසරක දී ම දෙකේ බලයකින් වැඩිවන වර්ධනයක් ඝාතීය වර්ධනයක් ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. තර්කානුකූලව බැලුවොත් පාලනයකින් තොර ව සිදු වන ඕනෑම ඝාතීය වර්ධනයක් අප හිතා ගත නො හැකි තරම් ඉක්මනින් අනන්තයට ගමන් කරනු ඇත. අපේ මොළ හැඩ ගැසී ඇත්තේ ඉලක්කම් එකතු කිරීමට මිස ඒ වායේ දෙකේ බල ගුණිතය හෝ ඊට වැඩි බල ගුණිත ගණනය කිරීමට නො වේ. මනුෂ්‍ය වර්ගයාගේ ලොකු ම දුර්වලකම ඝාතීය ඵලය තේරුම් ගැනීමට නො හැකි වීම යයි න්‍යෂ්ටික භෞතික විද්‍යාඥයෙකු වන අල් බාර්ට්ලට් වරක් පැවසීය. එයට හේතුව පොකුණක ඇල්ගී, බැංකුවක ණය, හෝ ජාතියක බල ශක්ති භාවිතය ආදී ඕනෑම දෙයක් වේගයෙන් සහ ප්‍රමාණයෙන් යන දෙකෙන් ම නො කඩවා වැඩි වීම අප සාමාන්‍යයෙන් බලාපොරොත්තු වෙනවාට වඩා විස්මය ජනක ලෙස වැඩි වීම යයි ඔහු පෙන්වා දුන්නේ ය.

ආර්ථිකයේ වර්ධන වේගය ගැන මන්මත් වී සිටින අය ද ආර්ථිකයේ නො කඩවා වර්ධනය වීමක් ප්‍රක්ෂේපණය කරන්නට තැත් කරන විට වැටිය හැකි අමාරුව ගැන අවදියෙන් සිටිය යුතු ය. උදාහරණයක් ලෙස වසර 2000 දී පැවති ගෝලීය ආර්ථිකය වසරකට 3% සාමාන්‍ය වර්ධන වේගයකින් ව්‍යාප්ත වී යැයි සිතමු. මෙවැනි අඩු මට්ටමක වර්ධන වේගයකින් ව්‍යාප්ත වුව ද ගණනය කර බැලූ විට හැම අවුරුදු විසි තුනකට වරක් එම ව්‍යාප්ත වීම දෙගුණයක් විය යුතු ය. එහි තේරුම ශත වර්ෂය මැද වන විට එනම් මිනිසෙකුගේ ආයු කාලයෙන් අඩක දී ආර්ථිකය 2000 දී පැවතුණාක් මෙන් සිව් ගුණයකින් වැඩිවන බවයි. වර්ධන වේගය නො කඩවා ඒ අන්දමින් ම පැවතුණ හොත් ශත වර්ෂය අවසන් වන විට ආර්ථිකය වසර 2000 තිබුණාක් මෙන් විසි ගුණයකින් වැඩි වී තිබිය යුතු ය. 2000 දී කොයි තරම් මහත් ගෝලීය ආර්ථිකයක් පැවැතියේ දැ’යි සැලකුවොත් ඊට වඩා විසි ගුණයකින් විශාල රේඛීය ආර්ථිකයක් පවත්වා ගැනීමට කෙබඳු සම්පත් ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය දැයි සලකා බැලිය යුතු ය. ගෝලීය ආර්ථික වර්ධනය 3% ප්‍රමාණයට පැවතීමෙන් ගෝලීය පරිසරයට හා ස්වාභාවික සම්පත්වලට දැනටමත් සිදු ව ඇති හානිය සලකා බැලුවොත් එ වැනි අසාහාය ප්‍රමාණයකින් වැඩි වෙන දැවැන්ත වර්ධනයක් සහ අත්‍යන්ත පරිභෝජනයක් දරා ගැනීමට පෘථිවියට හැකි වේද යන ප්‍රශ්නය  මිනිස් පැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් අතිශයින් තීරණාත්මක වනු ඇත. ඒ අන්දමින් තවත් වසර 100 ක් ගත වූ විට ආර්ථිකය 370 ගුණයකින් ද ඉනුත් වසර 100කට පසු ආර්ථිකය 7000 ගුණයකින් ද විශාල වනු ඇත[4]. එය අපේ සියලු ආකාරයේ පරිකල්පන අවඥාවට ලක් කරයි. වර්ධන වේගය ගැන මන්මත් වීම එබඳු ය.

ඇමෙරිකානු ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වූ ඩබ්. රොස්ටොව් The Stages of Economic Growth Non Communist Manifesto (1960) නමැති සිය ප්‍රකට කෘතියේ දියුණු වීමට තැත් කරන හැම රටක් ම ආර්ථික වර්ධනය සම්බන්ධයෙන් නිශ්චිත අවධි පහක් පසු කළ යුතු ය යන මතය ඉදිරිපත් කළේ ය. නූතනීකරණ න්‍යාය (Modernization Theory) යනුවෙන් හැඳින්වෙන එම මතයට අනුව රටක සංවර්ධනය පහත සඳහන් අනුක්‍රමික අවධිවලින් යුක්ත වෙයි:

  1. සාම්ප්‍රදායික සමාජය
  2. උත්ප්ලවය (take off) සඳහා අවශ්‍ය වන කොන්දේසි  (උත්ප්ලවය යනු ගුවන් ගත වීම වැනි රූපකයකින් නිරූපණය වන අන්දමින් දියුණුව කරා පියෑඹීමට ප්‍රාරම්භක පියවර ගැනීමයි)
  3. උත්ප්ලවය (takeoff)
  4. පරිණත වීමට ගන්නා ආයාසය
  5. අධිපරිභෝජන අවධිය

මේ අවධි පහ අනුව ආර්ථික වර්ධනය නමැති ගමන මුලින් ම ඇරඹෙන්නේ පාරම්පරික යැපුම් කෘෂිකර්මයේ සීමාවල සිර ව සිටි සාම්ප්‍රදායික සමාජවලිනි. එවැනි සමාජ තුළ ආර්ථික වර්ධනයේ උත්ප්ල්වයීය (takeoff)තත්වය ඇතිවෙන්නේ නූතනීකරණය හෙවත් ආර්ථික වර්ධනය යනු ජාතික අභිමානය පමණක් නො ව පුද්ගලික ලාභය, පොදු යහපත  සහ තම දරුවන්ට වඩා යහපත් ජීවන තත්වයක් ඇති කිරීමට අත්‍යවශ්‍ය වන කොන්දේසියකි යන අදහස පෘථුල සමාජය විසින් වැළඳ ගනු ලැබීමත් සමඟ ය. ඒ අනුව විවෘත වන බැංකු, ආයෝජනය කරන ව්‍යවසායකයන්, ගොඩ නැගෙන පරිවහන හා සංනිවේදන පද්ධති, නූතන ආර්ථිකයකට අවශ්‍ය අධ්‍යාපනය සමඟ නව ජාතිකත්වයක් ද ගොඩ නගන නූතන රාජ්‍ය යන්ත්‍රණය බිහි වෙන බව රොස්ටොව්ගේ මතය විය.

