පුරාණ ඉන්දීය ඉතිහාසය පිළිබඳ ලොව විශිෂ්ටතම සහ ප්‍රමුඛතම ඉතිහාසඥවරියක වන සම්මානිත මහාචාර්ය රොමිලා තාපර් (Romila Thapar), නවදිල්ලියේ ජවහර්ලාල් නේරු විශ්වවිද්‍යාලයේ (JNU) දශක ගණනාවක් පුරා ශාස්ත්‍රීය මෙහෙවරක නිරත වූ විද්වතියකි. 1960 දශකයේ සිට ඉන්දීය ඉතිහාස අධ්‍යයනය හුදු රාජාවලි හා දින වකවානු පෙළගැස්වීමෙන් මුදාගෙන, එය සමාජ, ආර්ථික සහ සංස්කෘතික ක්‍රියාවලීන් විශ්ලේෂණය කරන නූතන සමාජ විද්‍යාවක් (Social Science) බවට පත් කිරීමේ පුරෝගාමී කාර්යභාරය ඉටු කළ පරපුරට ඇය අයත් වේ.
අභාවප්‍රාප්ත වාමාංශික දේශපාලන නායක සීතාරාම් යෙචූරි (Sitaram Yechury) අනුස්මරණ භාරය වෙනුවෙන් පවත්වන ලද මෙම විශේෂ දේශනයේදී, මහාචාර්ය තාපර් සිය අවධානය යොමු කරන්නේ “ඉතිහාස ලේඛනවේදය සහ මුල්කාලීන ඉන්දීය ඉතිහාසයට එහි ඇති අදාළත්වය” (Historiography and its relevance to early history) යන තේමාව වෙතයි. ඇයගේ මෙම දේශනයේ මූලික අරමුණ වන්නේ, වර්තමානයේ ඉන්දියාව තුළ ‘හින්දුත්ව’ (Hindutva) දේශපාලන දෘෂ්ටිවාදය විසින් සමාජ මාධ්‍ය, පාසල් පෙළපොත් සහ නිල අධ්‍යාපන විෂයමාලා හරහා ප්‍රචලිත කරන සාවද්‍ය “ජනප්‍රිය ඉතිහාසය” (Pop history) විද්‍යාත්මක හා ඓතිහාසික ක්‍රමවේදයන් ඔස්සේ විසංයෝජනය කිරීමයි. ඊට අමතරව, හින්දුත්වවාදීන් “ඉතිහාසය යටත්විජිතකරණයෙන් මුදාගැනීම” (Decolonizing history) ගැන උදම් ඇනුවද, ඔවුන්ගේම ඉතිහාස දැක්ම මුළුමනින්ම පාහේ 19 වන සියවසේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත නිලධාරීන් විසින් ගොඩනැගූ දෝෂසහගත න්‍යායන් මත පදනම් වී ඇති ආකාරය හෙළිදරව් කිරීමද ඇයගේ ප්‍රධාන අභිප්‍රායයි.
මහාචාර්ය තාපර් සිය දේශනය තුළ ඉදිරිපත් කරන ප්‍රධානතම ශාස්ත්‍රීය පැහැදිලි කිරීම් සහ තර්ක පහත පරිදි පෙළගැස්විය හැකිය.
1. ඓතිහාසික ක්‍රමවේදය සහ ‘ජනප්‍රිය ඉතිහාසය’ (Pop History) අතර ගැටුම විසිවන සියවසේ මැද භාගයේ සිට ඉතිහාසය හැදෑරීම යනු “කුමක්, කොතැනදී, කවදා සිදුවීද?” යන සරල ප්‍රශ්නවලින් ඔබ්බට ගොස් “එය සිදුවූයේ ඇයි සහ කෙසේද? එහි ප්‍රතිඵල මොනවාද?” යන්න විමසන විද්‍යාත්මක විෂය පථයකි. ස්වාභාවික විද්‍යාවන්ට මෙන්ම ඉතිහාසයටද නිශ්චිත ක්‍රමවේදයක් (Historical method) ඇත.