රොස්ටොව්ට අනුව මේ සියලු වෙනස්වීම් සාම්ප්‍රදායික සමාජ නූතන සමාජ බවට පත් කරන ගුවන් ගමනක ගුවන් යානය ගුවන් ගත වීමේ අවස්ථාව හා සමාන උත්ප්ලවීය (takeoff) කටයුතු ය. ඒ නිසා පොළොවේ සිට ගුවන් ගත කිරීමේ අවස්ථාවේ දී ඒ සඳහා ගුවන් යානයකට අධික බලශක්තියක් අවශ්‍ය කරනවා මෙන් ම ආර්ථිකයකට ද පියසර මට්ටමට එළඹීමට ශක්තිය ලබා දීම පිණිස සැලකිය යුතු ආයෝජනයක් කළ යුතු ය. එහි දී ආර්ථික වර්ධන වේගය යන්න ගුවන් යානය අනුක්‍රමයෙන් ඉහළට නංවන  ප්‍රමාණයට සමරූපී ය. එහෙත් මේ ගුවන් යානය ඉහළට යෑමක් මිස යා යුතු තැනක් හෝ බෑ යුතු ගුවන් තොටුපලක් ගැන හෝ රොස්ටොව්ට අදහසක් නො තිබිණි. ඒ අනුව රොස්ටොව්ගේ ආර්ථික වර්ධනය සදාකාලික අධිපරිභෝජන කක්ෂයක කක්ෂගත විය යුතු ය. ජනාධිපති ජෝන් එෆ් කෙනඩි රජයේ ආර්ථික උපදේශකයෙකු වසයෙන් කටයුතු කළ රොස්ටොව් ගේ මතය වූයේ දිගින් දිගටම 5% වර්ධන වේගයක් පවත්වා ගෙන යෑමට අවශ්‍ය පහසුකම් සැපයීම ඇමෙරිකානු රජයේ ආර්ථික කාර්යය විය යුතු බව ය.

කෙසේ වෙතත් ආර්ථික වර්ධනය යනු සදාකාලික ත්වරණයක (acceleration) නො නැවතී යන ගුවන් ගමනක් නො වේ. දැනට ඇති තත්වයට අනුව ආර්ථික ගමන යා හැක්කේ පෘථිවිය මත ඇති සම්පත් උපයෝගී කර ගැනීමෙනි. ඒවා අසීමිත සම්පත් නො වේ. ඒ නිසා වර්ධන වේගය පිළිබඳ නොකඩවා ඉහළ යන ප්‍රස්තාරයට යම් අවස්ථාවක දී ඒ ඉහළ යෑම නතර කොට අඩු ම වසයෙන් ප්‍රස්තාරයේ X අක්ෂයට සමාන්තරව ගමන් කිරීමට සිදු ව තිබේ. එය වර්තමානයේ ඉහළ ආදායම් ලබන රටවල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වාර්ෂික වර්ධන වේගයේ මන්දගාමී බවින් එක්තරා දුරකට පෙන්නුම් කරයි. කෙසේ වෙතත් වර්ධන වේගයේ මේ මන්දගාමී බව සමඟ ඉහළ ආදායම් ලබන රටවල අඩු ආදායම් සහ අධික ආදායම් ලබන ජන කොටස් අතර ආදායම් පරතරය ද බෙහෙවින් වැඩි වෙමින් තිබේ. ගෝලීය මට්ටමෙන් ගණන් බැලූ විට 1980වේ සිට අඩු ම ආදායම ලබන 50% ක ජනගහනයක ඉපයීම්වල එකතුව මෙන් දෙගුණයක ආදායමක් වැඩිම ආදායම ලබන 1% විසින් අත්පත් කරගත් බව 2018 පළ වූ ලෝක අසමානතා වාර්තාව (World Inequality Report) පෙන්වා දෙයි.[5]

රොස්ටොව්ගේ මතයට අනුව සාම්ප්‍රදායික යැයි සැලකූ  අඩු ආදායම් ලබන රටවල් සංවර්ධනයේ ප්‍රාරම්භක උත්පලවීය (takeoff) අවධියට එළඹීමට නම් අවශ්‍ය තරම් ආර්ථික බලයක් මුලදී ම ලබාගත යුතු ය.  එය කළ හැකි වන්නේ සැලකිය යුතු ආයෝජන ප්‍රමාණයක් ආකර්ෂණය කිරීමට හැකි කොන්දේසි පවත්වා ගැනීමෙන් සහ විදේශාධාර වලිනි. රොස්ටොව්ගේ මේ මතය 1980 ගණන් දක්වා ම ගෝලීය උතුර හා දකුණ අතර පැවති සංවර්ධන සහයෝගිතා එළඹුමට පදනම විය. කෙසේ වෙතත් නවීකරණය වීම සඳහා ඉහළ ආදායම් ලබන රටවල් අනුගමනය කළ සියලු අවධි ඒ ආකාරයෙන් ම පසු කර යෑමේ අවශ්‍යතාවක් අඩු ආදායම් ලබන රටවල්වලට ඇති නො වේ. මන්ද බටහිර රටවල් මෙන් වාෂ්ප බලය යොදා ගැනීමෙන් පටන් ගෙන ගල් අඟුරු, ඛනිජ තෙල් වැනි දූෂණ කාරක ඉන්ධන මත ගොඩනැගුණු කාර්මිකකරණයට ප්‍රවිෂ්ට වීම වෙනුවට වඩා කාර්යක්ෂම නවීන බලශක්ති විසඳුම් මත පරිසර හිතකාමී නවීකරණයක් බිහි කිරීමේ පුරෝගාමීන් වීමට ගෝලීය දකුණේ රටවලට හැකියාව ඇති බැවිනි. ඒ නිසා ගෝලීය දකුණේ රටවල් නවොත්පාදනය දිරිගැන්විය හැකි, නව තාක්ෂණික විසඳුම් සොයා ගත හැකි නිර්මාණශීලී උගත් යොවුන් පරපුරක් බිහි කිරීමට හැකි යාවජීව අධ්‍යාපනයක් සඳහාත් ඔවුන්ගේ පර්යේෂණ කටයුතු සඳහාත් වැඩි වැඩියෙන් ආයෝජනය කළ යුතු ය. 

වර්ධනය සම්බන්ධයෙන් අප අමතක නො කළ ම යුතු එක් වැදගත් කරුණක් වෙයි. එය නම් සමස්තයක් ලෙස ගත් විට සංවර්ධනයේ නාමයෙන් සියලු ම රටවල් විසින් දැනටමත් ගෝලීය පරිසර පද්ධතියට පටවනු ලැබ ඇති බර පෘථිවියට දරා ගත නො හැකි තරම් වැඩි බවයි. ඒ නිසා අප හැම කෙනෙකුට ම ස්වීඩනයේ, කැනඩාවේ සහ එක්සත් ජනපදයේ ජීවත් වන මධ්‍යම පංතිකයෙකු මෙන් ජීවත් වීමට අවශ්‍ය නම් තවත් පෘථිවි හතරක් වත් අවශ්‍ය බව Dougnut Economy කෘතිය ලියූ කේට් රෙවර්ත් පවසයි.

මේ සන්දර්භය යටතේ වර්ධන වේගය පිළිබඳ විවාදය “වර්ධනය වෙමින් නො නැවතී ඉහළට පියාඹමු’ සහ “පියෑඹුවා ඇති. ගොඩ බෑම පිණිස පහත් කිරීම පටන් ගනිමු” යන අන්ත දෙකට ධ්රුවීකරණය වෙමින් තිබේ. මේ අන්ත දෙක නියෝජනය කරන අය අතර ඇති වෙනස බැලූ බැල්මට තාක්ෂණික කරුණුවලට සීමා වී තිබේ. උදාහරණයක් ලෙස ප්‍රමාණවත් තරම් පුනර්ජනනීය බල ශක්තිය යොදා ගැනීමට හැකි වන තරමට සූර්ය බල ශක්තියේ ආයෝජන මිල පහළ බසී විද, චක්‍රීය ආර්ථිකයක් ඇත්ත වසයෙන් ම කොයි තරම් කාර්යක්ෂම වේද සහ ඩිජිටල් ආර්ථිකය, ආර්ථික වර්ධනයට කොයි තරම් දායකත්වයක් ලබා දේවි ද වැනි තාක්ෂණික ප්‍රශ්න ඒ අතර ප්‍රධාන වේ. එහෙත් දේශපාලන තලයේ දී මේ අන්ත දෙක ඊට වඩා දෘෂ්ටිවාදී ස්වරූපයක් ගනී. ඒ අනුව වර්ධන ලෝලීන්ගේ ස්ථාවරය වන්නේ ආර්ථික වර්ධනය යනු තවමත් ප්‍රගතිය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය කොන්දේසියක් වන බවයි. එනිසා වර්ධනය දිගින් දිගටම කළ හැකි දෙයකි යන්න වර්ධන ලෝලීන්ගේ ස්ථාවරය  වන අතර වර්ධන විරෝධීහු වර්ධනය යනු තවදුරටත් පවත්වා ගෙන යා හැකි දෙයක් නො වේ, ඒ නිසා එය ප්‍රගතියට අත්‍යවශ්‍ය කොන්දේසියක් නො විය යුතු ය යන ස්ථාවරය දරයි.

In Defense of Economic Growth කෘතිය ලියූ ආර්ථික විද්‍යාඥ විල්ෆ්‍රඩ් බෙකර්මන් පවසන අන්දමට “ප්‍රතිපත්තිමය අරමුණක් ලෙස වර්ධනය අතහැර දැමීමට සිදුවුණ හොත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ද අතහැර දැමීමට අපට සිදු වනු ඇත. හිතාමතාම වර්ධනය අවහිර කිරීම සමාජ ප්‍රගමනයට අත්‍යවශ්‍ය දේශපාලන සමාජීය පරිවර්තන සිදු කිරීම සම්බන්ධයෙන් නම් ඉතා අහිත කර වනු ඇත”.[6] ‘ආර්ථික වර්ධනය දේශපාලන අවශ්‍යතාවයකි’ යන බෙකර්මන්ගේ අදහස බොහෝ ආර්ථික හා දේශපාලන චින්තකයන්ගේ සුපුරුදු ආස්ථානය බවට පත් ව තිබේ. එම අදහස ම අනුගමනය කරන තවත් ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වන බෙන්ජමින් ෆ්‍රීඩ්මන්ඩ්ට අනුව බහුවිධත්වය ගරු කිරීම, සමාජ සචලතාව (social mobility), සාධාරණත්වය, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට කැපවීම සහ සමාන අවස්ථා විවෘත කර දීම වැනි සාධක ඇති කිරීමට අවශ්‍ය වන්නේ ඉහළ යන වර්ධනයකට වඩා නො නවත්වා පවත්වා ගෙන ගිය හැකි වර්ධනයකි. එනිසා ආර්ථික වර්ධන වේගය පිරිහී යෑම යනු මානව ප්‍රගමනයට සහ සමාජ දේශපාලන ස්ථාවරභාවයට ද හානිදායක විය හැකි ය යන අදහස සමඟ ඔහු ද එකඟ වෙයි. එසේ ‘වර්ධනය යනු දිගින් දිගට ම පවතින දෙයකි’ යන්න වෙනුවෙන් පෙනී සිටින ආර්ථික විද්‍යාඥයින් විසින් හුවා දක්වන තවත් කරුණක් වන්නේ ඩිජිටල් තාක්ෂණයේ දියුණුව සමඟ වැඩි වැඩියෙන්  ස්වයංක්‍රියාකාරි රොබෝ යාන්ත්‍රික විසඳුම් යොදා ගැනීම මත ඇති වන දෙවැනි කාර්මික විප්ලවය නිසා දළ දේශීය නිෂ්පාදනය වැඩි වීමේ නව වර්ධන රැල්ලක් ඇතිවෙන බවයි.

මේ අතර හරිත වර්ධනයක් (green growth) වෙනුවෙන් පෙනී සිටින එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය, ලෝක බැංකුව, ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල සහ යුරෝපා සංගමය වැනි ආයතන දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ ග්‍රහණයෙන් පාරිසරික සංරක්ෂණයට අහිතකර හරිතාගාර වායු ජනනය කරන සාධක ඉවත් කිරීම ගැන කතා කරති. ඉන් ඇත්තට ම අදහස් වන්නේ වර්ධනය පවත්වා ගෙන යන අතර වර්ධනයට අවශ්‍ය සම්පත් භාවිතයේ දී මිරිදිය ජල භාවිතය, රසායනික පොහොර භාවිතය අරපිරිමැස්මකින් හා පරිසර හිතකාමී ව කර ගැනීමට සහ හරිතාගාර වායු විමෝචනය හැකි තරම් අවම කර ගැනීමට වැඩි අවධානයක් යෙදිය යුතු බවයි. මිරිදිය ජලය සහ බල ශක්ති භාවිතය සම්බන්ධයෙන් හරිතප්‍රිය විසඳුම් යොදා ගැනීමට කටයුතු යෙදීම අඩු ආදායම් ලබන රටවලට සැලකිය යුතු ඉදිරි පියවරකි.

එහෙත් තවදුරටත් දරා ගත නො හැකි තරම් සම්පත් ප්‍රමාණයක් වැය කිරීමට පෘථිවියට බල කෙරෙන  අධිපරිභෝජනයක් සහිත  ඉහළ ආදායම් ලබන රටවල් ගෝලීය උණුසුම ඉහළ නැංවීමට දායක වන කාබනික බලශක්ති භාවිතය ඇතුළු අනෙකුත් හේතු මුළුමනින් ම පාහේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන සාධකවලින් ඉවත් කළ යුතු ය. ඇතැම් රටවල මෙය සෙමින් සෙමින් හෝ සිදු වෙමින් තිබෙන බව කේට් රෙවර්ත් පෙන්වා දෙයි. ඇය විසින් උපුටා දක්වනු ලබන සංඛ්‍යා ලේඛනවලට අනුව2000 සහ 2013 අතර ජර්මනියේ දළ දේශීය ආදායම 16%කින් වර්ධනය වූ නමුත් ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑමට තුඩු දෙන දූෂක හරිතාගාර වායුවක් වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචනය 12% කින් අඩු විය.  එමෙන් ම මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ දළ දේශීය ආදායම එම කාලය තුළ 27% කින් වැඩි වූ නමුත් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් විමෝචනය 9% කින් අඩු විය.