- මූලාශ්‍ර විශ්ලේෂණය: ඉතිහාසඥයෙකු පුරාවිද්‍යාත්මක, සාහිත්‍යමය සහ අභිලේඛන මූලාශ්‍ර අන්ධව පිළිගන්නේ නැත. එම මූලාශ්‍ර රචනා කළේ කවුරුන්ද, ඔවුන්ගේ සමාජ පසුබිම කුමක්ද සහ ඔවුන්ට තිබූ දේශපාලන හෝ ආගමික න්‍යාය පත්‍රය කුමක්ද යන්න විමසා බැලීම ‘ඉතිහාස ලේඛනවේදයේ’ (Historiography) මූලික කාර්යයයි.
- බහුවිධ විෂයයන්ගේ දායකත්වය (Interdisciplinary Approach): අද වන විට ඉතිහාසය මානව ශාස්ත්‍ර විෂයයක සිට සමාජ විද්‍යාවක් දක්වා වර්ධනය වී තිබේ. නිදසුනක් ලෙස, වෛදික යුගය හැදෑරීමේදී හුදෙක් වෛදික පාඨ ග්‍රන්ථවලට පමණක් සීමා නොවී, ද්‍රව්‍යමය සංස්කෘතිය හඳුනාගැනීමට පුරාවිද්‍යාවත් (Archaeology), භාෂා පරිණාමය තේරුම් ගැනීමට වාග්විද්‍යාවත් (Linguistics), ජන කණ්ඩායම්වල සම්භවය හා මිශ්‍රවීම් හඳුනාගැනීමට ජාන විද්‍යාවත් (Genetics) භාවිත කෙරේ.
- සාක්ෂි රහිත මතවාද: වෘත්තීය ඉතිහාසඥයෙකු සහ ව්‍යාජ ඉතිහාස රචකයෙකු අතර වෙනස රඳා පවතින්නේ තහවුරු කරන ලද විශ්වසනීය සාක්ෂි සහ හේතුවාදී විශ්ලේෂණය මතයි. සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ ප්‍රචාරය වන තහවුරු නොකළ ‘ජනප්‍රිය ඉතිහාසය’ (Pop history) හුදෙක් පෞද්ගලික මතවාද පමණක් වන අතර, ඒවා රාජ්‍ය අනුග්‍රහයෙන් පාසල් පෙළපොත්වලට ඇතුළත් කරන විට ඒවායේ වලංගුභාවය ප්‍රශ්න කිරීම වෘත්තීය ඉතිහාසඥයන්ගේ වගකීමක් බව තාපර් අවධාරණය කරයි.
2. හින්දුත්ව ඉතිහාස ප්‍රබන්ධයේ ස්වභාවය සහ ‘මාක්ස්වාදී’ ලේබලය හින්දුත්ව දෘෂ්ටිවාදය විසින් ඉතිහාසය භාවිත කරන්නේ අතීතය තේරුම් ගැනීමට නොව, වර්තමානයේ “හින්දු රාෂ්ට්‍රයක්” (Hindu Rashtra – හින්දු රාජ්‍යයක්) ගොඩනැගීමේ දේශපාලන ව්‍යාපෘතිය සාධාරණීකරණය කිරීමටයි.
- ඒකමානීය අතීත කතාව: හින්දුත්ව කියවීමට අනුව, ඉන්දීය ජාතියේ ඉතිහාසය යනු හින්දු බහුතරවාදයේ (Hindu majoritarianism) ඉතිහාසයයි. ඔවුන්ට අනුව මුල්කාලීන ඉන්දියාවේ පැවතියේ කිසිදු ගැටුමක් හෝ කැළඹීමක් නැති අතිශය සෞභාග්‍යමත්, පරමාදර්ශී “ස්වර්ණමය යුගයකි” (Golden Age). මෙම ස්වර්ණමය යුගය බිඳවැටුණේ මුස්ලිම් පාලකයන්ගේ ආගමනයත්, ඔවුන් විසින් හින්දූන් ගොදුරු බවට පත් කිරීමත් (Victimization) සමඟය.