මේ දත්ත මඟින් එක්තරා දුරකට පෙන්නුම් කරන්නේ කාර්මිකකරණය නිසා අතීතයේ සිදුවූ පාරිසරික හානියෙන් බැහැර වීමේ හොඳ ප්‍රවණතාවකි. එහෙත් තවමත් අවශ්‍ය කරන තරමට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය ඉහළ නැංවීම පෘථිවි පරිසරයට හානිදායක සාධකවලින් ඉවත් වී ඇතැ’යි සෑහීමකට පත් වීමට නො හැකි ය.

එසේ නම් නිරන්තරයෙන් වැඩි වෙන දළ දේශීය නිෂ්පාදනයක වර්ධනය පෘථිවි සම්පත් හා පරිසර හායන (depreciation) සාධකවලින් මුළුමනින් ම පාහේ ඉවත් කිරීම ඇත්තට ම කළ හැකි දෙයක් ද? හරිත වර්ධනයක හැකියාව වෙනුවෙන් පෙනී සිටින අයගේ මතය අනුව නම් තුන් ආකාරයක විසඳුම් මඟින් එය නියත ලෙස ම ඉටු කළ හැකි ය. ඒ සඳහා පළමුවෙන් ම අවශ්‍ය වන්නේ ඛනිජ තෙල් පදනම් කර ගෙන බලශක්තිය නිපදවීමෙන් සියලු රටවල් හැකි ඉක්මනින් ඉවත් වී සූර්ය බලය, සුළං බලය හා ජල බලය වැනි පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්‍රභව කරා යොමු කිරීම යි. දෙවනුව දැනට ඇති නිෂ්පාදනය කොට පරිභෝජනයෙන් පසු අපද්‍රව්‍ය ලෙස පරිසරයට එක් කරන දූෂණකාරක රේඛීය ආර්ථිකය (linear economy) වෙනුවට පෘථිවි සම්පත්වලට දරා ගත හැකි, අපතේ යැවීම සහ හායනය (depletion) අවම කරන ප්‍රතිචක්‍රීකරණයක් (recycling) මත පදනම් වන චක්‍රීය ආර්ථිකයක් (circular economy) ඇති කර ගැනීමයි. තුන්වෙනුව ද්‍රව්‍යයමය නිෂ්පාදන වෙනුවට බුද්ධිමය නිෂ්පාදන විසින් මෙහෙයවනු ලබන හා පෘථිවියට බරක් නැති ඩිජිටල් නිෂ්පාදන හා සේවා ආර්ථිකයක් (weightless economy) මත පැවතෙන දළ දේශීය නිෂ්පාදනයක වර්ධනයක් කරා යොමු වීමයි.[7]

එහෙත් වැඩිවන වර්ධන වේගයකින් තවත් ඉහළට පියෑඹීම නතර කොට වර්ධන යානය බිමට බෑමට කාලය පැමිණ ඇතැ’යි කියන අයගේ අදහස වන්නේ හරිත හිතකර එළඹුමක් අනුගමනය කිරීමෙන් වුවද වර්ධනයේ අනිසි විපාක අවම කර ගැනීමට ඉහළ ආදායම් ලබන රටවලට දැන් හැකියාවක් නැති බව යි. මෙය තේරුම් ගැනීමට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය ගැන කලක් තිස්සේ පැවති උපකල්පන විමසා බැලිය යුතු ය.

ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ ආර්ථිකය වර්ධනය වීමට තුඩු දුන් හේතු විමසීම සඳහා අඩසිය වසක ආර්ථික දත්ත භාවිත කරමින් 1950ස් ගණන්වල දී රොබර්ට් සොලොව් විසින් විමර්ශනයක් සිදු කරන ලදී. එයට අනුව ආර්ථික වර්ධනය නිරූපණය කිරීමේ දී වර්ධනයට තුඩු දෙන ප්‍රාග්ධන වැය කිරීම් අනුව ශ්‍රමිකයන් සඳහා වියදම් කිරීමට සිදු වන ඒක පුද්ගල වැය ප්‍රමාණය 13%ක් බව සොයා ගැණිනි. ඒ අනුව  ඉතිරි 87%ම වැය වන්නේ ආර්ථික වර්ධනය ඉහළ දැමීමට අවශ්‍ය දියුණු තාක්ෂණය යොදා ගැනීමේ සංක්‍රමණික කටයුතු සඳහා යැයි උපකල්පනය කිරීමට සොලොව්ට සිදුවිය.[8] රොබට් සොලොව්ගේ සමකාලීනයෙකු වූ මෝසස් ඇබ්‍රොමොවිට්ස් මේ සා විශාල ප්‍රතිශතයක් තාක්ෂණ සංක්‍රමණයේ  වැය ලෙස සැලකීම විවේචනය කළේ ය. රොබට් සොලොව් යොදා ගත් දත්ත හා උපකල්පනවලින් ඇත්ත වසයෙන් ම පෙන්නුම් කරන්නේ ආර්ථික වර්ධනයට හේතු වන ඇත්ත කරුණු ගැන අපේ ඇති නො දැනුවත්කම හැර  වෙන කිසිවක් නො වන බව ඇබ්‍රොමොවිට්ස්ගේ මතය විය.

එතැන් සිට බොහෝ ආර්ථික විද්‍යාඥයෝ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයට තුඩු දෙන ඇත්ත හේතු සොයා ගැනීමට උත්සුක විය. කේට් රේවර්ත් අදහස් කරන පරිදි පාරිසරික ආර්ථික විද්‍යාඥයෙක් වන බෙන්ජමින් වෝර් භෞතික විද්‍යාඥයෙකු වන රොබර්ට් අයර්ස් සමඟ එක් ව ආර්ථික වර්ධනය සම්බන්ධ 2009 දී ඉදිරිපත් කළ නව මොඩලය අලුත් පර්යාලෝකයකින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන සාධක විමසිල්ලට ලක් කළ ආකාරය සලකා බැලීම මෙහි දී වැදගත් ය.  වර්ධනය පිළිබඳ සිය  මොඩලය ඉදිරිපත් කරමින් ඔවුහු එතෙක් සාම්ප්‍රදායික ව පිළිගැනුණු ප්‍රධාන නිෂ්පාදන සාධක වන ශ්‍රමය සහ ප්‍රාග්ධනය යන ද්විත්වයට තුන්වැනි ප්‍රධාන සාධකය ලෙස ‘බලශක්ති උපයෝගීතාව’ ද එක් කළහ. ‘බලශක්ති උපයෝගීතාව’ (exergy) යන්නෙන් මෙහි දී අදහස් වන්නේ අපතේ යැවීමකින් තොර ව ප්‍රයෝජනවත් කටයුත්තක් සඳහා උපයෝගි කර ගත හැකි බලශක්ති ප්‍රමාණයයි. මේ අන්දමින් ශ්‍රමය, ප්‍රාග්ධනය හා බලශක්ති උපයෝගිතාව යන  සාධක ත්‍රිත්වය ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය, බ්‍රිතාන්‍යය,ජපානය සහ ඔස්ට්‍රියාව යන රටවල විසිවැනි සියවසේ ඇති වූ වර්ධනය සම්බන්ධයෙන් ආදේශ කොට බැලූ විට වැටහී ගියේ බලශක්තිය කොයි තරම් කාර්යක්ෂමතාවකින් නිෂ්පාදන කටයුතු සඳහා යොදා ගත්තේ ද යන්න එම රටවල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයට තීරණාත්මක ව හේතු වුණ බව යි. කොටින් ම ඉන් කියවෙන්නේ බලශක්ති කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ යෑම ආර්ථික වර්ධනයේ ගාමක බලවේගය බව යි.

මේ අනුව පසුගිය ශත වර්ෂ දෙක තුළ ඉහළ ආදායම් සහිත රටවල ඇති වූ ඉමහත් ආර්ථික වර්ධනයට වැඩියෙන් ම දායක වුණේ  ලාභයට සපයා ගත හැකි වූ ඛනිජ තෙල් බව පැහැදිලි ය. එක ඛනිජ තෙල් ගැලුමක අඩංගු බලශක්ති ප්‍රමාණය දින 47ක මිනිස් ශ්‍රමයට සමාන වන බව ගණන් බලා තිබේ. මේ අනුව එක දිනක් තුළ ගෝලීය වසයෙන් නිපදවන ඛනිජ තෙල් ප්‍රමාණය අදෘශ්‍යමාන වහලුන් බිලියන ගණනාවක් එක දිනක් තුළ ලබා දෙන ශ්‍රමය හා සමාන ය. එය එසේ නම් නුදුරු අනාගතයේ ඇති වෙන පශ්චාත් ඛනිජ තෙල් යුගයක දී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය කෙබඳු ස්වරූපයක් ගනු ලබයි ද? අයර්ස් සහ වොර් අනතුරු අඟවන අන්දමට “ එවිට ආර්ථික වර්ධනය මන්දගාමී විම පමණක් නො ව සෘණ අගයකින් යුක්ත වීම ද අප බලාපොරොත්තු විය යුතු ය. කොටින් කියතොත් අනාගතය සම්බන්ධයෙන් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය සහතික කළ නො හැකි වනවා පමණක් නො ව ඉදිරි දශක කිහිපය තුළ දී වර්ධනය සම්පූර්ණයෙන්ම නතර වීමට ද ඉඩ තිබේ.” [9]

මේ සම්බන්ධයෙන් විකල්පයක් ලෙස පුනර්ජනනීය බලශක්තියට කළ හැකි වන්නේ කුමක් ද? පුනර්ජනනීය බලශක්තියේ මිල ශීඝ්‍රයෙන් පහළ යන නමුත් ඛනිජ තෙල් බලශක්තිය වෙනුවට අවශ්‍ය තරමට සූර්ය බල, සුළං බල හා ජල විදුලි බලශක්ති ප්‍රභව ආදේශ කිරීම තරමක් කල් ගත වන කටයුත්තකි. කාබන් විමෝචනය අඩු කර ගැනීමට ඉක්මනින් ම ඛනිජ තෙල් භාවිතයෙන් ඉවත් වීමට සිදු වුව හොත් ආර්ථිකය ඉල්ලා සිටින බලශක්ති ප්‍රමාණය සපුරා ලිය හැකි තරම් වේගයකින් පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සැපයීමට නො හැකි වනු ඇතැ’යි වර්ධන යානය බිමට බෑමට දැන් කල් පැමිණ ඇතැ’යි කියන අය තර්ක කරති. වර්ධන වේගය නො කඩවා ඉහළ යැවීම පිණිස දැරීමට සිදු වන මිල නො තකා වර්ධන ලෝලී වීම නැවත හිතා බැලිය යුතු කාලය පැමිණ ඇතැ’යි පවසන ඇමෙරිකානු බලශක්ති ආර්ථික විද්‍යාඥයෙකු වන ඩේවිඩ් මර්පි සඳහන් කරන අන්දමට “ඉදිරි අවුරුදු 100 තුළ ආර්ථික වර්ධන වේගය කිසි සේත් ම පසුගිය අවුරුදු 100 තුළ සිදුවූ ආර්ථික වර්ධන වේගය වැනි ම වෙතැ’යි නො සිතිය යුතු ය.”[10]

නව ඩිජිටල් තාක්ෂණය මඟින් බිහි කරන දෙවැනි කාර්මික විප්ලවය නිසා වර්තමානයේ වැඩි වසයෙන් ද්‍රව්‍යයමය දේවල් මත රඳා ඇති ආර්ථිකය ද්‍රව්‍යයමය දේවල් අඩුවෙන් භාවිත කරන වඩා සැහැල්ලු ආර්ථිකයක් බවට පත් වනු ඇතැ’යි යන බලාපොරොත්තුව සම්බන්ධයෙන් ද වර්ධන විරෝධීන් දක්වන්නේ සංශයවාදී ආකල්පයකි. ඩිජිටල් විප්ලවය සිදු වන්නේ ද්‍රව්‍යයමය උපාංග  සහ බහුල බලශක්ති භාවිතයක් ඇති යටිතල පහසුකම් මත බව පෙන්වා දෙන ඔවුහු මෘදුකාංග, සංගීතය, අධ්‍යාපනය, වින්දනය සහ වෙළඳාම දැනටමත් ආර්ථිකය තුළ  මංගත (Online) නිෂ්පාදන සහ සේවා වසයෙන් පවතින බව පෙන්වා දෙති.  ඒ අනුව ද්‍රව්‍යයමය දේවල් මත රඳා නො පවතින ආර්ථිකයක් ගැන බලාපොරොත්තු තැබීම සැක සහිත කටයුත්තක් බව ද ඔවුහු පවසති.

පරිසර සංරක්ෂණවාදීන්ට හා වර්ධන විරෝධීන්ට කෙසේ වෙතත් සාම්ප්‍රදායික දේශපාලනඥයින්ට නම් ආර්ථික වර්ධන වේගය ඉහළ දැමීම නැතිව ම බැරි දේශපාලන අවශ්‍යතාවයකි. එයට අවම වසයෙන් හේතු දෙකක් තිබේ. ඉන් පළමුවැන්න ආර්ථික වර්ධන වේගය වැඩි වීම යනු බදු වැඩි කිරීමකින් තොර ව රාජ්‍ය ආදායම වැඩි කර ගැනීමේ ක්‍රමයක් බවට දේශපාලනඥයන් අතර ඇති පිළිගැනීම යි. දෙවැන්න වර්ධන වේගය අඩු වීම රැකියා වියුක්තිය වැඩි වීමට හේතු වනු ඇතැ’යි යන බිය යි. 