- විවේචකයන් හංවඩු ගැසීම: මෙම සරලමතික සහ සාවද්‍ය චිත්‍රයට අභියෝග කරන ප්‍රබල ඓතිහාසික සාක්ෂි වෘත්තීය ඉතිහාසඥයන් සතුව ඇතත්, හින්දුත්වවාදීන් ඒවා පක්ෂග්‍රාහී යැයි කියමින් බැහැර කරයි. වඩාත් හාස්‍යජනක කරුණ වන්නේ, මෙම හින්දුත්ව අර්ථකථනය පිළි නොගන්නා සහ සමාජ-ආර්ථික ඉතිහාසය ගැන පර්යේෂණ කරන සියලුම ඉතිහාසඥයන්ව—ඔවුන් සැබෑ ලෙසම මාක්ස්වාදීන් වුවද නැතද—”මාක්ස්වාදීන්” (Marxists) ලෙස හංවඩු ගැසීමයි. මැක්ස් වෙබර්ගේ (Max Weber) සමාජ විද්‍යාත්මක න්‍යායන් හෝ වෙනත් ඕනෑම සමාජ විද්‍යාත්මක විධික්‍රමයක් භාවිත කරමින් දත්ත විශ්ලේෂණය කිරීම ඉතිහාසඥයෙකුගේ මූලික කාර්යය බව වටහා ගැනීමට නිල ඉතිහාසය ලියන්නන් අසමත් වී ඇත.
3. යටත්විජිත ඉතිහාස ලේඛනයේ උරුමය සහ පෙරදිග පිළිබඳ මිථ්‍යාවන් හින්දුත්වවාදීන් බටහිර යටත්විජිතවාදයට විරුද්ධ බව පෙන්වූවද, ඔවුන්ගේ ඉතිහාස දැක්ම ගොඩනැගී ඇත්තේ බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිතවාදීන් ඉන්දියාව පාලනය කිරීමේ පහසුව තකා නිර්මාණය කළ ප්‍රධාන මිථ්‍යාවන් තුනක් මත බව තාපර් පෙන්වා දෙයි:
- පෙරදිග ආඥාදායකත්වය (Oriental Despotism): යුරෝපීයයන් විශ්වාස කළේ ආසියාතික සමාජයන් කිසිදා වෙනස් නොවන, එකතැන පල්වෙන (Static society) සමාජයන් බවයි. ඔවුන්ට අනුව පෙරදිග රටවල පැවතියේ නිලධාරි තන්ත්‍රයක් මගින් ගොවි ජනතාව සූරාකන කෲර ආඥාදායක පාලනයක් පමණි. එබැවින් එවැනි නොවෙනස්වන සමාජයකට ඉතිහාසයක් අවශ්‍ය නොවීය. (මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධව, 1970 සහ 80 දශකවලදී පශ්චාත්-ගුප්ත යුගයේ ඉන්දියාවේ වැඩවසම් ක්‍රමයක් පැවතියේද යන්න පිළිබඳව ඉන්දීය ඉතිහාසඥයන් අතර ඇති වූ “වැඩවසම්වාදය පිළිබඳ විවාදය” [Feudalism debate] මගින් ඉන්දීය සමාජය කාලයත් සමඟ ගතිකව වෙනස් වූ ආකාරය මැනවින් තහවුරු විය.)
- ඉන්දීයයන්ට ‘ඉතිහාසඥානයක්’ නොතිබුණි යන මතය: ග්‍රීක-රෝම සංස්කෘතීන්හි මෙන් ඉන්දියාවේ ඉතිහාස ලේඛන නොතිබූ බැවින් ඉන්දීයයන්ට ඉතිහාසය පිළිබඳ හැඟීමක් නොතිබූ බව යටත්විජිත විද්වත්හු තර්ක කළහ. මෙමගින් තමන්ට රිසි පරිදි ඉන්දීය ඉතිහාසය ලිවීමට බ්‍රිතාන්‍යයන්ට අවස්ථාව ලැබුණි.
4. පූර්ව-යටත්විජිත ඉන්දියාවේ පැවති සැබෑ ඓතිහාසික සම්ප්‍රදාය සහ ශිලාලේඛන ඉන්දීයයන්ට ඉතිහාසඥානයක් නොතිබුණි යන යටත්විජිත තර්කය මහාචාර්ය තාපර් සාක්ෂි සහිතව බිඳ දමයි.