පොදු යහපත සඳහා අවශ්‍ය වන ආයෝජන කිරීමට ආණ්ඩුවලට බදු අය කිරීමෙන් පොදු අරමුදලට එකතු වන ආදායම අත්‍යවශ්‍ය වේ. ලංකාව වැනි රටවල බදු ආදායමෙන් වැඩි කොටසක් ලැබෙන්නේ පරිභෝජන භාණ්ඩවලට අය කරන වැට් බදු වැනි වක්‍ර බදුවලිනි. ආර්ථික වර්ධනය ඉහළ යන විට පරිභෝජනය ද ඉහළ යතැ’යි විශ්වාස කෙරේ. ඒ අනුව පරිභෝජන භාණ්ඩ සඳහා අය කරන බදු ආදායම ද  ඉහළ යන බව සැලකේ. ඒ නිසා ආණ්ඩුවල අපේක්ෂාව වන්නේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය හරහා පුළුල් වන පරිභෝජනය අනුව සෘජු බදු වැඩි කිරීමකින් තොර ව ම කලින්ට වඩා වැඩි බදු ආදායමක් ලබා ගැනීම යි. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයට මේ සා ඇබ්බැහි වී ඇති දේශපාලකයන් වර්ධනයක් නැති හෝ අඩු වර්ධනයක් ඇති ආර්ථිකයක් ගැන කැප වෙතැ’යි සිතන්නේ කෙසේ ද?

මේ සඳහා අපට ප්‍රවර්ධනය කළ හැකි එක පිළිවෙතක් වන්නේ ස්කැන්ඩිනේවියානු රටවල   මෙන් හැම කෙනෙකුට ම ගුණාත්මක පොදු සේවාවක් ලබා දීමට රජයට හැකි වන ලෙස ආදායම් බදු වැඩි කිරීමට මහජන කැමැත්ත ලබා ගැනීම යි. ඒ අනුව බදු ආදායම්වල ඇත්ත අරමුණ ගුණාත්මක සේවා සැපයීම මඟින් ඉහළ ජීවන තත්වයක් පවත්වා ගැනීමට හැකි වීම බව පෙණී යන ලෙස බදු ප්‍රතිපත්තිය පැහැදිලි ව යළි  රාමු ගත කළ යුතු වේ. ආර්ථික විද්‍යාඥ කේට් රේවර්ත් යෝජනා කරන පරිදි මෙහි දී බදු කතිකාව කේන්ද්‍ර කර ගත යුත්තේ “බදු සහන” යන සංකල්පය මත නො ව “බදු සාධාරණය” යන සංකල්පය මත යි. එමඟින් යථා ලෙසම අදහස් වන්නේ  ගුණාත්මක පාසල් සහ අධ්‍යාපන ආයතන, කාර්යක්ෂම සහ සැප පහසු පොදු ප්‍රවාහන සේවා, නවීන සෞඛ්‍ය හා සනීපාරක්ෂක සේවා, සැමට විශ්‍රාම වැටුප් හා සාර්වත්‍රික මූලික ආදායමක් සහතික කරන අසමානතා අවම කාරුණික සජ්ජන සමාජයක් ගොඩ නැගීම පිණිස උපයන හා උරුම වන ආදායම් අනුපාතය ප්‍රමුඛ කොට සාධාරණ ආදායම් බදු ක්‍රමයක් පවත්වා ගැනීම යි.  

දෙවනු ව බදු ක්‍රමවල ඇති දුර්වලකම්වලින් රිංගා යෑමට ධන කුවේරයන්ට ඉඩ තැබීම නිසා ඇති වෙන අසාධාරණය නිමාවට පත් කළ යුතු ය. මෙයට ‘අක් වෙරළ රහස්‍ය ගිණුම්’ (Off shore Accounts) පවත්වා ගෙන යෑම, ලාභය වෙනත් තැන්වලට මාරු කර සැඟවීම සහ ලොව මුල් පෙළේ පොහොසතුන්ට, ඇමසන් සහ ඇපල් වැනි දැවැන්ත කෝපරේට් සමාගම්වලට තම ව්‍යාපාර ඇති රටවලට අල්ප බද්දක් ගෙවීමට ඉඩ දෙන විශේෂ බදු සහන නතර කිරීම ද අයත් විය යුතු ය. ධන කුවේරයන් විසින් අක් වෙරළ ගිණුම්වල සඟවා ඇති ඩොලර් ට්‍රිලියන 18.5ක් පමණ මුදල් සඳහා වාර්ෂික ව ඩොලර් බිලියන 156ක් බදු වසයෙන් අය විය යුතු බව ගණනය කර තිබේ.[11] ඒ හැර බහු ජාතික සමාගම් ද වසරක් පාසා ඩොලර් බිලියන 660 කට කිට්ටු මුදලක් ආදායම් බදු ප්‍රතිශතය බිංදුවට පමණ බස්සවා ඇති නෙදර්ලන්තය, අයර්ලන්තය, බර්මුඩා සහ ලක්සෙම්බර්ග් වැනි රටවලට යවා බදු ගෙවීමෙන් මග හැර ඇති බව ද වාර්තා වේ.[12] බදු සාධාරණත්වය පිළිබඳ ගෝලීය සංධානය (The Global Alliance for Tax Justice) බදු ගෙවීම පැහැර හැරීම පිළිබඳ ව සොයා බලමින් කෝපරේට් සමාගම්වල පාරදෘශ්‍ය භාවය සහ වග වීම, සාධාරණ ජාත්‍යන්තර බදු රෙගුලාසි හා ප්‍රගතිගාමී ජාතික බදු ප්‍රතිපත්තිවල අවශ්‍යතාව වෙනුවෙන් පෙනී සිටිමින් මේ බදු මග හැරීම ගැන වැදගත් තොරතුරු එකතු කර තිබේ.[13] එහෙත් මේ කටයුත්ත සාර්ථක ව ඉටු කර ගැනීමට නම් ජාත්‍යන්තර  ගිවිසුම් මෙන් ම ඒවා බලාත්මක කිරීම පිණිස උචිත අන්තර්ජාතික සංවිධානවලට බලය පැවරිය යුතු ය. අප අදහස් කරන පරිදි සැමට සාර්වත්‍රික මූලික ආදායමක් (Universal Basic Income) සහතික කිරීම වැනි කටයුතු ඉටු කිරීමට බොහෝ විට හැකි වන්නේ ඒ සඳහා ගෝලීය බදු ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීමෙනි.

තෙවනුව, බදු අය කිරීමේ පදනම වෙනස්  කිරීම ද ඉතා වැදගත් ය. දැන් ඇති අයබදු ක්‍රමය අනුව බොහෝ විට සිදු වන්නේ පුද්ගලයන් සහ සමාගම්වල වාර්ෂික ආදායම මත බදු ගණනය කිරීම යි.  ආදායම මත බදු ගණනය කරන ක්‍රමය වෙනුවට සමුච්චිත වූ ධනය හෙවත් දේපළ සහ මූල්‍ය වත්කම් ඇතුළු රැස්කරගත් ධනය මත බදු අය කිරීමට වැඩි ප්‍රමුඛත්වයක් දිය හැකි ය. වැඩිවන නිෂ්පාදනය හා පරිභෝජනය මත වැඩි බදු ආදායමක් ලැබෙතැ’යි බලාපොරොත්තුවෙන් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය වාර්ෂික ව වැඩි කර ගැනීමේ අවශ්‍යතාව එවිට උද්ගත නො වේ. කෙසේ වෙතත් මෙවැනි ප්‍රගතිගාමී බදු සංශෝධන අධික දේපළ හා මූල්‍ය වත්කම් හිමි ධන කුවේරයන්ගේ සහ කෝපරේට් සමාගම්වල විරෝධයට හේතු වනු නිසැක ය. එවැනි විරෝධතා  සුපුරුදු පරිදි පොදු සේවාවල අකාර්යක්ෂමතාව සහ දූෂණය වෙනුවෙන් තව තවත් මුදල් ආයෝජනය කිරීමේ වැරැද්ද පිළිබඳ මැසිවිලි ලෙස නැවත නැවතත් අපට අසන්ට ලැබෙනු ඇත. එහෙත් ඉන් ගම්‍ය වන්නේ ආණ්ඩුවල වග වීම සහතික කළ හැකි ප්‍රබල සහභාගී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් බිහි කිරීමේ ඇත්ත අවශ්‍යතාවයි. ආණ්ඩුවල වග වීම සහතික කර ගැනීම සඳහා කැප වෙන ප්‍රබල හා ක්‍රියාකාරී  සිවිල් සමාජ ව්‍යාපාරයක වැදගත්කම ද ඒ සමඟ ඉස්මතු වනු ඇත. බදු ක්‍රමයේ පදනම මෙසේ තීරණාත්මක ව වෙනස් කිරීමේ අවශ්‍යතාව තවදුරටත් පැහැදිලි කරන ආර්ථික විද්‍යාඥ තෝමස් පිකෙටිගේ අදහස් ගැන 25වැනි පරිච්ඡේදයේ දී අපි වඩාත් සවිස්තර ව සාකච්ඡා කරමු.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය අඩු වීම රැකියා වියුක්තිය වැඩි වීමට හේතුවන බවට දේශපාලනඥයන් අතර ඇති මතය ද විමසිල්ලට ලක් කිරීම වැදගත් ය. මනුෂ්‍යයන් වනාහි විචක්ෂණ සත්ව විශේෂයකි. අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් වැඩ කරන ආකාරය වෙනස් කර ගැනීමෙන් ඵලදායකත්වය වඩා ඉහළ නැංවීමට ඔවුන්ට හැකි ය. හෙන්රි ෆෝඩ් සිය මෝටර් රථ නිෂ්පාදන ක්‍රමයට ඇසම්බ්ලි ලයින් හෙවත් ‘ඇමුණුම් පේළි ක්‍රමය’ හඳුන්වා දුන් පසු ඔහුගේ මෝටර් රථ නිපදවීමේ හැකියාව පස් ගුණයකින් ඉහළ ගියේ ය. හෙන්රි ෆෝඩ්ගේ  T වර්ගයේ මෝටර් රථ සඳහා නිතිපතා වැඩි වෙන ඉල්ලුම නො වන්නට ඔහුට වඩා කුඩා  සේවක පිරිසකින් තම සැපයීම ඉටු කර ගන්නට බෙහෙවින් ඉඩ තිබුණි.  පුළුල් වන ආර්ථිකයක නම් එක ව්‍යාපාරයකින් අස් කරනු ලැබූ සේවකයන්ට තවත් ව්‍යාපාරයක රැකියා සොයා ගැනීම අපහසු නැත. එහෙත් ඉල්ලුමට සරිලන ලෙස නිෂ්පාදනය පුළුල් නො වන විට රැකියා වියුක්තිය ද වැඩි විය හැකි ය. ඉතිහාසය විසින් පෙන්නුම් කරන ලද පරිදි රැකියා වියුක්තිය වැඩි වීම නිසා ඇතිවෙන අතිථිභීතිකාව (xenophobia) හෙවත් අන්‍යයන් නො රිස්සීම ප්‍රකෝපකාරී අන්‍යන්‍යතා දේශපාලනයේ (identity politics) සිට ප්‍රචණ්ඩ පැසිස්ට්වාදය දක්වා සමාජ විරෝධී ප්‍රවණතා බිහි වීමට ද තුඩු දිය හැකි ය. එක්දහස්  නවසිය තිස් ගණන්වල ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය ප්‍රමුඛ බටහිර ලෝකයේ ඇති වූ මහා ආර්ථික අවපාතය හමුවේ පෝලිම් ගැසුණු රැකියා වියුක්තියකින් පිළිබඳ ගැටලුව විසඳීමට නම් දළ දේශීය නිෂ්පාදනයේ සැලකිය යුතු වර්ධනයක් අත්‍යවශ්‍ය බව එකල ජෝන් මේනාඩ් කේන්ස් පැවසුවේ එබැවිනි.

එහෙත් හෙන්රි ෆෝඩ් හඳුන්වා දුන් ඇමුණුම් පේළි ක්‍රමයට අනුව වැඩ සංවිධානය කිරීම දැන් සිදු වන්නේ එකල මෙන් මිනිස් ශ්‍රමය යොදා ගැනීමෙන් නො ව වැඩි වැඩියෙන් ස්වයංක්‍රියාකාරි (automation) යන්ත්‍ර සූත්‍ර යොදා ගැනීමෙනි. ඒ අනුව නිෂ්පාදනය වැඩි වෙන පමණට මිනිස් ශ්‍රමයට ඇති ඉල්ලුම ද එකල මෙන් ම අද ද වැඩි වෙනු ඇතැ’යි සිතීම වැරදිය. ඒ නිසා ස්වයංක්‍රීයකරණය නිසා ඇතිවිය හැකි රැකියා වියුක්තිය සමනය කිරීමට දළ දේශීය ආදායමේ වර්ධන වේගය වැඩි වීම පිළිතුරකැ’යි කීම තවදුරටත් වලංගු නො වේ. එබැවින් ඒ සඳහා අප 26 වැනි පරිච්ඡේදයේ දී සවිස්තරව සාකච්ඡා කරන ‘සැමට සාර්වත්‍රික මූලික ආදායම’ (Universal Basic Income) සහතික කිරීම සහ ‘වැඩ සතිය කෙටි කිරීම’ වැනි විසඳුම් කරා යොමු විය යුතු ය.