- ඉතිහාස-පුරාණ සම්ප්‍රදාය (Itihasa-Purana Tradition): “ඉතිහාස” යන සංස්කෘත වචනයේ අර්ථය “එය එසේ සිදුවිය” (Thus it was) යන්නයි. ‘විෂ්ණු පුරාණය’ වැනි ග්‍රන්ථවල මිථ්‍යාමය ආරම්භයකින් පසුව මගධ රාජ්‍යයේ සිට ගුප්ත අධිරාජ්‍යය දක්වා වූ ඓතිහාසික රාජවංශ පිළිබඳ විශ්වසනීය පෙළපත් විස්තර අඩංගු වේ.
- චරිතාපදාන සහ වංශකතා: 7 වන සියවසේ බාණභට්ට විසින් රචිත හර්ෂවර්ධන රජුගේ චරිතාපදානය වන ‘හර්ෂචරිතය’ සහ සන්ධ්‍යාකර නන්දි විසින් පාල රජ රාමපාල ගැන රචිත ‘රාමචරිතය’ හුදු රාජ ප්‍රශස්ති (Hagiographies) පමණක් නොවීය. හර්ෂගේ දැවැන්ත යුද කඳවුරු නිසා තම වගාවන් හා දේපළ විනාශ වීම ගැන ගැමියන් කළ පැමිණිලි හර්ෂචරිතයේ සඳහන් වන අතර, මීහරකුන් පිට නැගී ආ ප්‍රාදේශීය නායකයන්ගේ කැරැල්ලක් ගැන රාමචරිතයේ සඳහන් වේ. තවද, 12 වන සියවසේ කල්හණ විසින් කාශ්මීර ඉතිහාසය අළලා රචිත ‘රාජතරංගිණිය’ (Rajatarangini) පාලකයන් සහ රාජ්‍ය පාලනය පිළිබඳ ගැඹුරු විවරණයක් සහිත උසස්තම ගණයේ ඉතිහාස ග්‍රන්ථයකි.
- මධ්‍යකාලීන අඛණ්ඩතාව: දෙවන සහස්‍රකයේදී සංස්කෘත වංශකතාවලට සමාන්තරව දිල්ලි සුල්තාන්වරුන්ගේ සහ මූගල්වරුන්ගේ රාජසභාවල පර්සියානු බසින් ඉතිහාස ග්‍රන්ථ රචනා විය. ෆිරෝස් ෂා තුග්ලක් (Firoz Shah Tughlaq) වැනි සුල්තාන්වරුන් අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ ශිලා ස්තම්භ (එකල බ්‍රාහ්මී අක්ෂර කියවිය නොහැකි වුවද) බලයේ සහ සුජාතභාවයේ සංකේත ලෙස සලකා සිය බලකොටු මුදුනේ ගෞරවයෙන් පිහිටුවූහ.
- අභිලේඛන සහ ශිලාලේඛන (Inscriptions): යටත්විජිත විද්වතුන් ආගමික ග්‍රන්ථවලට පමණක් මුල්තැන දුන් නිසා දහස් ගණනක් වූ ශිලාලේඛන හා තाम्रපත්‍ර (Copper plates) මුල්කාලීනව නොසලකා හැරුණි. මෙම ලේඛන බොහොමයක් රචනා කරන ලද්දේ බ්‍රාහ්මණ නොවන ලේඛකයන් (Non-Brahman scribes) විසිනි. පුරාණ ග්‍රන්ථවල එන මිථ්‍යාමය කාලය වෙනුවට ගණිතමය වශයෙන් නිවැරදි කාල නිර්ණයක් (Mathematically oriented chronology) ශිලාලේඛනවල පැවතුණි. අශෝකගේ ධර්ම ලිපිවල සිට පශ්චාත්-ගුප්ත යුගයේ සෙල්ලිපි දක්වා වූ මූලාශ්‍ර මගින් ඉඩම් භුක්තිය, බදු ක්‍රම, වෙළඳ ගනුදෙනු, ගව පැහැරගන්නන්ගෙන් ගම්මාන ආරක්ෂා කරගත් ගැමියන්, කුල සබඳතා සහ සති පූජාව වැනි සැබෑ සමාජ-ආර්ථික තොරතුරු රැසක් හෙළි වේ.
5. ජේම්ස් මිල්ගේ “ද්වි-ජාති න්‍යාය” (Two-Nation Theory) සහ හල්දිඝාටි සටනේ සත්‍යය හින්දුත්ව ඉතිහාස දැක්මට සෘජුවම පදනම් වී ඇත්තේ 1817 දී බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත නිලධාරියෙකු වූ ජේම්ස් මිල් (James Mill) විසින් රචිත ‘The History of British India’ ග්‍රන්ථයයි.
- කාල පරිච්ඡේද බෙදීමේ වරද: ඉන්දීය ඉතිහාසය “හින්දු යුගය, මුස්ලිම් යුගය සහ බ්‍රිතාන්‍ය යුගය” ලෙස ප්‍රථම වරට බෙදා වෙන් කළේ ජේම්ස් මිල්ය (වර්තමාන ඉතිහාසඥයන් මෙම බෙදීම මුළුමනින්ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත). ඉන්දියාවේ හින්දු සහ මුස්ලිම් යනුවෙන් එකිනෙකාට සදාකාලිකවම සතුරු ජාතීන් දෙකක් (Two nations) සිටින බව මිල් තර්ක කළේය.
- ආගම සහ ජාතිය පටලවා ගැනීම: ආගම යනු වසර දහස් ගණනක් පැරණි විශ්වාස පද්ධතියක් වුවද, “ජාතිය” (Nation) යනු මීට සියවස් තුනකට පමණ පෙර යුරෝපයේ බිහි වූ දේශසීමාවක් සහ ස්වාධීන දේශපාලන ඒකකයක් මත පදනම් වූ නූතන සංකල්පයකි. මිල්ගේ මෙම ව්‍යාකූල “ද්වි-ජාති න්‍යාය” 20 වන සියවසේදී මුස්ලිම් ලීගය සහ හින්දු මහා සභාව විසින් වැළඳගත් අතර, 1947 ඉන්දියාව බෙදා වෙන් කිරීමට (Partition) ඓතිහාසික පදනම සැපයුවේද එයයි.
- පූර්ව-ඉස්ලාමීය ගැටුම්: මුස්ලිම්වරුන් පැමිණීමට පෙර හින්දු රජවරු භූමිය සහ බලය උදෙසා එකිනෙකා සමඟ දරුණු ලෙස යුද වැදුණහ. එමෙන්ම බ්‍රාහ්මණ ආගම සහ ඔවුන් විසින් “නාස්තිකයන්” (Nastikas) ලෙස හැඳින්වූ ශ්‍රමණ සම්ප්‍රදායන් (බුද්ධාගම, ජෛන ආගම සහ ආජීවකයන්) අතර ප්‍රචණ්ඩ ආගමික ගැටුම් පැවතුණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජෛන ආගම කර්ණාටක සහ ගුජරාට් ප්‍රදේශවලට සීමා වූ අතර, බුද්ධාගම ඉන්දියාවෙන් පිටුවහල් වී, ආජීවකයන් මුළුමනින්ම වඳ වී ගියේය.
- හල්දිඝාටි සටන (Battle of Haldighati – 1576): හින්දු-මුස්ලිම් ගැටුම් සැමවිටම ආගමික ඒවා වූයේ නැත; ඒවා බලය සහ භූමිය පිළිබඳ දේශපාලන ගැටුම් විය. මේ සඳහා තාපර් ගෙනහැර දක්වන ප්‍රබලතම නිදසුන 1576 රාජස්ථානයේ පැවති හල්දිඝාටි සටනයි. හින්දුත්වවාදීන් මෙය මුස්ලිම් ආක්‍රමණිකයන්ගෙන් හින්දු ධර්මය බේරාගැනීමට කළ සටනක් ලෙස හුවා දක්වයි. එහෙත් සැබෑ ඉතිහාසය නම්, මෙම සටනේදී හින්දු රජෙකු වූ රාණා ප්‍රතාප්ගේ (Rana Pratap) හමුදාවේ පෙරමුණ ගෙන සටන් කළේ හකීම් ඛාන් සූරි (Hakim Khan Suri) නම් ඇෆ්ගන් මුස්ලිම් සෙනෙවියා සහ ඔහුගේ ඇෆ්ගන් සෙබළුන්ය. අනෙක් පසින්, මූගල් අධිරාජ්‍යයාගේ හමුදාවට අණ දුන්නේත් එය ජයග්‍රහණය කරා මෙහෙයවූයේත් රාජ්පුත් හින්දු කුමරෙකු වූ රාජා මාන් සිං (Raja Man Singh) විසිනි.