දේශපාලනය සහ ආර්ථිකය යන ක්ෂේත්‍ර දෙක ම එකිනෙක විසින් පෝෂණය හෝ මන්දපෝෂණය කරන බව අපි දනිමු. මේ ක්ෂේත්‍ර දෙක ම සම්බන්ධ කෙරෙන මැදිහත් වීම් පදනම් කර ගෙන ඇත්තේ දේශපාලනය හා ආර්ථිකය යනු ජාතික රාජ්‍යයන් විසින් තම තම හැකියා අනුව විසඳුම් සොයා ගත යුතු ප්‍රශ්න වසයෙනි.  ඒ සම්බන්ධ කෙරෙන අන්තර්ජාතික කටයුතු ද සංකල්ප ගත වන්නේ ජාතික රාජ්‍ය අතර සිදු වන ගනු දෙනු වසයෙනි.

ඇතැම් රටවල් සිය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධන වේගය වැඩි කිරීම ගැන උත්සුක වන්නේ ගෝලීය ආර්ථික බලයේ තීරණාත්මක හිමිකරුවන් වීමේ බලාපොරොත්තුවෙනි. එනිසා ගෝලීය වේදිකාවේ ප්‍රධාන භූමිකාවලින් විසි වී නො යෑමට නම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ අඛණ්ඩ වර්ධනය අත්‍යවශ්‍ය කොන්දේසියකැ’යි ඒ රටවල් අදහති.  එහෙත් මෙහි විරුද්ධාභාසය (paradox) වන්නේ සංහතියක් ලෙස මනුෂ්‍යයන්ට නුදුරු කාලයේ මුහුණ දීමට සිදු වන ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම ඇතුළු තීරණාත්මක ප්‍රශ්න තවදුරටත් ජාතික රාජ්‍ය මට්ටමෙන් පමණක් විසඳා ගත හැකි ඒවා නො වීමයි. එපමණක් නො ව ආදායම් විෂමතාව අවම කොට සැමට සාර්වත්‍රික මූලික ආදායමක් සහතික කිරීම පිණිසත්, වත්කම් ප්‍රමුඛ කොට බදු ක්‍රමය සංශෝධනය කිරීමටත් බදු සාධාරණත්වය තහවුරු කිරීම සඳහාත් අක් වෙරළ ගිණුම්වල මුදල් සැඟවීම හා මුදල් විශුද්ධිකරණය වැනි කටයුතු වැළැක්වීම සඳහාත් අපට අද අන් කවර කලකටත් වඩා ජාතික රාජ්‍යයේ ඊනියා ස්වෛරිත්වය ඉක්මවා ගොස්  කලාපීය හා ජාත්‍යන්තර වසයෙන් සංවිධානගත වීමට සිදු ව තිබේ.

වර්ධනයට ඇති ඇබ්බැහිකමින් අත් මිදීමට නම් වර්ධන වේගය වෙනුවට  සාර්ථකත්වය පිළිබඳ විකල්ප දර්ශක අපට යොදා ගත හැකි බව කේට් රේවර්ත් පෙන්වා දෙයි. සාර්ථක ආර්ථිකයක් යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විෂමතා අඩු සමබර දියුණුවක් සලසන ආර්ථිකයක් නම් එම සාර්ථකත්වය මුදල්වල ප්‍රතිශතයක් ලෙස නො ව සමස්ත ජීවන ක්‍රමය මඟින් පිළිබිඹු වන මානව සමෘද්ධිය පිළිබඳ දර්ශක මඟින් නිරූපණය විය යුතු ය. දැනට මත් ඇති ඇතැම් ප්‍රකට දර්ශක මේ ගුණයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි. ඒ අතර රටක ජනතාවගේ  සෞඛ්‍යාරක්ෂාව, අධ්‍යාපනය හා ආදායම පදනම් කොට 1990 දී හඳුන්වා දුන් එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව සංවර්ධන දර්ශකය හෙවත් Human Development Index ප්‍රකට ය. ඒ හැර Happy Planet Index[14], the Inclusive Wealth Index, and the Social Progress Index වැනි වෙනත් දර්ශක  ද වෙයි.

තවත් උපායමාර්ගික වැදගත්කමක් ඇති කටයුත්තක් වසයෙන් සැලකිය හැක්කේ ජාතික රාජ්‍ය අතර ඇති තරඟය ඉක්මවා යමින් පුරවැසියන් අතර සහභාගිත්ව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා කලාපීය හා ගෝලීය වසයෙන් අන්තර්ජාතික සහයෝගිතාව ගොඩ නගන මහා නගර ජාලයක් බිහි  කිරීම යි. එම ජාලය තුළ දූෂණ කාරක ආර්ථික වර්ධනයේ දුර්විපාක අවම කරන නිෂ්පාදන හා පරිභෝජන සංස්කෘතියක් ප්‍රවර්ධනය කිරීම පිණිස විසඳුම් සහ තාක්ෂණික දැනුම සෘජු ව ම බෙදා හදා ගත හැකි වේ. ගෝලීය උණුසුම වැඩි වීම වැනි ගැටලු ආමන්ත්‍රණය කිරීමට දැනට පිහිටුවා ගෙන ඇති C40 නමින් හැඳින්වෙන මෙගා නගර ජාලය වඩා දේශපාලනික මෙහෙවරක් සහිතව ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමෙන් මේ කටයුත්ත ඉටු කළ හැකිදැ’යි සොයා බැලිය හැකි ය.[15]  ලොව පුරා ඇති මෙගා නගර 80 කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් C40 නගර ජාලයට අයත් වේ. එම නගර 80 ජනගහනය මිලියන 550 ක් වන අතර දළ ගෝලීය නිෂ්පාදිතයෙන් 25% ක ආර්ථික අගයක් එම නගර එකතුවෙන් ජනනය වේ. උචිත දේශපාලනික දැක්මක් ඇත්නම් මෙම අන්තර්ජාතික නගර ජාලය ජාතික රාජ්‍ය ඉක්මවා යන ගෝලීය මට්ටමේ පුරවැසි ව්‍යාපාරයක කොඳු නාරටිය බවට පරිවර්තනය කිරීමට හැකි ය. අනුක්‍රමයෙන්  ලෝක ජනතාවගෙන් වැඩි කොටසකට නගරවල ජීවත් වීමට සිදු වන බැවින් ජාතික රාජ්‍ය ව්‍යුහයට ඉහළින් තැබිය හැකි ක්‍රියාකාරී අන්තර්ජාතික නගර ජාලයක් මඟින් සංවර්ධනයේ දේශපාලනය පරිසර හා මානව හිතවාදී ලෙස ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමට කටයුතු කළ හැකි ය.

අවසාන වසයෙන් කල්පනා කළ යුතු වන්නේ සමාජීය වසයෙන් අප හැම දෙනෙක් ම වාගේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනය නිසා මේ තරම් ආවේශ වී ඇත්තේ ඇයි ද යන්නයි. සමාජය තුළ පවතින විවිධ විෂමතා නිසා ඇතිවෙන ආතතිය සහ පරිභෝජන සංස්කෘතිය විසින් අප මෙහෙයවනු ලැබීම ඊට මූලික වසයෙන් හේතු විය හැකි බව කේට් රෙවර්ත් සඳහන් කරයි.