6. “ආර්ය ජාතිය” පිළිබඳ න්‍යාය (Aryan Race Theory) සහ සින්ධු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය විලියම් ජෝන්ස් සහ මැක්ස් මූලර් වැනි යටත්විජිත විද්වතුන් සංස්කෘත, ග්‍රීක සහ ලතින් භාෂා අතර ඇති සමානකම් මත පදනම්ව ‘ඉන්දු-යුරෝපීය’ භාෂා පවුල හඳුනා ගත්හ. පසුව මෙම භාෂාමය සංකල්පය වරදවා වටහා ගැනීමෙන් “ආර්ය ජාතිය” (Aryan Race) නමැති ජීවවිද්‍යාත්මක වර්ගවාදී න්‍යාය බිහි විය. ඉන්දියාවේ ඉහළ කුලවල ප්‍රභූන් තමන් ආර්යයන්ගෙන් පැවත එන්නන් ලෙසත්, බ්‍රිතාන්‍යයන් “කෙල්ටික් ආර්යයන්” (Celtic Aryans) වන බැවින් තමන් බ්‍රිතාන්‍යයන්ගේ “වෙන්ව ගිය ඥාති සොහොයුරන්” (Parted cousins) ලෙසත් හඳුන්වා ගැනීමට මෙය භාවිත කළහ.
- හින්දුත්ව උභතෝකෝටිකය සහ ජාන විද්‍යාව: හින්දුත්ව දෘෂ්ටිවාදයට අනුව හින්දු ආගමේ එකම පදනම වේද ග්‍රන්ථ වන අතර, ආර්යයන් යනු ඉන්දියාවෙන් පිටත සිට පැමිණි පිරිසක් නොව ඉන්දියාවේම මුල් පදිංචිකරුවන් (Indigenous) විය යුතුය.
- පුරාවිද්‍යාත්මක සහ ජානමය පරස්පරය: හරප්පා හෙවත් සින්ධු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය (Indus Civilization) කැණීම් මගින් මතු කර ගැනීමත් සමඟ මෙම මතය බිඳ වැටුණි. වෛදික ග්‍රන්ථවල විස්තර වන්නේ ගව පාලනය මූලික කරගත් ග්‍රාමීය එඬේර සමාජයක් (Pastoral society) වන අතර, ඊට පෙර පැවති සින්ධු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය ඉතා දියුණු නාගරික සහ සාක්ෂරතාවයෙන් යුත් (Urban literate culture) සමාජයකි. තවද, ඉන්දු-ආර්ය භාෂාව තුළ ආර්ය නොවන වෙනත් දේශීය භාෂාවක ලක්ෂණ මිශ්‍ර වී තිබීමෙන් පෙනී යන්නේ සංක්‍රමණික ආර්ය භාෂා කතා කරන්නන් සහ දේශීය ජනතාව අතර සංස්කෘතික සම්මිශ්‍රණයක් සිදුවූ බවයි. නූතන ජාන විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ (Genetic evidence) මගින්ද ආර්යයන් ඉන්දියාවේ ආදිවාසීන්ය යන හින්දුත්ව මතය දැඩි ලෙස අභියෝගයට ලක් කර තිබේ.
7. ඉන්දීය ආගම්වල බහුවිධ ස්වභාවය (Pluralism) සහ දේශපාලනීකරණය යටත්විජිත විද්වතුන් යුදෙව්-ක්‍රිස්තියානි ආකෘතියට අනුව සියලුම ආගම් ඒකදේවවාදී (Monotheistic) සහ තනි පදනමක් සහිත ඒවා ලෙස තේරුම් ගැනීමට උත්සාහ කළහ. අද හින්දුත්වවාදීන්ද හින්දු ආගම එවැනි තනි, රේඛීය, ඒකීය ආගමක් ලෙස අර්ථකථනය කිරීමට උත්සාහ කරයි.
- බහුවිධත්වය සහ විසම්මුතිය: මහාචාර්ය තාපර් පෙන්වා දෙන්නේ ඉන්දීය ආගම් ස්වභාවයෙන්ම බහුවිධ (Pluralistic) සහ විවිධ නිකායන්ගෙන් සැදුම්ලත් ඒවා බවයි. එකම දෙවියා පවා ප්‍රදේශය අනුව වෙනස් අනන්‍යතා ගත්තේය (උදාහරණයක් ලෙස විෂ්ණු දෙවියන් ඔරිස්සාවේ ‘ජගන්නාත්’ ලෙසත්, මහාරාෂ්ට්‍රයේ ‘විට්ඨල්’ ලෙසත් වන්දනාමාන ලබන්නේ එකිනෙකට වෙනස් ස්වරූපවලිනි). බ්‍රාහ්මණ හා පුරාණ ඉගැන්වීම්වලට අභියෝග කළ ශ්‍රමණ සම්ප්‍රදායන්, චාර්වාක (Charvaka) වැනි භෞතිකවාදී දර්ශනයන් සහ විවිධ භක්ති (Bhakti) ව්‍යාපාර හරහා ඉන්දීය චින්තනය තුළ විවාදය සහ විසම්මුතිය (Dissent) ඉහළින්ම පැවතුණි.
- සමාජ ව්‍යුහයේ බලපෑම: ආගමක් සැමවිටම පවතින්නේ සමාජයක් තුළ බැවින් සමාජ ව්‍යුහය ආගමට බලපෑම් කරයි. නිදසුනක් ලෙස, සියලු මිනිසුන්ගේ සමානාත්මතාවය දේශනා කළ ඉස්ලාම් සහ ක්‍රිස්තියානි යන සෙමිටික් ආගම් දෙක ඉන්දියාවට පැමිණි පසු, එම ආගම් වැළඳගත් ඉහළ කුලවල ප්‍රභූන් විසින් පහළ කුලවල ජනතාවට වෙනස්කම් කිරීමේ (Caste discrimination) කුල ක්‍රමය එම ආගම් තුළද දිගටම පවත්වාගෙන ගියහ.
සමාලෝචනය මහාචාර්ය රොමිලා තාපර් සිය දේශනය අවසන් කරන්නේ ඉතිහාස ලේඛනවේදයට (Historiography) හිමිවිය යුතු බුද්ධිමය වටිනාකම යළි තහවුරු කරමිනි. ඉතිහාසය සැබෑ ලෙසම යටත්විජිතකරණයෙන් මුදාගැනීම (Decolonization) යනු ජේම්ස් මිල් සහ මැක්ස් මූලර්ගේ යටත්විජිතවාදී න්‍යායන් වෙනත් භාෂාවකින් සරසා ඉදිරිපත් කරන හින්දුත්ව දෘෂ්ටිවාදය ප්‍රශ්න කර ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. හින්දුත්ව ඉතිහාස කියවීම යනු තවදුරටත් සංවාදයකට හෝ පර්යේෂණයකට ඉඩ නොතබන, වර්තමාන දේශපාලන බලය තහවුරු කරගැනීම සඳහා ගොඩනැගූ පටු හා ස්ථාවර ප්‍රකාශ මාලාවකි. එය යටත්විජිත අත්දැකීමෙන් පසු නූතන ඉන්දීය ජාතිය ගොඩනැගීමේ අත්‍යවශ්‍ය කුළුණු දෙක වන අනාගමිකත්වය (Secularism) සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය (Democracy) ප්‍රතික්ෂේප කරයි. කෙතරම් ද්වේෂසහගත ප්‍රහාර එල්ල වුවද, වෘත්තීය ඉතිහාසඥයන් විශ්වසනීය සාක්ෂි සහ විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේද මත පිහිටා ඉන්දීය සමාජයේ සැබෑ ඓතිහාසික පරිණාමය ගවේෂණය කිරීම අඛණ්ඩව ඉදිරියට ගෙන යන බව ඇය අවධාරණය කරයි.
